Onderzoeksrapport "Energie op armoedebestrijding"

Rekenkamercommissie Altena

Energie op armoedebeleid Onderzoek naar het gebruik van de energietoeslag in de gemeente Altena

Mei 2023 Rekenkamercommissie Altena

Inhoudsopgave Deel 1 Kern van het rapport 1............................................................................................................ 3 Kern van het rapport 2 ...........................................................................................................4 Deel 2 Bevindingen ................................................................................................................ 5 1 Inleiding ............................................................................................................................... 5 Aandacht voor armoede in Altena en afbakening van het onderzoek ................................ 5 Vraagstelling ...................................................................................................................... 5 Onderzoeksaanpak ............................................................................................................6 2 Beantwoording van de vragen ............................................................................................. 7 2.1 Beleid en kaders met betrekking tot de uitvoering van de energieregeling .................. 7 Beleidsdoelstellingen Armoedebeleid ............................................................................

7 De Eenmalige Energietoeslag ........................................................................................8 Ingediende motie Energietoeslag ...................................................................................9 2. 2 Doelgroepen en bereik........................................................................................... 10 2.3 Samenwerking met maatschappelijke partijen ....................................................... 12 2.2 Communicatie over de regeling .................................................................................. 14 2.3 De betrokkenheid van de raad bij de energieregeling? ............................................... 15 3 Conclusies en aanbevelingen ............................................................................................. 16 3.1 Conclusies ................................................................................................................... 16 3.2 Aanbevelingen ............................................................................................................ 17 Bijlage Bronnen ................................................................................................................... 19

pagina 2 van 19

Deel 1: Kern van het rapport 1

Onderzoeksdoel: Inzicht krijgen of de maatregelen die genomen

AANPAK

worden op het gebied van armoedebeleid bij de juiste mensen terechtkomen. De focus ligt om hieruit te leren voor andere maatregelen en het brede armoedebeleid. Hoe: Door documentenanalyse en gesprekken met betrokkenen.

Eenmalige energietoeslag

Door het kabinet is in 2022 voor huishoudens met een inkomen op, of net boven het sociaal minimum een uitkering in het leven geroepen in de vorm van een eenmalige energietoeslag.

Vraagstelling: In hoeverre komt de energietoeslag bij de juiste mensen

ANTWOORD HOOFDVRAAG

terecht (is de maatregel doeltreffend) en wat kan er gedaan worden om dit soort maatregelen nog beter uit te voeren (is de maatregel doelmatiger in te zetten)? Antwoord: De energietoeslag is in 2022 toegekend aan ruim 1600 huishoudens in Altena. De screening is eenvoudig en deze mensen hebben recht op de toeslag. De maatregel is daarmee doeltreffend. Om de maatregel nog doelmatiger uit te voeren, is een aantal aanbevelingen gedaan.

pagina 3 van 19

Kern van het rapport 2

CONCLUSIES

AANBEVELINGEN

1. Beleid en kaders met betrekking tot de uitvoering van de energieregeling zijn duidelijk De eenmalige energietoeslag is beleidsarm ingevoerd, maar past wel bij de visie van de Agenda armoedepreventie- en bestrijding. 2. De hele doelgroep bereiken is lastig, dit is voor 80% gelukt CBS cijfers gaven aan dat er in Altena ongeveer 2000 huishoudens zijn met een inkomen tot 120% van de toepasselijke bijstandsnorm. In het totaal hebben 1600 huishoudens de toeslag ontvangen. Redenen voor het niet gebruiken van de toeslag: schaamte, het niet voldoende beheersen van de taal, andere cultuur, onwetendheid, geen vertrouwen in de overheid en/of geen geloof in de regeling. 3. Communicatie aan inwoners is breed en duidelijk Er is herhaaldelijk helder, bondig en in eenvoudige taal gecommuniceerd over de regeling energietoeslag via sociale media, de website van de gemeente, het lokale dagblad en via flyers. 4. De raad is redelijk goed betrokken De raad wordt geïnformeerd via raadsinformatiebrieven, niet specifiek over de energietoeslag, wel breder op het gebied van armoede. Raadsleden geven aan meer informatie nodig te hebben om eventueel iets aan de regelingen te willen aanpassen. De raad wil dit onderwerp zeker op de agenda houden.

1. Voorzie de raad van informatie waarmee zij de discussie kan voeren en kan sturen Maak een overzicht van welke data er in beeld moet zijn/ komen en registreer die data. Geef de raad inzicht in cijfers zodat ze hiervan gebruik kunnen maken voor hun kaderstellende en controlerende taak. 2. Maak het makkelijker voor de raad om financieel inzicht te krijgen in de uitgaven van de gemeente 3. Benut de uitkomsten van de regeling Energietoeslag voor toekomstige regelingen 4. Voer een aantal (kleine) wijzigen in de regeling door zoals de mogelijkheid om een rijbewijs als identiteitsbewijs te gebruiken, uitwisseling van gegevens. 5. Experimenteer in het bereiken van mensen: Bijvoorbeeld: Bied folders in diverse talen aan, ga op zoek naar mensen, spreek mensen persoonlijk aan, ook via intermediairs, zorg dat gemeente en instanties bekend zijn.

pagina 4 van 19

Deel 2 Bevindingen 1 Inleiding De Rekenkamercommissie deed onderzoek naar compensatie lastenstijging. Dit onderwerp is opgehaald in gespreksronden met raadsleden. De volgende redenen zijn genoemd: mensen leven soms al lang in armoede. Vanwege de oorlog in Oekraïne en inflatie zijn prijzen verder gestegen. De lastenstijging raakt veel mensen in Altena; er kan veel verborgen armoede zijn. Worden de juiste mensen bereikt met de regelingen? Heeft de gemeente deze mensen in beeld?

Aandacht voor armoede in Altena en afbakening van het onderzoek De rekenkamercommissie spitst het onderzoek als volgt toe: Doel van het onderzoek is inzicht te krijgen of de maatregelen die genomen worden op het gebied van armoedebeleid bij de juiste mensen terechtkomen. De focus ligt op de maatregelen omtrent de energietoeslag, om hieruit te leren voor andere maatregelen en het brede armoedebeleid van de gemeente. De gemeenteraad krijgt hiermee informatie waarmee hij beter kan sturen.

Vraagstelling Vraagstelling van het onderzoek: In hoeverre komt de energietoeslag bij de juiste mensen terecht (is de maatregel doeltreffend) en wat kan er gedaan worden om dit soort maatregelen nog beter uit te voeren (is de maatregel doelmatiger in te zetten)? Dit is vertaald in de volgende onderzoeksvragen: 1. Welk beleid of welke kaders hanteert de gemeente met betrekking tot de uitvoering van de energieregeling? a) Welke beleidsdoelstellingen zijn geformuleerd? En zijn ze concreet en meetbaar gemaakt? b) Hoe hangt de betreffende regeling samen met het armoedebeleid? c) Hoe wordt inzicht verkregen in de doelgroepen en in welke mate worden de doelgroepen bereikt? d) Hoe wordt samengewerkt met andere partijen en leidt dit tot succes? e) Welk beleid wordt gevoerd ten aanzien van het ‘niet-gebruik’ van regelingen? 2. Op welke wijze is de informatievoorziening aan en communicatie met de inwoners geregeld? a) Is de communicatie toegesneden op de doelgroepen? b) Is de communicatie outreachend of moeten inwoners het zelf opzoeken? pagina 5 van 19

3. Hoe ziet de betrokkenheid van de raad er uit bij de energieregeling? a) Hoe is de betrokkenheid van de raad georganiseerd? b) Hoe wordt de raad geïnformeerd over de uitvoering van het beleid, de resultaten en de inzet van middelen? c) Welke belemmeringen en succesfactoren ervaart de raad als het gaat om de uitvoering van dit soort regelingen?

Onderzoeksaanpak Fase 1 De start Er heeft een startgesprek plaatsgevonden met de wethouder en de gemeentesecretaris om het onderzoek toe te lichten en te spiegelen aan hun verwachtingen. Met de beleidsambtenaar heeft een gesprek plaatsgevonden om het onderwerp door te spreken, documentatie te verkrijgen en inzicht te krijgen in de gesprekspartners en de resultaten van de uitvoering van de regeling. Fase 2 Onderzoek beleid en de uitwerking daarvan Het onderzoek is gestart met het verkenning van het beleid, procedures et cetera door middel van de analyse van beleidsdocumenten, regelingen en gemaakte afspraken. Vervolgens vond de toetsing van de uitvoering plaats op basis van informatie en gesprekken met ambtenaren, afdeling communicatie, raadsleden en enkele partijen die namens de gemeente burgers helpen met hun vragen over in dit geval de Energietoeslag. Vervolgens analyseerde de rekenkamercommissie de resultaten en legde deze vast in een korte notitie, die werd voorgelegd voor ambtelijk wederhoor. Fase 3 Rapportage en afronding Tot slot stelde de rekenkamercommissie een rapportage op, met hierin de conceptconclusies en aanbevelingen voor bestuurlijke wederhoor. De definitieve versie boden we aan op 17 mei 2023 aan de gemeenteraad.

pagina 6 van 19

2 Beantwoording van de vragen 2.1 Beleid en kaders met betrekking tot de uitvoering van de energieregeling In deze paragraaf wordt de vraag beantwoord welke beleidsdoelstellingen in Altena zijn geformuleerd en of ze concreet en meetbaar zijn gemaakt. Ook geven we antwoord op de vraag hoe de betreffende regeling samenhangt met het armoedebeleid. Beleidsdoelstellingen Armoedebeleid Bestuursakkoord en verordening sociaal domein In het Bestuursakkoord 2022-2026 “Samen wonen, leven en werken in een Vitaal Altena” is het ondersteunen van bestaanszekerheid voor de inwoners een belangrijk thema. De voormalige gemeenten hadden vooral uitvoeringsbeleid ten aanzien van armoedebeleid. Bij de start van de gemeente Altena was het doel om van al die regelingen één beleid te maken. Hiervoor is de integrale verordening sociaal domein opgesteld. Deze is vastgesteld in december 2021 en op basis van deze verordening zijn vervolgens de regelingen aangepast. Agenda Armoedepreventie en -bestrijding en bijbehorende regelingen Om uitvoering te geven aan het Armoedebeleid is in februari 2022 de Agenda Armoedepreventie en -bestrijding 2022-25 aan de raad aangeboden. De Agenda is toen aangehouden omdat deze nog verdere uitwerking behoefde. In december 2022 is de Agenda opnieuw aangeboden en vastgesteld door de raad en de activiteiten die erbij horen worden opgepakt.

In de Agenda wordt ook aandacht besteed aan energiearmoede. Het belang van het project Erop af (proactief huisbezoek na signalen van organisaties als woningstichting) wordt genoemd en ook maatregelen voor energiezuinig wonen te promoten. In de Agenda Armoedepreventie en -bestrijding wordt aangehaakt bij de definitie die de Verenigde Naties gebruikt; armoede als het niet kunnen voorzien in de eerste levensbehoeften. Versterking door meer integrale armoedebestrijding op verschillende gemeentelijke terreinen en samenwerking met organisaties in de Altenase samenleving vormt de kern van de Agenda Armoedepreventie en – bestrijding. De Agenda beschrijft zes thema’s die richting geven aan het beleid van de gemeente (Inkomensondersteuning is een van deze thema’s): ▪ Samenhang binnen het gemeentelijk beleid, samenwerking met maatschappelijke partners; ▪ Begeleiding naar betaald werk; ▪ Voorkomen van en hulp bij betalingsachterstanden en schulden; ▪ (Aanvullende) inkomensondersteuning; ▪ Ondersteuning bij Leefstijlontwikkeling en sociale participatie; ▪ Monitoren, onderzoeken en evalueren.

pagina 7 van 19

Altena heeft in de afgelopen periode een transformatie van het Sociaal Domein in gang gezet. In dat kader zijn de verordening Sociaal Domein en een subsidiekader Oog voor Elkaar vastgesteld. Binnen de armoedebestrijding legt Altena een accent op het voorkomen van kinderarmoede, het belang van vroege signalering en een ruimhartig sociaal vangnet. In de Agenda Armoedepreventie en bestrijding is één van de beleidsvoornemens om meer inwoners met een minimuminkomen te bereiken. Omdat armoede vaak van generatie op generatie overgaat, vraagt het een langlopende aanpak. Om deze reden wil Altena in 2023 een programmatische lange termijn aanpak Armoedebestrijding ontwikkelen. In de Agenda Armoedepreventie en -bestrijding wordt aangegeven dat Altena het afgelopen jaar de energietoeslag toegekend heeft aan een grote groep huishoudens in Altena en dat dat het komend jaar voortgezet wordt. Ook wordt aangegeven dat, naar aanleiding van een motie uit de raad, een regeling en een fonds voor het verstrekken van energiezuinige huishoudelijke apparaten wordt uitgewerkt en dat onderzoeken naar de inzet van Schuldhulpmaatjes, ervaringsdeskundigen en een Altenabon, worden opgenomen in activiteitenplan 2023.

De Eenmalige Energietoeslag Door het kabinet is in 2022 een belastingkorting op de energierekening en tijdelijke verlaging van het belastingtarief op elektriciteit ingezet om de hoge energierekening voor een deel te compenseren. Aanvullend hierop is voor huishoudens met een inkomen op, of net boven het sociaal minimum een uitkering in het leven geroepen in de vorm van een eenmalige energietoeslag. Deze energietoeslag had mede tot doel het beroep op de individuele bijzondere bijstand vanwege hoge energiekosten deels te voorkomen en hiermee de druk op gemeenten te verlichten (Stimulansz, 2022). Het ministerie van SZW hecht eraan dat de Eenmalige Energietoeslag door gemeenten zoveel mogelijk uniform wordt uitgevoerd, ook gezien de landelijke aard van de huidige energieproblematiek. Om deze uniformiteit te bevorderen, heeft het ministerie van SZW in afstemming met de VNG een richtlijn opgesteld ten aanzien van de doelgroep en het uit te keren bedrag. In december 2021 heeft het Rijk samen met VNG, Divosa en gemeenten afgesproken om in te zetten op het bereiken van maximaal 800.000 huishoudens met een eenmalige energietoeslag van 800 euro als richtbedrag. In augustus 2022 is het bedrag verhoogd naar 1300 euro. Om de toeslag te kunnen verstrekken diende de Participatiewet gewijzigd te worden. Gemeenten kregen de volgende twee bevoegdheden op grond van de Participatiewet: 1.

de bevoegdheid om in het kalenderjaar 2022 een eenmalige energietoeslag toe te kennen aan huishoudens met een laag inkomen, gebruikmakend van het instrument van de categoriale bijzondere bijstand, dus zonder dat de gemeente hoeft vast te stellen dat de ontvanger de kosten daadwerkelijk heeft gemaakt; 2. de bevoegdheid om de eenmalige energietoeslag ambtshalve (dus zonder aanvraag) toe te kennen aan de huishoudens waarvan de getoetste inkomensgegevens bij de gemeente bekend zijn. De eenmalige energietoeslag is bedoeld voor een huishouden met een laag inkomen en wordt ambtshalve of op aanvraag als bijzondere bijstand verleend aan inkomens niet hoger

pagina 8 van 19

dan 120 % van de toepasselijke bijstandsnorm. De hoogte van de toeslag voor 2022 betrof €1300,-. Ambtshalve toekenning betreft mensen die: a. algemene bijstand ontvangen; óf b. een uitkering levensonderhoud ontvangen op grond van de Bbz; óf c. een tegemoetkoming bijzondere kosten ontvangen voor de aanvullende verzekering van de collectieve ziektekostenverzekering van Gemeente Altena en in de gemeente woonachtig is; óf d. in de periode van 1 januari 2022 tot 1 april 2022 Individuele inkomenstoeslag ontvangen hebben. Uitwerking van de eenmalige energietoeslag in Altena In Altena wordt de eenmalige energietoeslag gezien als de uitvoering van de Rijksregeling, daardoor zijn er geen extra lokale keuzes gemaakt. Voor de uitvoering zijn de Beleidsregels Altena voor de eenmalige energietoeslag opgesteld. De eenmalige energietoeslag zelf is beleidsarm ingevoerd, maar past wel bij de visie van de Agenda armoedepreventie- en bestrijding en wordt uitgevoerd als een collectieve bijzondere bijstand. Vanwege de snelheid waarmee de uitvoering is opgepakt, zijn aan de regeling geen specifieke beleidsdoelen gehangen. Respondenten geven aan dat snel uitvoeren door Altena belangrijk werd gevonden om mensen niet te lang op hun toeslag te laten wachten.

Passend bij de Agenda Armoedebestrijding wilde Altena zo veel mogelijk mensen bereiken en er is gekeken naar berekeningen van het CBS (zie verderop). De energietoeslag betreft een landelijke regeling waaraan gemeenten zelf een invulling kunnen geven. Bureau Stimulansz heeft de Handreiking eenmalige energietoeslag geschreven als naslagwerk voor gemeenten. De handreiking biedt achtergrondinformatie, handvatten en inspiratie voor beleidskeuzes en uitvoering. De gemeente Altena heeft deze handreiking gebruikt. Ook is aandacht besteed aan de praktische uitvoerbaarheid van de regeling. Er is een proces voor het uitvoeren van de regeling opgesteld en dat werkt goed volgens de medewerkers. Aan de hand van een Excel rekentool was snel te zien of iemand in aanmerking kwam of niet. De afwijzingen werden altijd getoetst op basis van het 4 ogenprincipe. Huishoudens die niet in aanmerking kwamen voor een ambtshalve toekenning van de Energietoeslag 2022, maar wel voldeden aan de voorwaarden, konden vanaf 16 mei 2022 tot 1 november 2022 een aanvraag indienen bij het college van burgemeester en wethouders via het daarvoor bestemde aanvraagformulier. Later is de indieningstermijn verlengd naar 31 december 2022. In eerste instantie was het alleen mogelijk om een aanvraag digitaal in te dienen.

Na veel vragen vanuit de inwoners en intermediairs is de mogelijkheid geboden om ook een formulier schriftelijk in te vullen. Ingediende motie Energietoeslag Bij de uitvoering van de eenmalige energietoeslag volgde Altena de landelijke richtlijnen voor de uitvoering. In juli 2022 is een motie aangenomen om te onderzoek of het mogelijk was de regeling te verbreden. Deze stelt dat het wenselijk is dat de doelgroep die nu in aanmerking komt voor de energietoeslag, wordt vergroot naar inwoners met een minimum inkomen tot 130% van het sociale minimum en dat ook jongeren onder de 21 jaar, die pagina 9 van 19

zelfstandig wonen voor deze regeling in aanmerking zouden moeten kunnen komen. In augustus 2022 zijn nog schriftelijke vragen over energietoeslag in de raad gesteld. Het college heeft de motie niet uitgevoerd, omdat zij van mening was dat de extra middelen die hiermee gemoeid zijn beter ingezet kunnen worden voor lokale maatregelen die de structurele afhankelijkheid van energie verkleinen, zoals vervanging van oude, onzuinige elektrische apparatuur en andere energiebesparende maatregelen. Het is belangrijk om een verduurzamingsslag te maken, volgens een van de respondenten. 2. 2 Doelgroepen en bereik In deze paragraaf wordt de vraag beantwoord hoe inzicht wordt verkregen in de doelgroepen en in welke mate de doelgroepen zijn bereikt met de uitvoering van de Energietoeslag. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) brengt de situatie van mensen met een minimuminkomen in beeld met behulp van de Armoedescan. De laatste versie van de scan gaat over de jaren 2016-2020. Dit laat het volgende beeld zien van de gemeente Altena ten opzichte van het gemiddelde in Nederland.

In Altena zijn er naar schatting dus ruim 2.000 huishoudens met een inkomen van maximaal 120% van het sociaal minimum. Er zijn dus in Altena minder mensen dan gemiddeld in Nederland die op of iets boven het sociaal minimum zitten. De cijfers bevatten verder geen duiding, zodat hierbij geen uitleg wordt gegeven. Ambtshalve is aan 593 personen energietoeslag verleend. Buiten de ambtshalve toekenning zijn 1.768 aanvragen ingediend, waarvan: • Toekenningen: 1039 • Afwijzingen: 495 • Nog in behandeling: 151 • Onduidelijkheid over besluit: 83 (vanwege technisch probleem in het systeem zijn deze besluiten niet terug te vinden. Toekenning is niet aan de orde geweest, anders was dat wel geregistreerd). De gemeente Altena heeft €2,1 miljoen van het rijk ontvangen. Er is €27.000 meer uitgegeven dan ontvangen en daarnaast is er voor €77.000 aan uitvoeringskosten gemaakt.

pagina 10 van 19

Deze kosten worden betaald uit overblijvende uitkeringsmiddelen die de gemeente ontvangt in het kader van de Participatiewet of uit de algemene middelen van de gemeente 1632 toekenningen Ruim 1600 mensen (1.039 toekenningen en 593 ambtshalve) hebben de energietoeslag ontvangen. Bij de uitvoering van de regeling is er geen concrete doelstelling opgesteld. Wel is aangegeven dat werd uitgegaan van het “maximaal bereiken van de doelgroep” of het “bereiken van minimaal 1000 huishoudens uit de doelgroep”. Dit aantal is gebaseerd op de informatie die is ontvangen van het CBS waarin bij de berekening van het Rijksbudget voor de uitvoering van de eenmalige energietoeslag uitgegaan wordt van een bedrag waar ongeveer 1000 tot een 11oo huishoudens voor de eenmalige energietoeslag in aanmerking (zouden) komen. Door respondenten van de gemeente wordt aangegeven dat het inschatten hoeveel mensen een aanvraag zouden indienen lastig was. Eigen huis, eigen bedrijf en andere vermogens componenten tellen bij de energietoeslag niet mee i.t.t. bij andere minimaregelingen. Middels een amendement energiearmoede zijn door de raad bedragen ter beschikking gesteld (naast die het rijk al had voorzien). “Als ik zie hoeveel mensen de regeling aangevraagd hebben, dan denk ik dat we iedereen hebben bereikt.

We konden vooraf de doelgroep niet precies inschatten, omdat bij andere regelingen het vermogen van de aanvrager meetelt en dit nu niet het geval was”, aldus een van de respondenten van de gemeente. Een van de respondenten van de gemeente geeft ook aan dat het hoge bereik waarschijnlijk komt doordat er op het aanvragen van deze regeling geen taboe ligt. “Het feit dat deze regeling zorgt voor veel aanvragen zou er eventueel voor kunnen zorgen dat de aanvragen voor andere regelingen ook omhoog gaan. Dit wordt een aantal keer per jaar gemonitord. Wel moet worden opgemerkt dat voor deze regeling vermogen niet mee telt en bij andere regelingen wel”. Ook werd aangegeven dat het helpt dat het een maatregel van het rijk is, waaraan veel aandacht is besteed in de media. De meeste respondenten zijn van mening dat de uitvoering van de regeling succesvol is, al worden wel kanttekeningen gemaakt. Er zijn ook mensen die de regeling niet hebben aangevraagd. Afgaande op de inschatting van het CBS zou dat om 400 huishoudens in Altena (kunnen) gaan. Een aantal respondenten geeft aan signalen op te vangen dat niet iedereen bekend is met de regeling. Bijvoorbeeld ouderen of mensen met een migratieachtergrond hebben niet altijd het netwerk dat hen attendeert of op weg helpt om dit soort regeling aan te vragen.

Daarnaast wordt aangegeven dat soms ook intermediairs te hoogdrempelig zijn, of ervaren worden, om gebruik van te maken. Ook geeft een aantal respondenten aan dat niet iedereen de regeling durft aan te vragen uit angst om het later terug te moeten betalen of uit angst ‘om belastingdienst op hun dak te krijgen’. Ook merkt een aantal respondenten op dat er mensen zijn die denken dat anderen het harder nodig hebben en het daarom zelf niet aanvragen. Een aantal respondenten geeft aan dat mensen ook door de kerk worden geholpen, bijvoorbeeld ook financieel, en de regeling daarom niet aanvragen. Een respondent van een van de kerken gaf aan dat dit sporadisch is, slechts 2 of 3 huishoudens zijn bij die kerk in

pagina 11 van 19

beeld. Financiële steun is in die kerk niet aan de orde, of zeer minimaal omdat iemand nooit meer dan een vrijwilligersvergoeding mag ontvangen. 495 afwijzingen Van de aanvragen zijn er tot nu toe 495 afgewezen. Bijna altijd was de afwijzingsgrond een te hoog jaarinkomen (vermogen telt inde regeling niet mee). In een aantal gevallen heeft de toepassing van de kostendelersnorm uit de Participatiewet een rol in de afwijzing gespeeld. En in een enkel geval is de aanvraag afgewezen om dat de aanvrager niet tot de kring van rechthebbenden behoort (aanvrager was al overleden, aanvrager woonde niet in de gemeente Altena). Respondent: Er komen ook aanvragen binnen van inwoners die met meerderen op hetzelfde adres wonen. Standaard is bij deze aanvragen dat het energiecontract niet op hun eigen naam staat. De energiekosten zijn dan opgenomen in de maandelijkse huur. Wonen ze in een instelling dan voldoen de aanvragers niet aan de voorwaarden van de regeling Energietoeslag en wordt de aanvraag afgewezen. Blijkt bijvoorbeeld dat het om een woongroep of een begeleid wonen groep gaat en de inwoners ontvangen op eigen naam wel huurtoeslag dan wordt de energietoeslag toegekend. Wat respondenten opviel was dat de aanvragen die mensen na het oprekken van de indieningstermijn doen, bijna allemaal worden afgewezen omdat die mensen een te hoog inkomen hebben.

Hier kan volgens respondenten het signaal achter zitten dat mensen tussen wal en schip dreigen te raken. Als je net boven die 120% zit, dan val je buiten de boot. Door verschillende respondenten is opgemerkt dat er bij het afspreken van een grens altijd mensen zijn die er net boven zitten, en dat dit dus altijd vragen oproept. 28 bezwaren ingediend Er zijn 28 bezwaren ingediend. Van dit aantal zijn 14 bezwaarschriften afgehandeld. In 9 gevallen heeft dit geleid tot een herziening van het primaire besluit, of zijn alsnog toeslagen verstrekt. In 4 zaken heeft de belanghebbende het bezwaarschrift ingetrokken en in 1 zaak is het bezwaar ongegrond verklaard. 9 zaken zijn nog in behandeling en 5 zaken moeten nog in behandeling worden genomen. Bijna alle bezwaren die zijn binnen gekomen hadden te maken met het hebben van een inkomen van (net) boven de 120% van het sociaal minimum. Eén bezwaar ging over een student, want studenten vallen in principe buiten de regeling. Ook is er regelmatig een telefonische discussie geweest met inwoners. Een van de respondenten geeft aan te hebben gesproken met een mevrouw uit Altena waarbij de aanvraag was afgewezen, terwijl haar vriendin die in Rotterdam woont en hetzelfde inkomen heeft, wel de toeslag had ontvangen. Mensen vinden het kennelijk lastig te begrijpen dat de regels en toekenningen per gemeente anders kunnen zijn.

2.3 Samenwerking met maatschappelijke partijen De gemeente werkt in de uitvoering van regeling samen met diverse partijen zoals welzijnsorganisaties en vrijwilligersorganisaties. Begin 2020 is het Armoedepact opgericht. Medewerkers en vrijwilligers van deze partijen zijn door de gemeente op de hoogte gebracht van de regeling. Dit gebeurde zowel schriftelijk als ook in bijeenkomsten, waar een pagina 12 van 19

presentatie werd gegeven over de regeling. Ook leverde de gemeenten teksten aan voor bijvoorbeeld een mailing of de website. Op verschillende manieren hebben de partijen over de regeling gecommuniceerd aan hun ‘achterban’. Soms is een mailing naar de hun bekende mensen gestuurd, of is de informatie op de website geplaatst. Ook verwezen deze partijen door naar de gemeente(lijke website). Een aantal partijen heeft mensen in hun vizier, omdat deze mensen al bij de betreffende organisatie kwam met andere vragen. Daarom kwamen ze nu ook bij de betreffende organisatie om navraag te doen over de energieregeling. Gaandeweg zag een van de respondenten de doelgroep veranderen. “In het begin waren het de mensen die gewend waren om hulp te vragen. Hoe langer de termijn werd om een aanvraag te doen, kwamen er ook andere mensen bij. Bijvoorbeeld mensen die een eigen huis hebben en hoorden dat ze ook in aanmerking kwamen of mensen die zich schaamden”. Respondenten gaven aan dat het ‘een moeilijke groep is om te bereiken’ en dat mensen de instanties vaak niet weten te vinden. En als mensen de instanties al kennen, moeten ze toch nog de stap zetten om erheen te gaan of te bellen. Volgens de respondenten moet deze groep het vooral hebben van ‘horen zeggen’ hebben. Bij het Klantcontactcentrum (KCC) van de gemeente kwamen de meeste vragen over de regeling binnen.

Er is niet bijgehouden hoeveel vragen het waren, maar ze lopen wel in de honderden geeft een respondent aan. Het KCC verwees ook door naar organisaties om mensen te helpen. Een van de organisaties is werkzaam voor kinderen en heeft daarom alleen via een mailing mensen geïnformeerd. Een van de partijen kreeg ongeveer 60 vragen over de regeling, een andere partij bijna 20. Niet alle partijen hebben het bijgehouden, maar het betreft enkele tot 20 mensen. Via het Vroeg eropaf programma heeft een van de partijen de mogelijkheid om mensen proactief te benaderen als zij in financiële problemen zijn. Dit gaat niet specifiek over de energierekening, informatie over de energietoeslag wordt wel aan de mensen gegeven wanneer in het gesprek. In eerste instantie werd bij de intermediairs meestal de vraag gesteld of iemand in aanmerking kwam voor de toeslag. Volgens de respondenten was deze vraag makkelijk te beantwoorden, omdat de regeling helder is. Vervolgens bleek ook dat mensen moeite hadden met (begrijpend) lezen en/of met het gebruik van computers. Mensen met een immigratie achtergrond waren vaak niet op de hoogte van de regeling en kwamen voor andere zaken bij een van de organisaties terecht en konden op die manier geholpen worden. Diverse keren is voorgekomen dat men niet in het bezit van een ID was en sommigen wilden ook geen ID aanvragen.

Zij konden daarom de toeslag niet aanvragen. Wat respondenten ook opviel was dat mensen “het ene gat met het andere vullen”. Er werd aangegeven dat mensen bijvoorbeeld de energierekening wel betalen, omdat die maatschappij streng is en snel aanmaningen stuurt. Deze mensen betalen dan bij voorbeeld niet de huur, omdat de woningstichting coulanter is. Respondenten geven aan dat er zeker een nieuwe groep mensen is ”aangeboord” en dat mensen ook tevreden zijn dat ze geholpen worden. pagina 13 van 19

2.2 Communicatie over de regeling In deze paragraaf worden de vragen beantwoord op welke wijze de informatievoorziening aan en communicatie met inwoners geregeld is, of deze communicatie toegesneden is op de doelgroepen, en de mate waarin dit outreachend gebeurt.

Informatievoorziening Door de gemeente en maatschappelijke organisaties in Altena is in 2020 Het Armoedepact opgericht. Er wordt gekeken hoe elke organisatie bij kan dragen aan het bespreekbaar maken van armoede en er worden ideeën gedeeld om meer inwoners met een minimuminkomen te bereiken met praktische hulp of met gemeentelijke minimaregelingen. Mensen kunnen daarvoor bij OnS Altena (de toegang tot alle ondersteuning) terecht. Informatie daarover is te vinden op de website en wordt door de samenwerkingspartners gegeven. Ook is op de website van de gemeente en Ons Altena te vinden dat mensen in aanmerking kunnen komen voor Bijzondere bijstand, individuele inkomenstoeslag, activiteitenfonds en kwijtschelding belastingen. Er is gecommuniceerd over de regeling energietoeslag via sociale media, via de website van de gemeente, via het lokale dagblad en via flyers. Het lokale nieuwsblad is volgens de respondenten een goede informatiebron, omdat het blad goed gelezen wordt. Inmiddels worden gemeentelijke berichten in Altena Nieuws gepubliceerd. Daarvan is nog niet bekend of het goed gelezen wordt. Er is herhaaldelijk gepubliceerd, als reminder, maar ook bij verandering van het beschikbare bedrag, en bij verlenging van het indieningstermijn. In de beleving van een aantal respondenten werkt mond tot mond reclame het beste. Ook de landelijke aandacht heeft geholpen.

Er wordt opgemerkt dat niet iedereen bereikt wordt met de communicatie, maar dat het altijd lastig is aan te geven wie dan niet, omdat die personen niet in beeld zijn. Toegesneden op de doelgroep Over het algemeen zijn respondenten van mening dat de informatie toegesneden is op het grootste deel van de doelgroep. Er wordt helder, kort en krachtig geformuleerd in eenvoudige taal. Een aantal keer is wel aangegeven dat het toch altijd ambtelijke taal blijft en dat niet iedereen dat snapt. Ook wordt opgemerkt dat niet iedereen begrijpend kan lezen, of de taal sowieso spreekt. De meningen zijn verdeeld of het aanvraagformulier goed te begrijpen is. Niet altijd is duidelijk welke documenten meegestuurd moeten worden en of bijvoorbeeld andere ontvangen toeslagen meetellen bij het maandelijkse inkomen. Outreachend? Inwoners die al bekend zijn bij de gemeenten ontvangen de toeslag automatisch en worden daarover rechtstreeks geïnformeerd. Voor andere mensen die recht op de toeslag hebben geldt dit niet. De informatie wordt breed verspreid, vanuit het rijk, via de gemeenten via kranten, posters, social media, van horen zeggen et cetera. Respondenten hebben het idee pagina 14 van 19

dat de informatie wel bij de meeste terecht is gekomen. Met een enkele kanttekening dat het moeilijk is te achterhalen of echt iedereen de informatie heeft gekregen en dat misschien mensen met een migratieachtergrond de informatie niet hebben opgevangen.

2.3 De betrokkenheid van de raad bij de energieregeling? In deze paragraaf worden de vragen beantwoord hoe de betrokkenheid van de gemeenteraad is georganiseerd, hoe de informatievoorziening aan de raad er uit ziet en welke belemmeringen en succesfactoren de raad zelf ervaart. Betrokkenheid en informatievoorziening De raad wordt geïnformeerd via regelmatige raadsinformatiebrieven, niet specifiek over de energietoeslag, wel breder op het gebied van armoede. Rondom de uitvoering van de energietoeslag zijn ze minder betrokken, maar vooraf is de raad gekend in de voornemens. Het onderwerp speelt in de raad, gezien de vragen en de ingediende moties en amendementen. Tijdens de behandeling van de Kadernota 2023 is een motie ingediend over het verhogen van het percentage van 120% naar 130% van het minimuminkomen. Het college heeft aangegeven de uitvoering van de motie niet verder ter hand te nemen, vanwege de hoge kosten. In plaats daarvan wordt er ingezet op een witgoedregeling. In het gesprek met de raadsleden is aangegeven dat hierop verder niet meer is vastgehouden aan de wijzigingen en dat de raadsleden zich afvragen of ze in deze tijdsgeest dat alsnog zouden moeten doen, maar geven aan daarvoor niet voldoende informatie te hebben. Raadsleden geven aanmeer informatie nodig te hebben om eventueel iets aan de regelingen te willen aanpassen. .

Belemmeringen en succesfactoren De raad ziet een aantal succesfactoren voor deze regeling. De regeling wordt veel besproken wat er hopelijk toe leidt dat mensen daardoor ook sneller andere regelingen gaan aanvragen. Daarnaast is het niet zo veel moeite deze regeling aan te vragen in vergelijking tot andere regelingen, al blijft het voor sommige mensen lastig. Bijvoorbeeld doordat deze mensen niet goed kunnen lezen en schrijven, wantrouwen hebben of niet goed aan de lange termijn kunnen denken. Deze signalen worden door raadsleden opgevangen, waarbij zij ook aangeven geen zicht te hebben of echt wel alle mensen worden bereikt met de regeling en de communicatie daarover. Ook wordt opgemerkt dat niet iedereen het ontvangen geld ook daadwerkelijk aan energie uitgeeft, maar daarbij wordt opgemerkt dat je mensen niet moet betuttelen.

pagina 15 van 19

3 Conclusies en aanbevelingen De energietoeslag is in 2022 toegekend aan ruim 1600 huishoudens in Altena. De screening is eenvoudig en deze mensen hebben recht op de toeslag. De maatregel is daarmee doeltreffend. Om de maatregel nog doelmatiger uit te voeren worden een aantal aanbevelingen gedaan.

3.1 Conclusies 1 Beleid en kaders met betrekking tot de uitvoering van de energieregeling zijn duidelijk In Altena wordt de eenmalige energietoeslag gezien als de uitvoering van de Rijksregeling, daardoor zijn er geen extra lokale keuzes gemaakt. Voor de uitvoering zijn de Beleidsregels Altena voor de eenmalige energietoeslag opgesteld. De eenmalige energietoeslag zelf is beleidsarm ingevoerd, maar is in lijn met de visie van de Agenda armoedepreventie- en bestrijding en wordt uitgevoerd als een collectieve bijzondere bijstand. Vanwege de snelheid waarmee de uitvoering is opgepakt, zijn aan de regeling geen specifieke beleidsdoelen gehangen. Reden hiervoor was dat de gemeente, passend bij de Agenda Armoedebestrijding, zoveel mogelijk mensen wilde bereiken. 2 De hele doelgroep bereiken is lastig Inzicht krijgen in de doelgroep is lastig. Huishoudens die in aanmerking kwamen voor een ambtshalve toekenning van de Energietoeslag 2022 zijn goed in beeld. Huishoudens die niet ambtshalve in aanmerking kwamen, zijn niet in beeld en zijn op diverse manieren benaderd, onder andere via (social) media en intermediairs. Intermediairs kunnen door mensen zelf benaderd worden en informeren mensen ook wanneer zij (om een andere reden) met hen in gesprek zijn. De bekendheid met de regeling, en ook van de intermediaire organisaties, kan nog verbeteren.

CBS-cijfers gaven aan dat er in Altena ongeveer 2.000 huishoudens zijn met een inkomen tot 120% van de toepasselijke bijstandsnorm. In het totaal hebben 1.600 huishoudens de toeslag ontvangen. Vooraf was ingeschat dat dat om ongeveer 1.100 huishoudens zou gaan. 1.600 is een groot aantal, wat niet bij andere toeslagen gehaald wordt. Dus dat is succesvol te noemen. Maar afhankelijk van de juistheid van de CBS-cijfers kan ook gesteld worden dat er nog 400 huishoudens in Altena zijn, die geen gebruik van de regeling hebben gemaakt. Een duidelijk beeld omtrent de cijfers is moeilijk boven water te halen en dat vraagt om een betere registratie. Door respondenten en op basis van onderzoek (Ombudsman) worden een aantal redenen voor het niet gebruiken van de toeslagen gegeven, zoals schaamte, het niet voldoende beheersen van de taal, andere cultuur, onwetendheid, geen vertrouwen in de overheid en/of geen geloof in de regeling. 3 Communicatie is breed en duidelijk Er is (herhaaldelijk) gecommuniceerd over de Regeling energietoeslag via sociale media, via de website van de gemeente, via het lokale dagblad, via intermediairs en via flyers. Omdat het een landelijke regeling betreft, is er veel (landelijke) aandacht voor geweest. Mond tot mond reclame blijkt het beste gewerkt te hebben.

Over het algemeen zijn respondenten van mening dat de informatie toegesneden is op het grootste deel van de doelgroep. Er wordt helder, kort en krachtig geformuleerd in pagina 16 van 19

eenvoudige taal. De meningen zijn verdeeld of ook het aanvraagformulier goed te begrijpen is. Over het algemeen wordt aangegeven dat het formulier duidelijk is, zeker in vergelijking tot andere aanvragen. Mensen die al bekend waren bij de gemeente, zijn direct benaderd met informatie over de energietoeslag. Via intermediairs zijn mensen ook outreachend benaderd. Het is moeilijk te achterhalen of echt iedereen de informatie heeft gekregen. Er zijn signalen dat mensen niet bekend zijn met de regeling. Positief is dat er veel meer mensen nu bekend zijn bij de gemeente, die rechtstreeks benaderd kunnen worden bij een nieuwe regeling. 4 De raad is redelijk goed betrokken De raad is geïnformeerd via raadsinformatiebrieven, niet specifiek over de energietoeslag, wel breder op het gebied van armoede. Het onderwerp leeft in de raad, wordt besproken en er is een motie dienaangaande ingediend. Raadsleden geven aan meer informatie nodig te hebben om eventueel iets aan de regelingen te willen aanpassen. De raad wil dit onderwerp zeker op de agenda houden.

3.2 Aanbevelingen 1. Voorzie de raad van informatie waarmee zij de discussie kan voeren en kan sturen Bezie als college samen met de auditcommissie de mogelijkheden de raad te voorzien van prestatie-indicatoren (‘cijfers’) met betrekking tot Armoede en maak afspraken wat aanvullend op de P&C-cyclus te rapporteren (bijvoorbeeld een ‘maandrapportage’), om de raad tijdig in de controlerende (en kaderstellende) rol te ondersteunen. 2. Maak het makkelijk om financieel inzicht te krijgen Samenhangend met de eerste aanbeveling. Maak een overzicht van welke data er in beeld moet zijn/ komen en registreer die data. Aantallen gebruikers waren duidelijk in beeld, de financiën die daarmee samenhangen kunnen beter in beeld gebracht worden. Maak hiervoor mogelijkheden in de registratie. 3. Benut de uitkomsten van de Regeling energietoeslag Bij de uitvoering van deze regeling is veel goed gegaan. Er is snel geschakeld, er is een duidelijke goed uitvoerbare regeling opgezet, de communicatie is duidelijk, er is ingezet om aanvragers te helpen zowel in de gemeente als bij intermediairs, er zijn veel mensen in beeld gekomen die mogelijk ook voor andere toeslagen proactief benaderd kunnen worden. Benut dit bij de uitvoering van andere regelingen. 4. Voer een aantal (kleine) wijzigen in de regeling door Ook voor 2023 staat een Energietoeslag op de rit, waarschijnlijk rond de zomer.

Er is een aantal aanpassingen mogelijk:

pagina 17 van 19

• • •

Maak duidelijk(er) welke toeslagen (zorgtoeslag, huursubsidie e.d.) wel/ niet meetellen voor toekenning van de regeling; Onderzoek de mogelijkheid om een rijbewijs als identiteitsbewijs te accepteren; Onderzoek wat mogelijk is om gegevens van andere instanties te kunnen gebruiken om nog meer mensen rechtstreeks te benaderen

5. Experimenteer in het bereiken van mensen Er zijn veel mensen bereikt, houd dit vast en blijf gebruik maken van de kanalen. Om toch nog meer mensen te bereiken zal er geëxperimenteerd kunnen worden op verschillende manieren: • Bied -zie dit als een pilot- folders/ informatie op de website in diverse talen aan (ook al is dit tegen het gemeentelijk beleid), op nog meer plaatsen dan gebruikelijk en/of huis aan huis. Kijk of op basis daarvan een groter bereik ontstaat en overweeg op basis daarvan het beleid bij te stellen zodat het aanbieden van informatie in diverse talen gebruikelijk is. • Ga op zoek naar mensen. Eigenlijk is de enige manier om dit ‘huis aan huis’ te doen. Probeer hier een aantal zaken in uit. Werk met vrijwilligers, scholieren, buurthuizen, instanties om zo veel mogelijk mensen aan te spreken. Dit is ook interessant voor andere onderwerpen dan alleen de energietoeslag. • Zorg ervoor dat mensen ook persoonlijk worden aangesproken, dit werkt vaak het best. Bereik mensen via intermediairs, individueel en ook via bijeenkomsten zoals bijvoorbeeld ouderbijeenkomsten op scholen. Spreek mensen aan en/of deel flyers uit bij winkels. • Bekendheid van gemeente, regelingen en instanties vraagt om doorlopende aandacht. Het blijft een doorlopende zaak. Ga daarom door met het herhalen van de boodschap.

pagina 18 van 19

Bijlage: Bronnen • • • • • • • • • • • • • • • •

• •

Aanvraagformulier energietoeslag Agenda armoedebestrijding en -bestrijding gemeente Altena 2022 -2025 Beleidsregels eenmalige energietoeslag gemeente Altena 2022 Brief nabetaling ambtshalve toekenning energietoeslag Brieven over energietoeslag (toekenning, afwijzing, actuele informatie, beschikking) Doorrekening van de taakstelling op de minimaregelingen, gemeenten Altena 2022 Evaluatie minimaregelingen gemeente Altena, Stimulanz 2021 Handreiking eenmalige energietoeslag, Stimulanz 2021 Kamerbrief Wetsvoorstel eenmalige energietoeslag lage inkomens maart 2022 Nieuwsbrief Armoede pact, mei 2022 Onderzoek Ombudsman, Met te weinig genoegen nemen 2022 Presentatie energietoeslag gemeente Altena 2022 Raadsinformatiebrief, Motie uitbreiding doelgroep eenmalige energietoeslag 2022 en 2023, oktober 2022 Raadsvoorstel Agenda Armoedepreventie en -bestrijding 2022-25 Toelichting bij aanvraagformulier eenmalige energietoeslag 2022, gemeenten Altena Wetsvoorstel wijziging van de Participatiewet in verband met het eenmalig categoriaal verstrekken van een energietoeslag aan huishoudens met een laag inkomen Wijzigingsbesluit Beleidsregels eenmalige energietoeslag gemeente Altena 2022, 1e Wijziging Wijzigingsbesluit beleidsregels eenmalige energietoeslag 2022

Met dank voor de medewerking aan dit onderzoek in gesprekken: • ambtenaren gemeente Altena • raadsleden gemeente Altena • vertegenwoordigers intermediaire organisaties, doelgroep, kerk

pagina 19 van 19