Raadsvoorstel Vaststellen visie strategie en uitgangspunten programma circulair voedselsysteem

Raadsvoorstel Onderwerp Vaststellen visie, strategie en uitgangspunten van het programma circulair voedselsysteem Samenvatting Gemeente Altena streeft naar een circulair voedselsysteem met minder afval, minder nieuwe grondstoffen van ver en een gezondere bodem. De plannen om dit te bereiken, zijn klaar. Deze plannen maakten we samen met inwoners, ondernemers, organisaties en overheden.

Voorstel 1. Vaststellen van deel 1 (visie, strategie en uitgangspunten) van programmaplan 1.0 van het programma circulair voedselsysteem, en kennisnemen van deel 2 (actieplan 2022-2024) en deel 3 (achtergronden). 2. Een bedrag van € 75.000 beschikbaar te stellen voor 2022 voor uitvoering van het actieplan, en het aspect van structurele financiering mee te nemen bij de bespreking van de kadernota.

Datum voorstel 19 januari 2022 Kenmerk D2021-12-003245 2020-026077 Opgesteld door Albertien Perdok Telefoonnummer 0183-516709 Team Team Ondernemen Portefeuillehouder R.J. van Vugt

Inleiding In het bestuursakkoord en het collegeprogramma is de ambitie opgenomen om voortgang te boeken op de weg naar een circulaire economie. Vanuit de wetenschap dat onze grondstoffen en materialen niet onuitputtelijk zijn en ons economisch systeem ook voor toekomstige generaties houdbaar moeten blijven. Het bestuursakkoord zegt hierover: “We gaan voor duurzame innovaties in de voedselsector. Altena heeft alles in huis om een experimenteerzone te zijn voor het sluitend maken van de voedselkringlopen. … Wij stellen in overleg met het bedrijfsleven, kennisinstituten en onze inwoners een Actieprogramma circulaire economie op”. De transitie naar een circulaire economie starten we bij het voedselsysteem. Dit vanwege het Manifest de Kracht van Altena, getekend door de drie voormalige gemeenten Aalburg, Werkendam en Woudrichem. De gemeente committeert zich in het Manifest aan het beschikbaar stellen van een programmateam om kennis te delen en cross-sectorale partnerschappen te creëren voor het sluiten van de voedselkringloop. Daarnaast kent Altena een sterke landbouw en agrofood sector en is voedselproductie een belangrijke drager van ons (open) landschap. Ook is de consumptie van gezond voedsel

1/9

Gemeentehuis Altena Sportlaan 170 4286 ET Almkerk Postbus 5 4286 ZG Almkerk T (0183) 516100 E info@gemeenteAltena.nl

www.gemeenteAltena.nl www.gemeenteAltena.nl

een belangrijk aspect bij het bevorderen van de vitaliteit en gezondheid van onze inwoners. Een circulair voedselsysteem draagt bij aan een vitaal buitengebied en biedt (economisch) perspectief aan onze boeren, tuinders en food-gerelateerde bedrijven zoals horeca en MKB-bedrijven. Gedurende een periode van ruim 1,5 jaar is het programma ontwikkeld, in samenspraak met inwoners, ondernemers, onderwijs, organisaties en overheden van lokaal tot nationaal niveau. Gedurende deze periode hebben we twee themasessies met het College van B&W georganiseerd, u als Raad tweemaal tussentijds geïnformeerd via een raadsinformatiebrief en in september 2021 is de startnotitie van het programma aan het College van B&W en aan u als Raad voorgelegd. Deze startnotitie beschrijft de contouren van het programma. Nu is programmaplan 1.0 van het programma circulair voedselsysteem gereed. Dit plan bestaat uit drie delen: (1) visie, strategie en uitgangspunten, (2) actieplan 2022-2024 en (3) achtergronden.

Beleidskader Het programma circulair voedselsysteem is een concrete ambitie uit het bestuursakkoord en het collegeprogramma. Daarbij heeft het programma raakvlakken met andere beleidsdossiers binnen de gemeente, onder andere: • Visie op Werken • Klimaatagenda • Klimaatadaptatie strategie • Omgevingsvisie • VAB-beleid • Leefstijlakkoord / Altena Vitaal Ook sluit het programma aan bij beleid van de hogere overheden: • Regio West-Brabant: programma’s circulaire economie en vitaal platteland • Provincie: beleid voor landbouw en voedsel en de circulaire economie • Rijk: beleid kringlooplandbouw en de transitieagenda circulaire economie • EU: de strategie ‘van boer tot bord’ (farm to fork) • VN: Global Goal nr 12 over verantwoorde consumptie en productie

Beoogd resultaat Het doel van het programma circulair voedselsysteem is om de transitie naar een circulaire economie op gang te brengen in Altena, zodat we in 2046 een circulair voedselsysteem hebben.

2/9

www.gemeenteAltena.nl

De circulaire economie is belangrijk voor Altena, omdat we een vitaal platteland willen blijven waar je goed kan wonen, werken en leven. We streven naar een vitaal Altena. De circulaire economie gaat over bouwen, reizen, voedsel, spullen, industrie, etc. Dat is te veel om tegelijk te realiseren. Daarom beginnen we met één thema, namelijk voedsel. Met de uitvoering van de acties uit het voorliggende actieplan starten en versnellen we de transitie naar een circulaire economie, door in te zetten op gedragsverandering, bewustwording, onderzoek, en cross-sectorale samenwerking. De ambitie van het programma is daarom dat circulair denken en doen vanzelfsprekend is.

Argumenten 1.1 Door vaststelling van deel 1 van het programmaplan 1.0 (visie, strategie en uitgangspunten) geeft u het college de komende jaren de kaders om uitvoering te geven aan het programma. In programmaplan 1.0 zijn uw aandachtspunten verwerkt, die u meegaf bij de bespreking van de startnotitie in september 2021. De startnotitie beschrijft op hoofdlijnen de visie, strategie en uitgangspunten van het programma. 1.2 Programmaplan 1.0 is tot stand gekomen op een gedegen manier. Het plan is niet van achter een bureau geschreven, maar ontwikkelt met de inzichten vanuit gesprekken, het bestuderen van (wetenschappelijke) bronnen en ervaringen uit de praktijk. De gekozen koers is daarom goed doordacht, gebaseerd op actuele en gebiedsspecifieke kennis en neemt de wensen en behoeften van belanghebbenden in acht. De gekozen doelen doen recht aan belangrijke aspecten die benoemd zijn door de raad en door belanghebbenden, zoals het werken aan een beter verdienmodel voor ondernemers, het betrekken van de consument bij het voedselvraagstuk en zorgen voor gezonde inwoners via onder meer gezond voedsel. 1.3 De gekozen koers voor een ‘circulair voedselsysteem’ is uniek. Dit hebben we getoetst bij provincie en het ministerie en het unieke wordt door hen onderschreven.

Waar veel overheden bij de transitie naar een circulaire economie kiezen voor sectoren als bouw en industrie, daar kiest Altena voor voedsel. Waar veel overheden programma’s en beleid maken voor de landbouw, daar kiezen wij voor het hele voedselsysteem. Met deze unieke koers: • Kunnen we meer impact realiseren. De transitie kan nooit alleen de verantwoordelijkheid van één schakel in de keten zijn. Daarom is het goed dat we in Altena de hele keten, van boer tot bord, betrekken in het programma. 3/9

www.gemeenteAltena.nl

•

•

Sluiten we aan bij het DNA van Altena: we zijn een grote plattelandsgemeente, we hebben een sterk en innovatief landbouw en agrofoodcluster, en via het Manifest weten we dat het sluiten van de voedselkringloop belangrijk is voor onze inwoners en ondernemers. Kunnen wij ons goed profileren en positioneren, om zo in beeld te komen voor interessante samenwerkingen en subsidies.

1.4 In onze strategie staat een stapsgewijze aanpak centraal. Deze aanpak is in lijn met de fasen die je als samenleving doorloopt bij een grote maatschappelijke transitie. Je kunt namelijk niet van de ene op de andere dag een nieuwe, circulaire manier van denken en doen omarmen. Dat hoeft ook niet. Met de stapsgewijze aanpak geven we onszelf en onze partners de tijd, ruimte en het vertrouwen om gaandeweg kennis en ervaringen op te doen, te leren van onze experimenten en te groeien in het circulair denken en doen. We zijn daarom een experimenteergebied en wij zijn mensen die durven experimenteren. 2.1 Voor 2022 is 2 fte beschikbaar voor uitvoering van het programma. Aanvullend zijn financiële middelen nodig. Voor 2022 zijn de begrote uitgaven € 151.500. Daarvan is € 76.500 gedekt via de lopende begroting en via ontvangen subsidies. Het resterende bedrag van € 75.000 is noodzakelijk om het programma komend jaar tot een succes te maken. 2.2 Door structureel budget beschikbaar te stellen laat de gemeente zien dat het programma een belangrijke opgave is voor Altena. Het budget dient meerdere doelen: • Laten zien dat er politiek-bestuurlijk draagvlak is voor het programma en dat we voor langere tijd gecommitteerd zijn aan ons eigen programma. Dit is door het veld benoemd als een voorwaarde om zich te binden aan het programma.

• Uitvoering kunnen geven aan onze eigen ambities en niet afhankelijk zijn derden. • Makkelijker maken om anderen te vragen om een (financiële) bijdrage te leveren. • Eigen middelen kunnen inzetten als cofinanciering bij subsidies.

Kanttekeningen 1.1 Het proces om te komen tot een goed doordacht programmaplan is zorgvuldig gedaan, en gebaseerd op gesprekken, kennis en praktijkervaringen. Toch biedt dit geen garantie voor draagvlak. Het is een uitdaging om alle belangen bijeen te brengen, zonder daarbij de 4/9

www.gemeenteAltena.nl

ambitie uit het oog te verliezen. Het is niet mogelijk om iedereen 100% tevreden te maken. Zo is de eiwittransitie bij verschillende partijen in het voedselsysteem een onderwerp voor discussie en moeten de korte keten en Carbon Farming zich in Altena nog bewijzen als inspanningen die het verdienvermogen van de boeren kunnen verbeteren. Het onderwerp is nieuw en het is nog niet duidelijk wat het programma allemaal precies gaat opleveren. Dat is de essentie van experimenteren. Dat maakt dat belanghebbenden en gebiedspartijen nog kritisch en met de nodige behoudendheid naar die onderdelen van het programma kijken. 1.2 Door te kiezen voor een eigen en unieke koers is de aansluiting bij andere overheden niet altijd 1-op-1 te maken. We zien bij de regio, de provincie en het Rijk dat circulaire economie en het thema landbouw/voedsel als aparte zaken worden beschouwd met apart beleid, regelingen en programma’s. Hierdoor hebben we met verschillende afdelingen te maken, waardoor we met meer mensen moeten afstemmen. Dit vraagt meer tijd, meer energie en meer regie. Onze koers sluit wel goed aan bij de ‘Farm to Fork’ strategie van de EU. 1.3 Circulaire economie is een relatief nieuw thema voor overheden en het is zeker een nieuw thema voor de gemeente Altena. Dit betekent dat we nog niet over de juiste kennis beschikken, het juiste netwerk en over voldoende middelen.

Het is daarom bijvoorbeeld niet mogelijk geweest om SMART-doelen op te stellen voor het programma. De kennis om deze SMART-doelen te bepalen ontbreekt. Dit geldt voor meer aspecten van het programma. Er zijn bijvoorbeeld op dit moment onvoldoende middelen om op álle doelen tegelijk een flinke inspanning te leveren. We moeten daarom prioriteren. Door onszelf als experimenteergebied te zien, erkennen we dat we nog veel moeten ontdekken en geven we onszelf de kans om qua kennis, netwerk en middelen te groeien.

Financiën Er is 2 fte beschikbaar voor het programma. Er is nog geen structureel uitvoeringsbudget beschikbaar. Uitvoeringsbudget is wel nodig om het programma tot een succes te maken. De begrote uitgaven voor 2022-2023 zijn vooral bedoeld om het programma een krachtige impuls te geven. Zoals het aanjagen van processen en experimenten, kennis ontwikkelen door onderzoek, organiseren van marketing en communicatie en het stimuleren van circulair ondernemerschap. Voor grote (infrastructurele) projecten en de daar bijbehorende grote investeringen bouwen we coalities en gaan we op zoek naar aanvullende financiering. Voor de uitvoering van het actieplan in 2022 zijn de begrote uitgaven € 151.500. Daarvan is € 76.500 gedekt via de lopende begroting en via 5/9

www.gemeenteAltena.nl

ontvangen subsidies. Het resterende bedrag van € 75.000 is noodzakelijk om het programma komend jaar tot een succes te maken. De financiële consequenties worden meegenomen in de 1e bestuursrapportage van 2022. Voor 2023 en verder is structureel budget van minimaal € 250.000 per jaar nodig. Dit is het basis budget om als gemeente verschillende ontwikkelingen te kunnen aanjagen en om relevante kennis en experimenten te kunnen faciliteren. Het aspect van structurele financiering wordt meegenomen bij de besprekingen van de kadernota van 2023, om een integrale afweging te maken. Door structureel budget beschikbaar te stellen laat de gemeente zien dat het programma een belangrijke opgave is voor Altena. Het budget dient meerdere doelen: • Laten zien dat er politiek-bestuurlijk draagvlak is voor het programma en dat we voor langere tijd gecommitteerd zijn aan ons eigen programma. Dit is door het veld benoemd als een voorwaarde om zich te binden aan het programma. • Uitvoering kunnen geven aan onze eigen ambities en niet afhankelijk zijn derden. • Makkelijker maken om anderen te vragen om een (financiële) bijdrage te leveren. • Eigen middelen kunnen inzetten als cofinanciering bij subsidies. Aanvullend ontwikkelen we in 2022 een financieringsstrategie voor het werven van aanvullende financiering boven op de basis begroting. Dit is de plus begroting.

Met de financieringsstrategie zoeken we relevante subsidies en financieringsmogelijkheden. Als blijkt dat er meer middelen nodig zijn en die kunnen niet via cofinanciering worden verkregen, dan wordt dit te zijner tijd separaat ter besluitvorming voorgelegd.

Participatieproces Het programma circulair voedselsysteem is ontstaan vanuit de samenleving. Eind 2018 tekenden de drie voormalige gemeenten met 31 andere partijen het Manifest de Kracht van Altena. In dit Manifest beloven de deelnemers om cross sectoraal samen te werken, meer kennis te delen en de voedselkringloop te sluiten. De gemeente heeft het Manifest omarmd en zich in het bestuursakkoord en collegeprogramma gecommitteerd aan het beschikbaar stellen van een programmateam van medewerkers en het ontwikkelen van een (actie)programma. Begin 2020 is gestart met het ontwikkelen van het programma. Programmaplan 1.0 is niet van achter een bureau geschreven. Het is 6/9

www.gemeenteAltena.nl

ontwikkeld met de inzichten vanuit gesprekken, bronnen en ervaringen uit de praktijk: 1. Een continu gesprek met verschillende gebiedspartijen en belanghebbenden, waaronder: o Gemeenteraad: Altenaronde over de startnotitie o Klankbordbijeenkomsten voor belangstellenden (maart en december) o Ruim 20 verkennende gesprekken met gebiedspartijen o Tientallen informele gesprekken met ondernemers en organisaties o Negen bijeenkomsten met een werkgroep van zeven sleutelfiguren o Gerichte 1-op-1 gesprekken met ministerie van LNV, provincie Noord-Brabant, REWIN, ZLTO Altena Biesbosch, Rabobank en een aantal ondernemers. 2. Het bestuderen van bronnen over feiten en cijfers over Altena en het voedselsysteem, een beleidsanalyse en trendanalyse. 3. Verschillende onderzoeken, projecten en experimenten, waaronder: o Workshop Symbiosis4Growth, over de uitwisseling van reststromen o Onderzoek naar de kansen voor verwaarden kringloopstromen o Informatiebijeenkomst over Carbon Farming o Experimenteerruimte voor de korte keten o Dutch Food Week Altena, inclusief masterclass korte keten o Onderzoek naar kansen en knelpunten natuurinclusieve landbouw o Onderzoek naar mogelijkheden om boeren te ondersteunen bij verduurzaming van het bedrijf o Kleine pilot met het ondersteuningsnetwerk in samenwerking met de provincie

Aanpak Na vaststelling van deel 1 van het programmaplan 1.0 (visie, strategie en uitgangspunten) publiceren en promoten we het programma intern en extern op verschillende manieren om er bekendheid aan te geven. De specifieke inspanningen uit het actieplan werken we in samenwerking met gebiedspartijen en belanghebbenden nader uit in projectplannen, zodat we nog concreter maken wat we gaan doen. Het is niet de bedoeling om alle tijd 7/9

www.gemeenteAltena.nl

die gemeente beschikbaar stelt vol te plannen en van tevoren vast te leggen. Dit zou namelijk tekortdoen aan de dynamiek van onze samenleving en ons streven om een experimenteergebied te zijn. We willen enige vrijheid behouden om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en innovaties, zonder daarbij onze focus te verliezen. Elk jaar reflecteren we met partners op de uitvoering van het programma, bijvoorbeeld tijdens een programmacongres. Dit reflectiemoment biedt mogelijkheden om het programma bij te sturen en ook om nieuwe ontwikkelingen op te nemen. Aan het einde van 2024 evalueren we het actieplan en stellen we onszelf en elkaar kritische vragen waarbij de nadruk ligt op leren: • Zijn we goed op weg om de doelen en ambitie te behalen? Hebben we impact? • Doen we de juiste inspanningen? Dragen onze werkzaamheden (substantieel) bij aan het bereiken van de doelen en ambitie? • Voeren we onze inspanningen goed uit? De inzichten benutten we voor actieplan 2.0 voor de periode 2025-2027.

Communicatie • Brief aan gebiedspartners en belanghebbenden • Brief aan betrokkenen tijdens het participatieproces • Persbericht • Bericht via website en social media kanalen

Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Altena, de secretaris, de burgemeester,

drs. R.J.M. van Wuijtswinkel MPA

drs. E.B.A. Lichtenberg MCM

Bijlagen 1. Programmaplan 1.0 van het programma circulair voedselsysteem

8/9

www.gemeenteAltena.nl

Raadsbesluit De raad van de gemeente Altena, gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders, gelet op besluit: 1. De visie, strategie en uitgangspunten van deel 1 van programmaplan 1.0 van het programma circulair voedselsysteem vast te stellen en kennis te nemen van het actieplan 2022-2024 (deel 2) en de achtergronden (deel 3). 2. Een bedrag van € 75.000 beschikbaar te stellen voor 2022 voor uitvoering van het actieplan, en het aspect van structurele financiering mee te nemen bij de bespreking van de kadernota.

Aldus besloten in de openbare vergadering van de raad van de gemeente Altena van

de voorzitter,

de raadsgriffier,

drs. E.B.A. Lichtenberg MCM

drs. S.J. Peet

9/9

www.gemeenteAltena.nl