Toeristische visie Ameland - definitief concept2.pdf

Toerismebeleid Ameland

Van meer naar beter

Toerismebeleid Gemeente Ameland Oktober 2022

2

Managementsamenvatting

(1/7)

1. Aanleiding

2. Aanpak

De moderne wereld verandert exponentieel. En de huidige situatie is anders dan die van 10 jaar geleden. Daarom vraagt ook de toeristische ontwikkeling van Ameland om periodiek aangepast beleid voor de sector. Daarom is nieuw toeristisch beleid ontwikkeld. Met dit beleid wordt vooruitgekeken tot het jaar 2032, want een tijdspanne van 10 jaar is goed te overzien. Maar in veel gevallen zal het beleid ook toepasbaar zijn voor een veel langere scope. In de rest van dit document wordt dan ook gebruik gemaakt van de term ‘visie’.

De visie is gebaseerd op een uitgebreide analyse van de situatie op het eiland. Hiertoe zijn vele (groeps-) gesprekken gevoerd met tal van betrokkenen op het eiland en uiteraard met een brede afspiegeling van de Amelander bevolking. Ook zijn diverse analyses en data over toerisme op Ameland verwerkt. De visie is inhoudelijk begeleid door een klankbordgroep. De visie bestaat uit een analyse deel waarin het toeristisch ‘ecosysteem’ van Ameland in beeld wordt gebracht. Daarbij is ook specifiek aandacht besteed aan

De vraagstelling van de visie luidt als volgt: “Hoe moet het toerisme op Ameland zich duurzaam ontwikkelen, zodat het de cruciale bijdrage kan blijven leveren aan de Amelander economie en leefbaarheid?”. Daarbij geldt een aantal subdoelstellingen: • Verminderen van de drukte(beleving); • Stimuleren van vernieuwing; • Verbeteren van de bereikbaarheid; • Stimuleren van de verduurzaming; • Behouden en verbeteren van de kwaliteit van de natuur; • • • •

Aantrekken van bezoekers die passen bij Ameland; Amelands blijven; Aanpakken van de personeelsopgave; Grip op de ontwikkelingen van investeerders van buitenaf.

de Amelander cultuur; de ‘sense of place’. Vervolgens is de daadwerkelijke visie uitgewerkt, gevolgd door het actieprogramma, de organisatie en de financiele middelen. 3. De Sense of Place; Wat maakt Ameland nu Amelands? Een aantal aspecten is kenmerkend voor Ameland. Zo zijn Amelanders bevoorrecht door de rust, ruimte, natuur, authenticiteit, dorpen met eigen uitstraling en een ander tempo dan op de vastewal. Op Ameland geldt het ruige wadleven, het is er veilig opgroeien. Het eiland is min of meer een wat eigenzinnige ‘zelfvoorzienende vrijstaat’ vol verhalen, historie, bebouwing en gebruiken. Er heerst sterke onderlinge verbondenheid. En tenslotte geldt voor Amelanders: ze zijn nuchter, het hoeft allemaal niet te gek. Met twee benen op de grond, geen poeha en op z’n Amelands!

3

Managementsamenvatting

(2/7)

4. Analyse: het toeristisch ecosysteem van Ameland Het toeristisch ecosysteem van Ameland kent vier basisprincipes: diversiteit, verbondenheid, draagkracht en menselijk handelen. Deze kenmerken dienen alle vier in de juiste mate aanwezig te zijn en zijn voorwaarden voor een volwaardig en

tussen ondernemers onderling net als tussen ondernemers, belangen(groepen) en de gemeente. Wel is het van belang deze verbondenheid tot constructiviteit te laten leiden. De blik is primair op het eiland gericht, waardoor ontwikkelingen aan de vaste wal soms vervreemdend overkomen. De bootverbinding is de levensader

goed functionerend toeristisch product. Ameland kenmerkt zich binnen deze principes als volgt:

van het eiland. De boot speelt een essentiele rol bij bijna alle ontwikkelingen op Ameland.

Diversiteit op Ameland - Gouden omgeving, zilveren aanbod. De omgevingskracht van Ameland is uitzonderlijk hoog en het toeristisch product is door de diversiteit in aanbod voldoende veerkrachtig. Het wegvallen van een markt of failliet gaan

Draagkracht en draagvlak - beiden onder druk. De draagkracht van Ameland wordt in pieken overschreden. Daarbij speelt het toegenomen aantal auto’s en druk op de natuur een bovenmatige rol. Gebrek aan medewerkers is een

van een belangrijke speler zal niet leiden tot ontwrichting. Er is een gezonde mix van oorspronkelijke Amelander ondernemers en ondernemers van buiten het eiland. De oververtegenwoordiging van groepsaccommodaties leidt niet tot ontwrichting maar is wel aan verandering onderhevig. Een deel van de logiessector is ‘stuck-in-the-middle’ en kan in onderscheidend vermogen groeien. Tegelijk geldt dat jaarplaatsterreinen en toeristisch kamperen onder druk staan als gevolg van de investeerdersmarkt.

wezenlijk risico voor de draagkracht van Ameland. Mogelijk daalt de draagkracht op termijn door veranderingen in de bereikbaarheid per boot. Het draagvlak voor toerisme staat eveneens onder druk, al verschilt dit van persoon tot persoon. Wat voor de één drukte is, is voor de ander ‘gezelligheid’ en drukte is sterk plaats- en tijdgebonden. Evident is dat de druktebeleving is gestegen door intensiever gebruik van het eiland.

Verbondenheid: Op z’n Amelands. Er is een breed besef onder Amelanders dat ze samen het toeristisch product maken, met de omgeving als hét oorspronkelijke product en bezoekmotief van gasten. Er is sterke verbondenheid en interactie

Menselijk handelen: Men dreigt grip te verliezen. Op Ameland is een lange traditie van een harmonisch samenspel tussen bewoners en natuur.

4

Managementsamenvatting

(3/7)

Toeristische ontwikkeling zet dit in toenemende mate onder druk. Bezoekers gedragen zich meer als consumenten in plaats van als gasten van het eiland.

segment, meer kwaliteit en investeringsruimte en meer economische toegevoegde waarde voor Ameland. Maar het heeft ook negatieve gevolgen.

Ontwikkelingen en ondernemerschap vindt niet altijd plaats in de geest van dit rentmeesterschap. Er is een breed besef dat groei niet oneindig door kan gaan. Het vraagt leiderschap om te voorkomen dat het eiland ‘tussen de vingers wegglipt’ aan partijen die met name economisch gedreven zijn’.

Denk aan hogere prijzen, aanbod dat niet aansluit bij de behoeften en vervreemding van het toeristisch product. Authenticiteit en ‘kneuterigheid’ zijn een kracht. Door ‘aanharking van Ameland’ verliest het authentieke waarde en dreigt Ameland en het aanbod langzaam te veranderen in een gestandaardiseerd product dat ook elders in het land kan worden gevonden.

Overall conclusies. Toerisme op Ameland doet het simpelweg heel erg goed. Veel bestemmingen in Nederland dromen van zo’n sterk toeristisch product. Het succes heeft echter ook een keerzijde: • Het is op bepaalde momenten en bepaalde plaatsen te druk. Daardoor staat de natuur onder druk, ervaren inwoners periodiek overlast en vormt de bereikbaarheid voor zowel bewoners als bezoekers een knelpunt. Het succes dreigt daardoor weg te vloeien. Daarnaast zijn er ook duidelijk effecten op andere domeinen zoals wonen, energie, veiligheid en natuur. •

•

Niet-Amelandse partijen die met name korte termijn en economisch gedreven zijn, kunnen de overhand krijgen. Hierdoor kan de authenticiteit van Ameland schade oplopen. Want eenmaal verkocht vastgoed komt bijna nooit terug in eilander handen. De ontwikkelingen in zowel de vraag als het aanbod leiden tot een gentrificatie van Ameland. Dit heeft positieve aspecten als het bedienen van een hoger

•

•

De interne verbondenheid op het eiland biedt een grote kans om concrete dingen samen mogelijk te maken die elders onmogelijk zijn. De fysieke externe verbondenheid staat door het dichtslibben van het wad sterk onder druk. Er wordt gewerkt aan nieuwe oplossingen maar de precieze invulling van de nieuwe concessie is nog ongewis en kan grote gevolgen hebben. De sterke focus op toeristische economie brengt risico’s met zich mee: succes wordt een automatisme. De A-locatie leidt tot het risico om te vervallen in de wet van de remmende voorsprong: niet vernieuwen en enkel beheren en benutten. Veel ondernemers hebben desondanks geïnvesteerd en zich ontwikkeld, maar innovatie blijft essentieel onderdeel van de economie op Ameland. Want ondanks de sterke hang naar zelfvoorzienend, kan het eiland niet zonder de vaste wal.

5

Managementsamenvatting 5. Visie: Toekomstperspectief toeristisch product Ameland Het hogere doel van toerisme op Ameland Toerisme zorgt voor een stuwende economie die het mogelijk maakt dat Amelanders, Amelands kunnen blijven. Zo blijft de cultuur, leefbaarheid en eigenheid in stand. Toerisme garandeert immers welvaart op het eiland en zorgt voor draagvlak voor basisvoorzieningen als zorg, basisonderwijs, detailhandel en infrastructuur. Toerisme genereert veel praktische banen voor een (jongere) beroepsbevolking en nieuwe gezinnen. Ook brengt toerisme vernieuwing, vanwege de noodzaak om bij de tijd te blijven en te voldoen aan de wensen van de gast. Dus het hogere doel van toerisme op Ameland is dat Ameland, Ameland blijft voor iedereen die zich Amelander voelt, zodat het eiland zichzelf blijft, vernieuwt en voorzieningen gegarandeerd blijven. Uitwerking van de doelen voor toerisme op Ameland Aan de hand van vier doelen voor de komende 10 jaar (en verder) zien we 13 kansen om toerisme op Ameland duurzaam te laten ontwikkelen, zodat het de cruciale bijdrage kan blijven leveren aan de Amelander economie en leefbaarheid.

(4/7)

Doel 1 Diversiteit: Gevarieerd en karaktervol aanbod, passend bij Ameland We streven naar een écht Amelander product om onze gasten te verrassen. Dat betekent dat er variatie is. Voor elk wat wils, zonder eenheidsworst die ook op elke willekeurige plek terug te vinden is. We staan vernieuwing toe, maar uitbreiding is slecht zeer beperkt mogelijk. 1. Passie voor vernieuwende concepten: We willen vernieuwers met creatieve ideeën stimuleren en ondersteunen. Want zo blijft Ameland bij de tijd en gaan we ook mee met ontwikkelingen die de gasten belangrijk vinden. Daarvoor continueren we ons (jaarlijkse) werkbezoek, gaan we initiatiefnemers koppelen aan deskundigen zodat de plannen nóg beter worden, betrekken we de Waddencampus en ondersteunen we bedrijven die minder vitaal zijn. 2. Hoge eisen aan verblijfsrecreatie(plannen): Als bedrijven willen vernieuwen en hier een bestemmingswijziging voor nodig is, hebben we hoge eisen. Want we willen graag een up-to-date aanbod, maar wel op een manier die past bij ons eiland, de omgeving en inspeelt op mogelijke drukte en overlast. En vernieuwing vindt plaats op de bestaande en bestemde ruimte, want er komt geen nieuw areaal aan verblijfsrecreatie bij. Dit doen we door de oude Nota Verblijfsrecreatie in te trekken en nieuwe beleidsregels voor verblijfsrecreatie op te stellen.

6

Managementsamenvatting

(5/7)

3. Natuur voorop: Natuur is het ‘Gouden ei’ van Ameland. Dat blijven we niet alleen koesteren, we zetten in op verdere verbetering ervan. Daarvoor maken we een recreatiezoneringsplan dat gevoelige plekken tegen overmatig bezoek beschermt. We eisen dat nieuwe verblijfsrecreatieve ontwikkelingen op de

5. Bezoekers met auto’s worden zeldzaam: mede om de drukte te dempen, streven we naar een reductie van het aantal bezoekers dat de auto meeneemt. Dat is een kans die niet van de ene op de andere dag is gerealiseerd. Het vergt een goede aanpak om ook gasten die met veel bagage,

natuur inspelen en geven zélf ook ruim aandacht aan de ontwikkeling van de natuur bij plannen die we als gemeente zelf oppakken. 4. Amelander service: Natuurlijk zijn we ontzettend gastvrij op Ameland en willen we onze bezoekers een waardevol verblijf bieden. Maar we wonen er ook. Dat betekent dat onze service niet ongelimiteerd is. Soms doen we het anders op Ameland. Dat is geen probleem, als de gast het maar weet. We zoeken daarom

caravans en andere eisen naar het eiland komen een goede en comfortabele reis te bieden. We gaan gefaseerd te werk door te starten met de reductie. Vervolgens werken we verder op basis van de opgedane ervaringen.

met ondernemers naar gezamenlijke afspraken en communicatie. Maar we spelen ook in op de noodzakelijke toegankelijkheid van voorzieningen voor mensen die minder goed ter been zijn. Doel 2 Verbondenheid: Een comfortabele reis van Holwerd naar Ameland en vice versa Verbondenheid heeft twee kanten; die van de mensen onderling en die van Ameland met de rest van de wereld (vaste wal). Wij zien dat de onderlinge verbondenheid tussen de Amelanders in de basis goed zit. Maar de verbondenheid met de vaste wal is een ander punt. Het is de levensader die ons eiland voorziet van alles wat we nodig hebben; gasten, goederen, zorg en welzijn. Daarom heeft de verbondenheid met Holwerd onze prioriteit.

6. Bagagevervoer van achterbak tot accommodatie: Om gasten een comfortabele reis te bieden, werken we een uitgekiend en goed functionerend vervoerssysteem voor bagage uit. Van de achterbak tot de accommodatie, zodat de gast geheel ontzorgd op het eiland aankomt en met een gerust hart van de overtocht kan genieten. We maken daarvoor een goede analyse van de huidige situatie en mogelijke partners, we werken vanuit een nieuwe werkgroep en gaan het op te stellen plan ook daadwerkelijk uitvoeren. 7. Een lokaal Amelander vervoerssysteem: Gasten die hun auto laten staan, bieden we een goed bruikbaar vervoersalternatief op het eiland. Of het nu

7

Managementsamenvatting gaat om een huurfiets zoals al vaak gebeurt, of andere (passende en gewenste) modaliteiten, wij zorgen dat de gasten op het eiland zich goed kunnen verplaatsen met een ‘Amelander eigen vervoersysteem’. Doel 3 Draagkracht: Ameland beseft dat toerisme een middel is om ‘Ameland’ te blijven: trots op ons toerisme Door meer auto’s, druk op de natuur en tekort aan arbeidsplaatsen neemt de draagkracht van Ameland voor toerisme af. Het eiland lijkt feitelijk langzaam minder goed in staat de gasten een waardevol verblijf te bieden. Daarbij begint ook het draagvlak onder bewoners scheuren te vertonen.

(6/7)

9. Werkers wonen op Ameland. Personeel bepaalt voor een groot gedeelte de draagkracht van toerisme. Want zonder personeel is het lastig de bezoekers de gewenste gastvrijheid te bieden. Daarom zorgen we ervoor dat er plek is voor personeel dat op ons eiland wil werken. Door initiatieven voor huisvesting te bevorderen, het stimuleren van doorstroom, meedenken bij andere oplossingen en ondernemers te attenderen op de opties die er zijn. Doel 4 Menselijk handelen: Van winst-maximalisatie naar eiland-optimalisatie Toerisme op Ameland is van de Amelanders. Om dat zo te houden willen we dat de positieve effecten ervan vooral bij de Amelanders terecht komen. Dus van winst-maximalisatie naar eiland-optimalisatie.

8. ‘Dempen’ van de drukte en druktebeleving. Als het om drukte gaat, betreft het vooral de drukte-beleving. Want het aantal mensen is niet exponentieel gestegen. De drukte speelt zich met name af op drie vlakken: auto’s en verkeer, overlast in de kernen en overlast door evenementen. Om de druktebeleving te verminderen gaan we de drukte ‘dempen’. Dat houdt in dat we opzoek gaan naar de momenten en de plekken waar de drukte sterk verstorend is. Die plekken en momenten pakken we aan. Door het opstellen van collectieve ondernemers afspraken (b.v. noodnummer bij overlast), evenementenbeleid, monitoring van de drukte en de eerder genoemde stop op nieuwe verblijfsrecreatie.

10. Op weg naar het meest duurzaam toeristisch Waddeneiland. Zonder duurzame ontwikkeling geen toekomst. Daarom streven we naar een duurzaam imago. Daarmee worden we uniek in Nederland en laten we zien dat wij zorgvuldig omgaan met de waardevolle omgeving waarin we leven. Dat doen we door het halen van top-scores bij Green Destinations/Quality Coast, Ameland open te stellen en te profileren als dé proeflocatie voor duurzame (toeristische) experimenten en samen met ondernemers de behoeften en mogelijkheden voor verduurzaming uit te werken.

8

Managementsamenvatting 11. Grip op investeringen van buitenaf: We willen voorkomen dat bedrijven onnodig in handen vallen van grote investeerders zonder band met het eiland. Daarom gaan we overwegen actief gemeentelijk grond/vastgoedbeleid te voeren, verkennen we de mogelijkheden van een Amelander exploitatiemaatschappij en gaan we het gesprek aan met maatschappelijke stichtingen over de borging van ongewenste ontwikkelingen. 12. Ameland als dé plek voor maatschappelijk toeristisch ondernemerschap: Met ‘maatschappelijk toeristisch ondernemerschap’ zetten we toerisme in als middel om de leefbaarheid te vergroten en bij te dragen aan maatschappelijke of ecologische opgaven. Als eiland zitten we in een ideale uitgangspositie om (inter)nationaal koploper te zijn op het gebied van modern rentmeesterschap. Daarom starten we het project ‘Versterken Maatschappelijk toerisme Ameland’ en ontwikkelen we een strategie om dit type ondernemerschap te versterken. Doelgroepen: van doelgroep naar volggroep (kans 13) We zetten ons in om vooral onze ‘fanbase’ te vergroten. We hebben al veel fans en deze laten we ons verhaal vertellen. In de toekomst gaan we nog meer opzoek naar de bezoekers die zich bij ons thuisvoelt. Om wie we zijn, en om wat we te bieden hebben. Feitelijk gaan we opzoek naar onze ‘volggroep’ in plaats van naar specifieke doelgroepen.

En de volggroep kenmerkt zich door elementen als stoer, puur, niet bang voor slecht weer, respectvol, duurzaam en betrokken.

(7/7)

6. Organisatie en financiën De ambitie is hoog. Aan de ene kant vormt deze visie houvast bij de beoordeling van nieuwe initiatieven: wat willen we wel en wat willen we juist niet. Tegelijkertijd vormt deze toeristische visie een belangrijk startpunt om een beweging in gang te zetten. Deze visie en het actieprogramma bieden een scala aan kansen en onderliggende acties en maatregelen, voor de verschillende betrokkenen rondom de toeristische sector op Ameland. Tegelijkertijd willen de uitvoering behapbaar houden. Daarom organiseren en stimuleren we de samenwerking langs de verschillende kansen. We willen en kunnen niet alles tegelijkertijd en we laten ons leiden, daar waar de energie zit. Deze visie is voor en door Amelanders opgesteld en zij spelen dan ook een belangrijke rol in de uitvoering van de verschillende kansen. Het bedrijfsleven en betrokkenen staan aan de lat om te ondernemen, investeren en samenwerking te versterken. Gemeente Ameland faciliteert, verbindt en neemt verantwoordelijkheid in de eigen acties. Voor de uitvoering van deze visie en actieprogramma wordt uitgegaan van de huidige begrote capaciteit en middelen. Deze zijn bedoeld om initiatieven die aansluiten op de visie te faciliteren en uit te voeren.

De beleidsmedewerker toerisme bewaakt het overzicht van de (lopende) acties binnen de verschillende kansen, waarvan evaluatie en monitoring een belangrijk onderdeel is.

Inhoud Deel A: Analyse en visie

11

Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Basis en uitgangspunten visie

12 13 14

Hoofdstuk 2. Analyse: Het toeristisch ecosysteem Ameland 2.1 Inleiding

15 16 18

2.2 Toeristisch ecosysteem Ameland in beeld Hoofdstuk 3. Visie: Toekomstperspectief toeristisch product Ameland 3.1 Visie, ambitie en doelen: Toeristisch product Ameland 3.2 Wat is het doel van toerisme op Ameland? 3.3 Waar staan Amelanders voor? 3.4 Waarin blinkt toeristisch Ameland uit in 2032? 3.5 Uitwerking gewaagde doelen 3.6 Doelgroepen

33 34 35 36 37 38 59

Inhoud Hoofdstuk 4. Actieprogramma 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Inleiding Diversiteit Verbondenheid Draagkracht Menselijk handelen

62 63 64 65 66 67

Hoofdstuk 5. Organisatie & middelen 5.1 Organisatie en financiën

68 69

Deel B: Bijlagen Bijlage 1: Toeristisch ecosysteem Ameland Bijlage 2: Facts & Figures Bijlage 3: Trends en ontwikkelingen

71 72 75

Bijlage 4: Procesverantwoording

83 89

11 4

A Deel A

Analyse en visie

12

01 Inleiding

13 6

1.1

Aanleiding

Aanleiding Omdat toerisme en recreatie de primaire economische dragers van Ameland zijn, bestaat er behoefte aan een meer duurzame ontwikkeling die mede inspeelt op de leefbaarheidseisen van onze inwoners.

Want de wereld verandert continu en abrupt, denk bijvoorbeeld aan de huidige energiecrisis, de stikstofcrisis, et cetera. Maar ook de beleving en behoeften van de gast én de bewoner staan niet stil. Zo bezocht opeens een ander type toerist Ameland ten tijde van de coronapandemie. Verduurzaming moet. Natuur en arbeidsmarkt staan onder druk. Verder leeft het gevoel dat steeds meer niet-Amelanders profiteren van de financiële revenuen van het Amelander toerisme of dat de toeristische groei leidt tot woningentekort. Tegelijkertijd zijn er ook kansen: de stressvolle maatschappij zorgt voor een toenemende behoefte om te onthaasten en meer te bewegen (in de buitenlucht). Er is een maatschappelijke ontwikkeling gaande die sterker gericht is op brede toegevoegde waarde en welzijn, in plaats van op pure economische winst. Ameland wil verder kijken om ongewenste ontwikkelingen bij te sturen en gewenste kansen te versterken. In deze toeristische visie is het toekomstperspectief met daarin de potentiële kansen, het streefbeeld en de gewaagde doelen voor toerisme op Ameland opgenomen. Aanvullend bevat deze visie ook een actieprogramma. De scope van deze visie richt zich primair op de ontwikkelingen tot 2032. Want ook in 10 jaar verandert de wereld exponentieel.

Veel van de doelen en kansen hebben uiteraard een langere looptijd (dit vraagt monitoring en evaluatie) en zullen ook in latere visies worden meegenomen.

Vraag- en doelstelling: De te beantwoorden kernvraag voor het toeristisch beleid luidt: “Hoe moet het toerisme op Ameland zich duurzaam ontwikkelen, zodat het de cruciale bijdrage kan blijven leveren aan de Amelander economie en leefbaarheid? Met daarbij als subdoelstellingen: • Verminderen van drukte(beleving) • Stimuleren vernieuwing • Verbeteren bereikbaarheid • Stimuleren verduurzaming • • • • •

Behouden en verbeteren kwaliteit natuur Aantrekken bezoekers die passen bij Ameland Amelands blijven Aanpakken personeelsopgave Grip op ontwikkelingen van investeerders van buitenaf

14 7

1.2

Basis en uitgangspunten visie

Hoe is deze visie tot stand gekomen? Deze visie is tot stand gekomen door een combinatie van deskresearch, locatiebezoeken, individuele interviews met ondernemers en betrokkenen, focusgroepen met bewoners, inspiratiebijeenkomsten, werksessies en bewonersbijeenkomsten (zie bijlage 4 voor een gevisualiseerde samenvatting van het proces). Daarnaast heeft een breed samengestelde klankbordgroep1 de totstandkoming van deze toeristische visie begeleid. De input, wensen, behoeften en opgaven van betrokkenen vormen daarbij het belangrijkste onderdeel in de gemaakte keuzes. Welke uitgangspunten gelden voor deze visie? 1. Toerisme op Ameland heeft kenmerken van een ecosysteem: divers, verbonden, draagkrachtig en menselijk handelen dat dit beïnvloedt. Een gebalanceerd ecosysteem is veerkrachtig en evenwichtig2. Deze vier principes staan in deze visie (zowel analyse als toekomstperspectief) dan ook centraal. De economie van Ameland is daarnaast ook onderdeel van groter economisch ecosysteem en kan dus niet los worden gezien van landelijke en mondiale ontwikkelingen. 2. Toerisme geen doel op zich, maar een middel voor een bewoonbaar Ameland en is cruciaal voor beschikbaarheid werk, bereikbaarheid en (basis)voorzieningen. Ofwel, toerisme draagt bij aan de brede welvaart van Amelanders. 3. Verduurzaming moet en is geen wens meer, maar een basisvoorwaarde. 4.

Ondernemers, bewoners en overheid moeten het samen doen met daarbij altijd oog voor elkaars belangen, behoeften en werkwijzen.

1 2

Bestaande uit een vertegenwoordiging van ondernemers, dorpsbelangen, VVV Ameland en gemeente (ambtelijk) (zie bijlage 1 voor een nadere toelichting van deze ecosysteembenadering)

15

02 Analyse: Het toeristisch ecosysteem Ameland

16 9

2.1

Inleiding

Tekst

3. Actieprogramma

2. Visie Leeswijzer: In drie stappen tot een heldere visie en uitvoering komen Voor een goede visie zijn drie punten van belang: 1. Uitgangssituatie ‘nu’. De ‘Sense of Place’ van Ameland (zie paragraaf 2.2), de resultaten en conclusies van de ecosysteemanalyse3 (zie paragraaf 2.3 en 2.4) en de trends en ontwikkelingen (zie bijlage 3) brengen in beeld hoe Ameland er anno 2022 voor staat. En wat er op Ameland af komt de komende jaren. Samengevat leidt dit tot de

1. Nu

Sense of Place Ameland Resultaten en conclusies ecosysteemanalyse

belangrijkste conclusies en kernopgave waar Ameland de komende jaren gaat werken. Deze vormen de basis voor de visie. 2. Visie. Samen met betrokkenen zijn we gekomen we tot het gewenste toekomstperspectief voor Ameland. Dit is verder uitgewerkt in hoofdstuk 3. 3. Actieprogramma. Wat is nodig om het streefbeeld te bereiken? Vanuit

Conclusies en kernopgave toerisme op Ameland

Trends en ontwikkelingen

het streefbeeld redeneren we terug naar de huidige situatie: welke acties of instrumenten moeten we nu inzetten om straks het gewenste resultaat te behalen? Deze maatregelen zijn in het actieprogramma uitgewerkt, hoofdstuk 4. 3

Zie bijlage 2 voor de belangrijkste feiten en cijfers ter onderbouwing.

Sense of Place: Wat maakt Ameland nu écht Ameland?

17 10

In 6 kenmerken Een voorrecht

Het ruige wadleven

Veilig opgroeien

Een Amelander voelt zich bevoorrecht. De rust,

Natuurelementen en leven met de

Ameland als veilige en plek om op te

ruimte, natuur, authenticiteit, dorpen met eigen

seizoenen. Een stevige noord-wester-wind,

groeien. Er heerst geborgenheid. Weinig

uitstraling en een ander tempo dan op de wal.

vogels die overvliegen, kokkels zoeken, stilte

criminaliteit. Als kind kun je je onbezorgd

Ameland is open en sympathiek en dat wordt graag

horen en donker zien. Leven op Ameland

over het eiland bewegen, geborgen voelen

gedeeld! En eigenlijk gunt iedere Amelander Ameland

betekent leven met en genieten van de

en begroet worden door iedereen.

aan iedereen.

natuur.

Zelfvoorzienende vrijstaat met een sterke eigen

Onderlinge verbondenheid: van écht naar elkaar

Vertrouwen moet je verdienen

historie, bebouwing en veel tradities

omkijken tot elkaar in de gaten houden

Nuchter, niet te gek en op Ameland laat

Amelands dialect, Ei-smieten Ritske Mooi, Sier en

Ameland is een hechte en sterk verbonden eiland-

men zich zeker niet zomaar de les lezen.

Oerd, de Cammingha’s, Walvisvaart en neutraliteit in

gemeenschap. Ondanks dat er onderling best wel

Met twee benen op de grond, geen

vroegere oorlogen. Ameland zit vol verhalen,

eens wat discussie of dynamiek is, is er naar buiten

poeha en op z’n Amelands!

legendes, historie, bebouwing en gebruiken en

toe een sterk gevoel van saamhorigheid: ‘Kom niet

feesten die Ameland hebben gemaakt tot Ameland.

aan Ameland, want dan kom je aan ons allemaal’.

18 11

2.2

Toeristisch ecosysteem Ameland in beeld

Ecosysteemprincipes als basis voor analyse en visie: Ameland richting een veerkrachtig optimum De vier basisprincipes (diversiteit, verbondenheid, draagkracht en menselijk handelen) moeten in de juiste mate en samenhangend aanwezig zijn als toeristisch ecosysteem Ameland een veerkrachtig optimum wil bereiken. Bij een veerkrachtig optimum geldt: • Ameland is op korte termijn concurrerend en op langere termijn adaptief genoeg om mee te bewegen met interne en externe veranderingen. • Op Ameland heeft het failliet gaan van een verblijfsaanbieder of de introductie van een nieuw type ondernemer weinig invloed op het functioneren van het gebied als geheel. • Invasieve uitwassen zijn nauwelijks meer mogelijk, omdat het systeem zichzelf corrigeert. Per principe brengen we in beeld welke resultaten opvallen op Ameland. De hoofdconclusie per principe en enkele overkoepelende conclusies geven een scherp beeld van hoe het toeristisch ecosysteem op Ameland er anno 2022 voor staat.

19 12

Diversiteit op Ameland: Gouden omgeving, zilveren aanbod Omgeving is hoogwaardig, maar het blijft een eiland. Ameland biedt ruimtelijk gezien een hoogwaardige kwaliteit: Noordzeestrand, duinen, bos, polder en de UNESCOWerelderfgoed Waddenzee. Bijzonder ten opzichte van de andere Waddeneilanden zijn de gave historische dorpskernen. Deze zijn schitterend geconserveerd gebleven de afgelopen eeuwen. Dit cultuurhistorisch erfgoed is langs de gehele Waddenkust (van Texel tot aan het Deense Fano) ongekend en uniek. • Op micro-niveau is de omgeving divers: strand, duin, polder, historische kernen en het Waddenzee UNESCO-Werelderfgoed. De biodiversiteit is rijk. De Noordzeebeleving van Ameland is dan wel feitelijk gelijk aan die van de andere Waddeneilanden, maar nog steeds van zeldzaam hoge kwaliteit. • Op meso-niveau (in vergelijking met andere Noordzeekust-bestemmingen) is de omgeving minder divers. Zo is er geen stedelijke achterland-omgeving met alle faciliteiten die daarbij horen (bioscoop, theater, attracties zoals familyentertainment en uitgebreide wellness). Dit gegeven maakt de omgeving minder aantrekkelijk voor doelgroepen met een grote behoefte aan snelle, wisselende, ervaringen en intense culturele en architectonische ervaringen, zoals die op de vaste wal te vinden zijn. Ameland biedt een echte eiland-ervaring.

Zilveren totaalaanbod: divers maar aandacht voor kwaliteit blijft nodig. In de basis is het (dag- en verblijfsaanbod) divers: er is voor elk wat wils, in verschillende prijsklassen en in diverse aanbiedersgroepen en accommodatiesoorten. Uit het Friese vitaliteitsonderzoek (2019) blijkt dat bijna 65% van de logiesaccommodaties vitaal is en aanbod biedt dat de huidige gast verwacht. Bijna 10% van de Amelander aanbieders draait zelfs mee met de (inter)nationale top in zijn segment en dit percentage ligt

13 20

hoger dan in de rest van Fryslân. Tegelijk is een kwart van de logiesaanbieders getypeerd als ‘stuck-in-the-middle’4. Deze bedrijven hebben geen onderscheidend marktprofiel en vanwege de beperkte bedrijfsprestaties is er nauwelijks financiële ruimte in te investeren in herontwikkeling en innovatie. Om ook naar de toekomst toe aansluiting met de markt te blijven houden, is het zaak om te blijven vernieuwen. Het verblijfsaanbod: degelijk, divers en voor groepen. Meer dan de helft van de verblijfsrecreatiebedrijven is een groepsaccommodatie. COVID-19 heeft de kwetsbaarheid hiervan op indringende wijze aangetoond. Het aantal groepsaccommodaties neemt af, mede doordat groepsbedrijven ‘stapelbedden’ omzetten in ‘toeristische appartementsbedden’. Opvallend is de concentratie aan groepsaccommodaties in Buren (10x in de Willibrodesstraat) wat het lokale evenwicht verstoort. Ameland beschikt over een aantrekkelijke mix van middelgrote ketengebonden hotels en kleinere familie-gerunde hotels. Veelal 2 tot 4 sterrenniveau. Het hoogste segment (5 sterren) ontbreekt. Campings: kamperen in stacaravan. Hoewel Ameland graag ‘voor elk wat wils’ wil bieden, is het aantal campings gering. Opvallend is het grote aandeel stacaravanplaatsen. Toeristisch kamperen is kleinschalig en mogelijk op diverse kampeerplekken en bij de boer.

Maar het merendeel van het aanbod bestaat uit stacaravans in diverse segmenten (van basic tot luxe). Campingterreinen in het hele land en zeker op Ameland zijn aantrekkelijk voor investeerders (van buitenaf) die de bedrijven herstructureren tot luxe accommodaties en tweede woningen. Dit verhoogt de grond- en exploitatieopbrengst, maar leidt ook tot gentrificatie (zie kader) van het 4 bestaande recreatief aanbod en zet de kampeercapaciteit onder druk.

TOTAAL OVERNACHTINGEN 2021

72%

24%

2.015.000

2%

2%

Bron: VVV Ameland

Kader: Gentrificatie Gentrificatie is het proces van vernieuwing en renovatie in een stad. Vaak startend vanuit het centrum in een spiraalbeweging richting buitenwijken toe. Hierbij worden vaak bewoners met een kleinere portemonnee verdreven uit het stadscentrum omdat de huurprijzen voor deze groep onbetaalbaar worden. Het aanbod verandert daarbij mee. Het bruine café maakt plaats voor een hippe smoothie-bar. Feitelijk vindt deze ontwikkeling ook plaats bij de herontwikkeling van recreatieverblijven en horeca in Nederland, op de Wadden en op Ameland. Vroeger was Ameland sterk gericht op sociaal toerisme, maar nu wordt dat stap voor stap verdrongen. Eerst de tent door de stacaravan en nu de stacaravan door luxe versies of grote bungalows.

Zie vitaliteitsonderzoek logiesaccommodaties Provincie Fryslân. Let op: particuliere vakantiewoningen zijn geen onderdeel van de totale vitaliteitsscores in het onderzoek.

21 14

Divers aanbod bungalows/recreatiewoningen. Een groot deel van de bungalows / recreatiewoningen is in particulier bezit van niet-Amelanders. Dit betekent dat een deel van de recreatiewoningen niet bedrijfsmatig wordt geëxploiteerd, wat tot periodieke leegstand leidt. Daarnaast is een fors aandeel van de recreatieverblijven in bezit van Amelanders, wat voor aanvullende inkomsten en draagvlak voor toerisme zorgt. Opvallend is het steeds luxueuzer aanbod. Tot nu toe versterkt deze ontwikkeling de diversiteit: van klassieke jaren 50-70 enkelsteens-vakantiewoningen tot de moderne en zeer luxueuze duinvilla’s. Dagrecreatie en evenementen: buiten gebeurt het. Ameland beschikt over 27 kilometer ‘speeltuin’ voor jong en oud: het Noordzeestrand. Het strand verschaft de vergezichten, frisse lucht, relaxte plek of sport- en speelgebied voor de vele doelgroepen die het eiland trekt. Buiten het strand en natuur is het dagrecreatief aanbod veelal gelieerd aan cultuurhistorie (musea, reddingboot) of de wad- en zeecultuur. Hier kent het eiland een forse diversiteit, variërend van wadlopen, huifkartochten, robbentochten, wandelingen, parachutespringen, rondvaarten en specifieke strandactiviteiten (golfsurfen, suppen). Kenmerkend voor Ameland is de hoge concentratie aan paarden, wat zich vertaalt in vele hippische activiteiten.

De focus bij dit alles is actief, sportief, buiten en het beleven van de natuur. Dit trekt een specifieke doelgroep die zichzelf graag activeert onder het motto “er bestaat geen slecht weer, alleen slechte kleding”. Grootschalige evenementen zijn vooral sport gerelateerd (volleybal, rugby, triatlon, hardlopen) of

cultureel (MadNes, klassiekerweekend en Kunstmaand Ameland). Ook kent Ameland dorps specifiek aanbod als bootwateren, de ambachtelijke dag en het roggefestival. Aanbod specifiek voor jongeren en jongvolwassenen is er niet.

22 15

Eigen horeca. Op het gebied van horeca is het aanbod divers en het wordt gerund door lokale exploitanten. Er zijn geen landelijke ketens, waardoor een eigen Amelands horeca-aanbod is ontstaan. De verschillende strandpaviljoens en intieme restaurants in verschillende prijsklassen dragen bij aan de diversiteit en DNA van Ameland. Nes vormt het toeristisch hart van Ameland en heeft daardoor ook het grootste horeca aanbod van alle dorpen. Vergeleken met de andere Waddeneilanden heeft Ameland een gemiddeld horeca aanbod met 2.406 m2 beschikbaar vloeroppervlak per 1.000 inwoners. Dit is vergelijkbaar met Terschelling en een stuk hoger dan Texel. Met het op te stellen horeca- en detailhandelsbeleid zal duidelijkheid geboden moeten worden op de gewenste toekomstige ontwikkelingen op het eiland.

De gast verandert. Landelijke trends hebben ook hun weerslag op Ameland (zie bijlage 3). De immer stijgende behoefte aan onthaasting door de toenemende drukte op de vaste wal, de vergrijzing en de eis voor verduurzaming en circulariteit spelen een hoofdrol. Daarnaast is de gast meer opzoek naar verdieping en het echte verhaal. (betekeniseconomie). Maar de gast is ook verwend en zeer goed geïnformeerd. Dat vraagt hoge kwaliteit en vooruitstrevendheid op technologische vlak. De COVID-19 epidemie heeft ook voor een nieuw type gast gezorgd. Luxe-zoekers, extravertere mensen die ontzorgd willen worden. Dit type gast is na de openstelling van de Europese grenzen in aantal sterk gedaald, al zal zij niet geheel van het eiland verdwijnen.

Hoofdconclusies diversiteit De omgevingskracht van Ameland is uitzonderlijk groot en het toeristisch product Ameland is door de diversiteit in het aanbod voldoende veerkrachtig. Het wegvallen van een markt of failliet gaan van een belangrijke speler zal niet leiden tot ontwrichting van het toeristisch product. Er is een gezonde mix van oorspronkelijke Amelander ondernemers en ondernemers van buiten het eiland. De oververtegenwoordiging van groepsaccommodaties leidt niet tot ontwrichting maar is wel aan verandering onderhevig. Een aanzienlijk deel (ruim 25%) van de logiessector is ‘stuck-in-themiddle’ en kan in onderscheidend vermogen groeien. Tegelijk geldt dat jaarplaatsterreinen en toeristisch kamperen onder druk staan als gevolg van de investeerdersmarkt in recreatief vastgoed. Ameland nodigt uit tot allerlei vormen van buitenleven, maar het aanbod aan slechtweervoorzieningen is beperkt.

16 23

Verbondenheid: Op z’n Amelands

Ameland is geen eiland

Elke Amelander (of je er nu geboren bent of er woont) heeft een groot, kloppend Amelands hart. Men hecht aan tradities, Amelandse geborgenheid, zorg voor elkaar en de sterke link met de zee en de natuur. De blik is primair gericht op het eiland en minder op de vaste wal. Op het eiland moet je het met elkaar regelen, je kent elkaar en helpt elkaar.

Ameland een eiland, maar is ook sterk verbonden met de vaste wal op 10 kilometer afstand. Het eiland is dan ook sterk afhankelijk van de vaarverbinding met Holwerd. Feitelijk vormt ‘De Boot’ de levensader van het eiland. In bijna elke ontwikkeling en situatie speelt de boot een rol. Niet alleen als het om bereikbaarheid voor bezoekers4 gaat. Ook goederenvervoer, ziekenhuisbezoek, begrafenissen, scholing, winkelbezoek, et cetera verloopt via de boot.

Ameland is een eiland De interne verbondenheid in het toeristisch ecosysteem Ameland is dan ook hoog. Door de eilandcultuur is er sprake is van een hoge dichtheid van onderlinge relaties met veelal meerdere petten per persoon. Vergeleken met bestemmingen aan de wal is de eilandcultuur sterk zichtbaar in de vele belangengroepen: er zijn allerlei ondernemers- en bewonersclubs die hun specifieke belang behartigen. Er vindt regelmatig overleg plaats tussen de ondernemers, maar ook tussen gemeente, terrein beherende organisaties en deze organisaties onderling (bijvoorbeeld via regulier overleg of via de klankbordgroep van de VVV). 5

Met de term ‘bezoeker’ wordt in deze visie gerefereerd naar personen die Ameland bezoeken vanuit een toeristisch motief. Let op: in het geval van personenoverzettingen en/of auto-overzettingen van de boot kan er ook sprake zijn van ander type bezoek, zoals familiebezoek, werkbezoek of enige andere reden om naar Ameland te komen. Toeristen zijn dus niet specifiek uitgesplitst in deze cijfers.

De bootverbinding vormt een kernopgave. Er is op diverse momenten capaciteitstekort, wat zich soms pijnlijk manifesteert in geval van onverwacht bezoek aan bijvoorbeeld gezondheidszorg (zijnde geen eerste hulp) of familie; voor de auto is plek niet altijd gegarandeerd. Verder is het perspectief van de huidige bootverbinding gecompliceerd. Er moet steeds meer gebaggerd worden. Rijkswaterstaat geeft aan dat het onderhoud van de vaargeul in de huidige intensiteit niet veel langer houdbaar is. Er worden scenario’s uitgewerkt die rigoureuze veranderingen in het vervoer kunnen betekenen. Het gevolg kan zijn dat mobiliteitsmix van Amelanders en de gast verandert. Ook zal het gevolgen hebben voor de bedrijvigheid op het eiland.

24 17

De kracht van een eiland-ecosysteem De bij het toerisme betrokken actoren op Ameland werken samen in een ons-kent-ons cultuur die kansen biedt vergeleken met toeristische bestemmingen aan de wal waar de korte lijntjes ontbreken. Zo wordt er op Ameland in gezamenlijkheid van alles georganiseerd: diverse evenementen en coöperaties.

Juist omdat Ameland een eiland is zouden de actoren zich onderling nog strategischer kunnen bundelen in een overkoepelend eilandbelang en samen in de ‘doe-stand’ gaan (niet wijzen, maar doen). Inspirerende voorbeelden voor Ameland zijn clusters aan de wal (zoals Brainport, Greenport, Foodvalley) waar ketensamenwerking gekoppeld aan doe-kracht. Ameland heeft door haar verbondenheid extra potentie. Een georganiseerde ecosysteem-achtige werkwijze biedt kansen om doelen te realiseren, middelen in te zetten en krachtig te organiseren (doen).

Hoofdconclusie verbondenheid: Er is een breed besef onder Amelanders dat ze samen het toeristisch product maken, met de omgeving als hét oorspronkelijke product en bezoekmotief van gasten. Er is sterke verbondenheid en interactie tussen ondernemers en ook tussen ondernemers en belangen(groepen) en gemeente. Wel is het van belang deze verbondenheid tot constructiviteit te laten leiden. Ook is de blik primair op het eiland gericht, waardoor ontwikkelingen aan de vaste wal soms vervreemdend overkomen. Er ligt een kans om krachtiger eilandmanagement te voeren vanuit gezamenlijk Ameland-belang en -missie. Veranderingen in de bootverbinding kunnen aanzienlijke gevolgen hebben voor bewoners, ondernemers en bezoekers.

25 18

Draagkracht en Draagvlak: beiden onder druk •

•

Draagkracht hangt af van het maximum aantal bezoekers dat tegelijkertijd op een bestemming aanwezig kan zijn, zonder afbreuk te doen aan de fysieke of sociaalculturele aspecten van de leefomgeving en zonder onacceptabele achteruitgang in de kwaliteit van de bezoekersbeleving. Draagkracht bevat fysieke elementen (mobiliteit, natuur, openbare ruimte) en sociale elementen (invloed in publieke ruimte en persoonlijke ruimte). Draagvlak vormt de gevoelsmatige kant van toerisme. Draagvlak verschilt per betrokkene. Een ondernemersvereniging kijkt immers anders naar drukte dan natuurbeheer. Draagvlak is dus een dynamisch begrip, maar wel belangrijk om een goede balans in te vinden.

Draagkracht De draagkracht van Ameland staat onder druk. Het aantal overnachtingen op Ameland

Totaal overnachtingen

De draagkracht van toerisme op Ameland verdelen we in twee typen:

2,10

2,00

2,05

1,50

2,00

1,00

Tekst

1,95

0,50

1,90

0,00 2011

'12

'13

' 14

'15

'16

'17

'18

'19

Duits

Totaal overnachtingen

Lineair (Totaal overnachtingen)

Overzettingen personenauto's 150.000

Hoewel veel gasten hun auto bij de accommodatie achterlaten, wordt deze toch met regelmaat gebruikt. En zo belasten auto’s de draagkracht van de eilander infrastructuur – vooral in de dorpskernen- bovenmatig.

50.000

100.000

2021

NL+rest

Bron: VVV Ameland

is de afgelopen tien jaar licht (3,8%) gegroeid van circa 1,95 miljoen naar 2,01 miljoen. Het groeiend aantal auto’s van niet-eilanders (maar inclusief woon-werk verkeer) is veel sterker gestegen. Voor corona met 26%, inclusief de corona periode met 50%.

'20

104.144 92.328 77.238 59.609

89.118 74.898

17.430 17.629 15.026

Totaal

Eilander 2014

2019

Bron: Wagenborg passagiersdiensten

2021

Niet-Eilander

NL+Rest + Duits

Overnachtingen Ameland (x 1 miljoen)

26 19

• Fysieke draagkracht: De toenemende belasting van het eiland door toerisme uit zich op een aantal manieren. Op de eerste plaats is er sprake van toenemende belasting op de infrastructuur en openbare ruimte op piekmomenten. Op de tweede plaats staat de natuur toenemend onder druk. Gasten beschikken in toenemende mate over elektrische vervoersmiddelen die sneller en groter zijn dan de traditionele fiets. Daarnaast is een aantal attributen als bijvoorbeeld drones en mobiele geluidsboxen van invloed op de natuur op het eiland. Het ontbreken van hekken is voor veel gasten een welkome situatie, die wel tot meer betreding van de natuurgebieden leidt. Ten derde zal de toenemende vraag naar energie (vanwege vervanging gas) in de toekomst het elektriciteitsnet onder druk zetten. Tenslotte uit de druk vanuit toerisme zich ook op de woningmarkt. In de toch al uiterst krappe woningmarkt worden woningen ingezet voor personeelshuisvesting. De gemeente heeft hier inmiddels actie op ondernomen, maar woningen voor personeel (vast of seizoen) blijft een zeer belangrijk item voor het eiland. • Capaciteit hangt samen met fysieke draagkracht. De capaciteit van het eiland neemt op twee belangrijke gebieden af, wat dus ook tot afname van draagkracht leidt. Op de eerste plaats staat de dienstverlening aan bezoekers onder druk door een gebrek aan medewerkers.

Landelijk kent de sector een groot tekort aan

medewerkers. Op Ameland is de situatie nog vele malen nijpender door het beperkte achterland waar personeel geworven kan worden en de krapte aan woonvoorzieningen. Deze situatie maakt dat de sector zich lastig door ontwikkelt en dat het leveren van een hoogwaardige service onder druk staat. •

Sociale draagkracht onder druk op piekmomenten. Toerisme heeft in toenemende mate invloed op de publieke en persoonlijke ruimte. Inwoners geven aan soms het gevoel te krijgen dat ze niet meer thuis zijn in hun eigen omgeving. Soms is het gevoel zelfs dat de geborgenheid, die zo sterk in het DNA van Ameland zit, verloren gaat. Toerisme beïnvloedt dan de persoonlijke ruimte van inwoners, zoals verstoring van nachtrust of het minder prettig voelen in huis, tuin of op het werk.

27 20

Draagvlak Behalve de feitelijke situatie kent de draagkracht ook een gevoelsmatige kant: het gepercipieerde draagvlak. Net als in andere gebieden in Nederland, blijkt uit gesprekken op Ameland dat de roep om balans duidelijk hoorbaar is. In zijn algemeenheid is er sprake van een zekere polarisering op dit vlak. Er is een groep die aangeeft dat het toerisme nog gemakkelijk kan doorgroeien en er is een groep die te grote toerismedruk ervaart. Een aantal aspecten ligt aan de situatie ten grondslag: • Druk is locatie en tijdgebonden. Drukte en rust hebben beiden twee kanten. Druk is veelal ook gezelligheid en rust kan ook zomaar saaiheid impliceren. Het zijn dus geen absolute grootheden die zeer afhankelijk zijn van de locatie en het moment. Soms is het op een bepaalde plek heel druk, maar op een ander moment weer rustig. En er zijn op Ameland bijna altijd plekken waar je ondanks het hoogseizoen veel rust kunt ervaren. Bewoners kennen ‘hun plekjes’. De ervaring van drukte wordt daarnaast bevestigd door persoonlijke waarneming die het gevoel bevestigt: ‘zie je wel’. • Ameland is kleiner geworden. Op toeristisch vlak is er sprake van een hogere omloopsnelheid van gasten op Ameland: kortere verblijfsduur per gast en dus meer wisselende gasten die per saldo meer besteden.

Dit leidt dan ook tot een hogere bezoekersintensiteit: meer verplaatsingen door nieuwe vormen van recreatieve vervoersmiddelen en een gestegen aantal auto’s op het eiland. Door dit intensievere gebruik van het eiland is het eiland gevoelsmatig kleiner geworden. Dit principe van ‘tijd-ruimte compressie’ zorgt ervoor dat er een hogere beleving van drukte is voor zowel bezoekers als bewoners.

28 21

• Behoefte aan rustige periode. Niet alleen de natuur heeft behoefte aan een ‘herstelperiode’. Ook veel Amelanders hebben behoefte aan een minder drukke tijd. Om anderen te spreken die het hele seizoen druk zijn. Om zelf even op adem te komen of op vakantie te gaan. En voor de eigen waardevolle tradities. Wel staat dit haaks op de vraag naar meer vaste contracten om de krappe arbeidsmarkt mee te lijf te gaan. Want vaste contracten impliceren een meer geleidelijk verlopen en langer toeristisch seizoen.

• Toerisme is (te?) cruciaal voor de Amelander economie. De groei van toerisme de afgelopen decennia op Ameland heeft geleid tot toenemende welvaart: hogere inkomens, meer vermogen, meer uitgaven en minder mensen in de bijstand. Naast de directe werkgelegenheid levert het ook indirecte werkgelegenheid op: installateurs, dienstverleners, vervoer, bijbaantjes et cetera. Een monocultuur op het gebied van economie brengt wel risico’s met zich mee, zoals een (te) grote afhankelijkheid van de sector.

Hoofdconclusie draagkracht : Van belang is onderscheid te maken tussen draagkracht en draagvlak. De draagkracht van Ameland wordt in pieken overschreden en daarbij speelt het toegenomen aantal auto’s en druk op de natuur een bovenmatige rol. Gebrek aan medewerkers is een wezenlijk risico voor de draagkracht van Ameland. Veranderingen in de bereikbaarheid per boot beinvloeden de draagkracht van Ameland. Het draagvlak voor toerisme staat onder druk, al verschilt dit van persoon tot persoon. Wat voor de één drukte is, is voor de ander ‘gezelligheid’ en drukte is sterk plaats en moment gebonden. Evident is dat de druktebeleving is gestegen door intensiever gebruik van het eiland.

29 22

Menselijk handelen: Men dreigt grip te verliezen Amelanders zijn net als andere eilandbewoners gewend zelf de boel te regelen. De bevolking leefde eeuwenlang van de natuur en beheerde deze ook als ware rentmeester. Recreatie en het moderne badtoerisme is een relatief nieuw verschijnsel dat sterk is opgekomen na de Tweede Wereldoorlog. De Amelanders speelden op deze ontwikkeling in en daardoor is eigenlijk alles op Ameland veranderd. Een aantal zaken valt op: • Het is goed ondernemen op Ameland. De A-locatie zorgt ervoor dat het aantrekkelijk is om te ondernemen in de toeristische branche op Ameland. Het zorgt er echter ook voor dat ondernemerschap in sommige sectoren meer beherend dan innoverend is, omdat gasten veelal al ‘automatisch’ komen. Ondanks de sterke onderlinge verbondenheid via verenigingen en brancheorganisaties is de sector relatief sterk naar binnen gericht. Samenwerken is leuk maar lijkt geen noodzaak te hebben. Samenwerking met partijen aan de wal of op andere eilanden komt sowieso beperkt voor. • Toeristen zijn welkom, vriendelijk gedoogd. Toerisme is op Ameland (net als heel veel andere plekken) overkomen. Voor de Amelanders zijn zij een bron van inkomsten, soms ook een bron van overlast. Men is blij met toerisme en erkent de meerwaarde die het biedt. Maar de corona-periode heeft een zeker schokeffect gehad.

Uit de gesprekken blijkt dat het extra type gast dat Ameland bezocht wellicht niet helemaal bij Ameland past. En heeft daarbij gezorgd voor een extra waardering van de echte Amelandse liefhebber. Al met al blijft toerisme primair een inkomstenbron, naast alle prettige contacten. Het lijkt erop dat toerisme vriendelijk wordt gedoogd en pragmatisch wordt benut.

Toeristische omzet in miljoenen euro's (excl bootkaartjes)

Tekst

160 140 120 100 80 60 40 20 0 2011

2012

2013

Bron: VVV Ameland

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

30 23

• Gebrek aan medewerkers belemmert een excellente dienstverlening. Vanuit bedrijfsmatig oogpunt leidt (de keuze voor) seizoensverbreding er bij kleinere bedrijven (waarbij de eigenaar volop in de operatie meedoet toe) dat de ‘energie’ om excellent gastheerschap te verzorgen snel wordt uitgeput. Het gebrek aan kwalitatief goede medewerkers remt de doorontwikkeling van bedrijven om optimaal gastvrij te opereren. Het tekort aan woonruimte voor medewerkers (seizoen en vast) speelt een belemmerende rol voor het aantrekken van personeel. • Nieuwe doelgroepen zorgen voor opschudding. Mede door COVID-19 ontving Ameland in de periode 2020-2021 ook een ander type gast dan voorheen. Het bijbehorend gedrag van deze -soms verwende- gasten wordt niet door iedereen gewaardeerd. Ondanks dat deze nieuwe (tijdelijke) gasten veel omzet boden aan lokale ondernemers, fronsten veel Amelanders hun wenkbrauwen en diverse spraken schande van het zogenaamde ‘all-inclusive gedrag’. Sommige ondernemers zagen kansen om slim in te spelen op deze nieuwe doelgroepen. • Ameland populair als investeringslocatie. Er is een toename van vastgoedposities van internationaal private equity en er vindt een schaalvergroting plaats in vooral de logiesaccommodaties op Ameland. Het eiland blijkt een aantrekkelijke investeringslocatie voor solitaire en parkgebonden vakantiewoningen.

Om de targets te halen worden de winsten per woning geoptimaliseerd. Het rendement op deze vastgoedposities komt zeer beperkt ten goede aan Ameland of de Amelander economie.

Tekst

Hoofdconclusie menselijk handelen: Op Ameland is een eeuwenlange traditie van een harmonisch samenspel tussen bewoners en natuur. Het menselijk Hoofdconclusie menselijk handelen: handelen kenmerkt zich als rentmeesterschap. Toeristische Menselijk handelen op Ameland heeft altijd plaatsgevonden in ontwikkeling zet ditharmonie in toenemende onder druk. voor zo goed mogelijke met demate natuur. Dit geldt wonen, vruchtgebruik vanindesoms natuur het ondernemen in Bezoekers gedragen zich als en consumenten van het recreatie en toerisme. groeivan vanhet toerisme bijbehorende eiland in plaats van als De gasten eiland. en Ontwikkelingen ontwikkelingen voor het eiland en de bewoners leidt ertoe dat en ondernemerschap vindt niet altijd plaats in de geest van juíst nu actief handelen wordt gevraagd. In de geest van dit rentmeesterschap. een breed besefvan datpuur groei niet rentmeesterschap van Er hetiseiland, in plaats economisch gedreven. geldtleiderschap dat de natuur oneindig door kan gaan.Tegelijk Het vraagt omzijn te eigen grenzen aangeeft toename sedimentatie op aan het voorkomen dat hetdoor eiland ‘tussenvan de vingers wegglipt oostelijke wad en specifiek in de vaargeul Holwerd-Ameland partijen die met name economisch gedreven zijn’. Nieuwe vormen van rentmeesterschap lijken nodig.

31 24

Conclusies en kernopgave Hoofdconclusies Naast de vier deelconclusies per principe in het toeristisch ecosysteem, tekenen de volgende hoofdconclusies en opgaven zich af: • Toerisme op Ameland doet het simpelweg heel erg goed. Veel bestemmingen in Nederland dromen ervan om het toeristisch product zo sterk te laten floreren. • Het succes heeft een keerzijde: te veel lampjes in de controlekamer staan op rood en het eiland oogt op sommige momenten

•

oververhit en uit balans. Zo is het op momenten te druk op bepaalde plaatsen, staat de natuur onder druk, ervaren inwoners periodiek overlast en vormt de bereikbaarheid voor zowel bewoners als bezoekers een knelpunt. Het succes dreigt weg te vloeien naar niet-Amelandse partijen die met name korte termijn en economisch gedreven zijn en verkocht

•

•

•

vastgoed komt bijna nooit terug in eilander handen. De ontwikkelingen in zowel de vraag als het aanbod leiden tot een gentrificatie van Ameland. Dit heeft zowel positieve (bedienen hoger segment, meer kwaliteit en investeringsruimte, meer economische toegevoegde waarde voor Ameland) als negatieve gevolgen (hogere prijzen, aanbod dat niet aansluit bij behoeften inwoners en gasten, vervreemding toeristisch product) op toerisme an sich, als ook andere domeinen zoals wonen, energie, veiligheid en natuur.

•

•

•

Authenticiteit en ‘kneuterigheid’ is een kracht. Door ‘aanharking van Ameland’ verliest het authentieke waarde en dreigt Ameland en het aanbod langzaam te veranderen in een gestandaardiseerd product dat ook elders in het land of langs de kust kan worden gevonden. De interne verbondenheid op het eiland biedt een grote kans om als moderne rentmeesters van Ameland concrete dingen samen mogelijk te maken, die elders onmogelijk zijn. De fysieke externe verbondenheid staat door het dichtslibben van het wad onder druk. Er wordt gewerkt aan nieuwe oplossingen maar de precieze invulling van de nieuwe concessie is nog ongewis. De sterke focus op toeristische economie brengt risico’s met zich mee: succes wordt een automatisme. De A-locatie leidt tot het risico om te vervallen in de wet van de remmende voorsprong: niet vernieuwen en enkel beheren en benutten. Veel ondernemers hebben desondanks geïnvesteerd en zich ontwikkeld, maar innovatie blijft een achilleshiel van de economie op Ameland. Ondanks de sterke hang naar zelfvoorzienend, kan het eiland niet zonder de vaste wal.

32 25

Kernopgave: In het belang van Ameland een derde weg vinden Er is een groep mensen die toerisme op Ameland vanuit de eigen kernwaarden en gelimiteerde bronnen beschouwt. Geen poeha, onafhankelijk zijn en ‘gewoon blijven’ zit heel sterk in bewoners, veel lokale ondernemers, oorspronkelijke bezoekers en beleidsmakers. Het beschermen van Ameland staat centraal in alles wat men denkt, zegt en doet. Je zou kunnen zeggen dat deze redenatie ‘van binnen naar buiten’ is. Er is ook een groep mensen die toerisme op Ameland vanuit de behoefte en tucht van de markt beschouwt. De markt vraagt steeds meer om luxe concepten en comfort, intense belevenissen en service op deze schaarse plek. Daar kun je maar beter zo goed mogelijk op inspelen want dat leidt tot hoge opbrengsten. Het inspelen op de markt(veranderingen) staat centraal in alles wat men denkt, zegt en doet. Deze manier van redeneren is meer ‘van buiten naar binnen’.

Derde weg: modern rentmeesterschap • Intern krachtig verbonden, zelfvoorzienend en bereikbaar • Divers, karaktervol en vernieuwend aanbod door maatschappelijk betrokken ondernemers • IJzersterke dienstverlening voor gasten die passen bij Ameland (mensen die Ameland waarderen) • In eilandbelang knelpunten wegwerken in draagkracht en draagvlak

Deze tegenstelling leidt tot verwarring. Moeten we denken vanuit onszelf of vanuit de tucht van de markt? Om het toerisme op Ameland toekomstbestendig te maken is het wat ons betreft niet een kwestie van kiezen tussen één van beide perspectieven (of-of). Het is zaak om het beste van beide perspectieven in het toeristisch ecosysteem van Ameland te combineren en om een derde weg te vinden. Dit vereist lef, creativiteit en vertrouwen in elkaar. Deze derde weg wordt verder ingevuld in het volgende hoofdstuk: Toekomstperspectief toeristisch product Ameland.

Van binnen naar buiten Eigen kracht centraal en beschermen van onze beperkte bronnen

Combineren

Van buiten naar binnen: Markttucht en externe ontwikkelingen dwingen nieuwe standaarden af

33

03 Visie: Toekomstperspectief toeristisch product Ameland

34 27

3.1

Visie, ambitie en doelen: Toeristisch product Ameland

Een goede visie bestaat uit vijf componenten, welke nooit los van elkaar mogen worden beschouwd. Het is dan ook cruciaal om in de visie niet zomaar een oplossing voor één van de losse elementen te zoeken, maar een samenhangend toekomstperspectief voor Ameland te schetsen. Perspectief dat de kern raakt,

1. Hoger doel Toerisme op Ameland

maar tegelijkertijd concreet en inspirerend is om actie te ondernemen. Samengevat bestaat de toeristische visie Ameland uit de volgende vijf componenten:

Tekst

1. Hoger doel: waarom bestaat Toerisme op Ameland? Helder, inspirerend, dé idealen van Ameland. Geeft antwoord op de vraag: waarom is het erg als er geen toerisme meer op Ameland is? De kern van de zaak en het langetermijn streefbeeld (par. 3.2) 2. Waarvoor staat Ameland? Kernwaarden: waarvoor staan wij? Diepgewortelde overtuigingen welke ook op lange termijn nog gelden. (par 3.3)

4. Gewaagde doelen 2032

5. Doelgroepen 2032

3. Waarin blinkt Ameland uit in 2032? Kernkwaliteiten: waarin blinken wij uit? Ze scheppen een band, leiden tot bezieling. Zowel huidige als gewenste kernkwaliteiten. (par 3.4) 4. Waar gaat Ameland naar toe? Gewaagde doelen: Een streefbeeld om de komende 10 jaar (en verder) aan te bouwen. 5. Voor wie is Ameland relevant? Doelgroepen 2032: wie zijn de gewenste kerndoelgroepen van Ameland? (par 3.6)

3. Kernkwaliteiten 2032 De visie-elementen zijn afkomstig van ‘Kus de visie wakker’ (2011, Van der Loo, Geelhoed en Salmhoud).

2. Kernwaarden

35 28

3.2

Wat is het doel van toerisme op Ameland?

Waarom bestaat toerisme op Ameland? Is het ons als Amelanders overkomen en hebben we er maar mee te dealen? Of leidt deze florerende sector tot een beter en prettiger eiland? Wat is eigenlijk het nut van toerisme en waarom zullen we het überhaupt verder ontwikkelen? Allemaal vragen die teruggaan naar de kern van zaak: het hogere doel van toerisme op Ameland. Want als we dat duidelijk voor ogen hebben, geeft het ook richting aan de keuzes voor de toekomst. Ameland zonder toerisme: wooneiland voor de happy few? Een goede manier om het hogere doel te achterhalen is te bedenken wat er gebeurt als de sector zomaar verdwijnt. Zoals dat bijvoorbeeld in Zuid-Limburg met de mijnen is gebeurd of in Detroit met het inzakken van de auto-industrie. Ameland zonder toerisme keert dan mogelijk terug naar haar basiswaarde: de uitzonderlijke natuur. In het slechtste geval zou Ameland zich langzaam bewegen naar een wooneiland voor de happy few, vergelijkbaar met Martha's Vinyard in Amerika of Sylt in Duitsland. Zonder stuwende toeristisch economie blijft een verzorgende (tweede) wooneconomie over. De grondprijzen zullen sterk stijgen en de oorspronkelijke bewoners vertrekken grotendeels omdat er nauwelijks perspectief meer is of de basisvoorzieningen afnemen.

De rol van toerisme: Een stuwende economie zorgt dat Amelanders op Ameland blijven Toerisme garandeert brede welvaart op het eiland vanwege het financiële draagvlak onder basisvoorzieningen als zorg, basisonderwijs, detailhandel en infrastructuur. Toerisme genereert veel praktische banen voor een (jongere) beroepsbevolking en nieuwe gezinnen. Bovendien brengt toerisme vernieuwing, vanwege de noodzaak om bij de tijd te blijven om te voldoen aan de wensen van de gast.