Document · PDF

Erfgoedvisie Altena 2022-2027

Raadsvergadering 24 oktober 2023, gemeente AltenaBij agendapunt: Bestemmingsplan Vlietstraat Sleeuwijkt.b.v. hospice15.553 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

vele jaren bleef Woudrichem een militaire stad, vanaf 1815 ook als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (zie 6. Strategisch verzet). Pas in 1955 is de vestingstatus van de stad opgeheven. Nadat Woudrichem in 1972 werd aangewezen tot Beschermd Stadsgezicht zijn de vestingwerken gerestaureerd, waarmee de stad tegenwoordig behoort tot de best bewaarde vroegmoderne vestingsteden van het land. Uiteraard hebben ook de latere politieke ontwikkelingen en oorlogen hun stempel op de streek gedrukt. Tijdens de Franse tijd (1795-1813) heeft vooral de vesting Woudrichem te lijden onder beschietingen vanuit Gorinchem. Tijdens de Eerste Wereldoorlog is Nederland neutraal, maar worden in de streek wel veel vluchtelingen uit België opgevangen. In de forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zijn bovendien duizenden soldaten gelegerd (zie onder 6. Strategisch verzet). In de Tweede Wereldoorlog werden in de Biesbosch veel onderduikers verstopt vanwege de ontoegankelijkheid van het gebied. De zogenaamde liniecrossers zorgden er in de laatste maanden van de oorlog voor verbindingen tussen bezet en bevrijd gebied. Het zuidoostelijke deel van de gemeente, langs de Bergse Maas, lag het laatste halfjaar (periode 1944-1945) van de oorlog in de frontlinie. Er vielen heel veel slachtoffers en de dorpen in het Sperrgebied hadden zwaar te lijden onder de gevechten.

Om de eerste woningnood te ledigen werden er na de oorlog diverse noodwoningen gebouwd. Achter de Witte Molen in Meeuwen bevindt zich nog zo’n noodwoning, die oorspronkelijk aan de Meeuwensedijk in Drongelen stond. Deze noodwoning is inmiddels gerenoveerd en als museum te bezoeken. In Woudrichem bliezen de Duisters de korenmolen Nooit Gedagt op, die al sinds de zeventiende eeuw het silhouet van de stad sierde. In 1996 is de molen uiteindelijk weer herbouwd.

Erfgoedvisie Altena

Kansen thema 5: •

•

• Kasteel Dussen (foto: E. Plaggenmarsch)

Ook na de Tweede Wereldoorlog blijven er internationale spanningen bestaan die sporen hebben nagelaten. De Russische dreiging tijdens de Koude Oorlog noopt tot aanleg van nieuwe militaire structuren, waaronder een mobiele brug over de Merwede. Ook kwamen de sluis in Woudrichem en de Papsluis in Werkendam in 1951 voor op een lijst van de Generale Staf van sluizen die niet onder controle mochten komen van ‘verkeerde elementen’ (oftewel de Russen). De mobiele brug over de Merwede wordt uiteindelijk nooit gebruikt, maar in de uiterwaarden bij Sleeuwijk herinneren nog altijd 11 betonnen brugpijlers uit 1955 aan deze jongste episode van Altena als strijdtoneel.

Erfgoedvisie Altena

Educatie en aandacht voor militair erfgoed stimuleren, bijvoorbeeld via de tentoonstelling over WOI in Fort Giessen en het Oorlogsmuseum Veen i.o.. Aandacht voor een gebiedseigen collectie, er is meer dan genoeg materiaal voorhanden. Meer aandacht voor de helden van de WOII, de liniecrossers. Maar ook de sporen uit WOI en de Koude Oorlog lenen zich goed om verhalen mee te vertellen. Inventariseren noodwoningen WOII in kwaliteitsatlas (er zijn ook noodwoningen geschonken na de watersnoodramp, deze zijn al geïnventariseerd door de provincie). Motte Almkerk (een archeologisch rijksmonument in particulier bezit) is niet opengesteld voor publiek. Het vergroten van de beleefbaarheid zou een mooie kans zijn, gezien het belang van deze motte voor de ontstaansgeschiedenis van Altena. Hetzelfde geldt voor het Slot te Rijswijk: het zou verrijkend zijn als dit huis vaker toegankelijk was voor het publiek.

Fort Altena is aan de westzijde doorsneden door de A27 (foto: Liniebureau Nieuwe Hollandse Waterlinie). Erfgoedvisie Altena

Strategisch verzet: Altena en de waterlinies

Het enige werelderfgoed binnen de grenzen van de gemeente verdient uiteraard een apart thema, dat zeer goed past bij de profilering in de in voorbereiding zijnde Omgevingsvisie van Altena als groenblauwe oase. Altena behoort tot het meest zuidelijke deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, een verdedigingslinie van zo’n 85 kilometer lang die zich uitstrekt van Muiden tot de Biesbosch en bestaat uit een stelsel van forten, dijken en inundatiekommen. De Nieuwe Hollandse Waterlinie is aangelegd in de negentiende eeuw, maar kende verschillende voorlopers, waaronder de Oude Hollandse Waterlinie uit de zeventiende eeuw. In 1672 was deze linie met succes in stelling gebracht om de Fransen tegen te houden. Het water stond hoog genoeg om soldaten het doorwaden te beletten en laag genoeg om er niet met een boot over te kunnen varen. Ook bij de vesting Woudrichem had men in 1672 op drie plaatsen de dijken doorgestoken, waarna het Land van Heusden en Altena onder water liep. Heesbeen en Doeveren werden door de Fransen geplunderd maar ze slaagden er niet in om Heusden in te nemen. In later tijd was de Oude Hollandse Waterlinie minder succesvol: bij de Pruisische inval van 1787 verliepen de inundaties zo traag dat de troepen er nauwelijks last van hadden. En ook bij de inval van de Fransen in 1794-1975 werd de waterlinie snel genomen door invallende vorst.

Papsluis (foto: HenkvD, CC BY-SA 3.0 NL, via Wikimedia Commons).

vanuit de Merwede via een sluis in de Maasdijk ten zuiden van Woudrichem en vanuit de Bakkerskil via de Papsluis en de uitwateringssluis ten zuiden daarvan in de Kildijk. Zowel de sluis bij Woudrichem als de Papsluis behoorden tot de technologisch en typologisch bijzondere waaiersluizen: deze sluizen konden tegen de waterdruk in beide richtingen geopend en gesloten worden. De waaiersluis bij Woudrichem is later dichtgemetseld; de Papsluis uit 1815 bestaat in gerestaureerde vorm nog steeds, al vervult hij geen functie meer. Binnenkort kunnen er echter wel weer vissen doorheen zwemmen, wanneer de vispassage gereed komt. Omdat binnen de Altenase inundatiekom verschillende

Tussen 1815 en 1885 werd de Nieuwe Hollandse Waterlinie aangelegd. Ditmaal werd ook de stad Utrecht ingesloten met een ring van forten. In de huidige gemeente Altena bevond zich de inundatiekom Land van Altena, die met vier nieuwe forten in aansluiting op de vesting Woudrichem werd versterkt. Het water kon de kom ingelaten worden

Erfgoedvisie Altena

verdediging van de zuidelijke Maasdijk en als voorpost van de vesting Woudrichem. Fort Bakkerskil, gebouwd tussen 1877 en 1879, diende ter verdediging van de Kildijk met de Papsluis. Fort Steurgat werd gebouwd in 1881-1882 ter verdediging van de Merwededijk en het Steurgat, maar is uiteindelijk nooit voorzien van een inundatieveld. Na de Eerste Wereldoorlog werd de hoofdverdedigingslinie in Altena verlegd in noordelijke richting. De linie liep voortaan over een lengte van ongeveer zeven kilometer vanaf de Merwede ten westen van Woudrichem via de Oudendijk, de (nu verdwenen) kade van de Oudebanschen Boezem, de Uppelsedijk en de Schans tot aan Werkendam. Op het punt waar de oude Route Impériale; de Napoleontische straatweg van Parijs naar Amsterdam (zie onder 7. De keizerlijke route) de Uppelsedijk doorkruiste, lag Fort Altena (vroeger ook het Fort aan de Uppelse Dijk genoemd). Het aanvankelijk ronde fort was tussen 1847 en 1850 gebouwd, maar werd tussen 1877 en 1880 omgebouwd tot een langgerekt fort. De Napoleontische straatweg werd daarvoor aan de westzijde een stukje omgelegd, maar bij de latere aanleg van de A27 ging men minder subtiel te werk: de snelweg is dwars door de westzijde van het fort aangelegd. Daarmee is Altena wel het enige fort van de Nieuwe Hollandse Waterlinie dat dagelijks door duizenden automobilisten gezien wordt.

Groepsschuilplaats Type P bij Sleeuwijk De Roef (foto: HenkvD, CC BY-SA 3.0 NL, via Wikimedia Commons).

polders lagen, werd een stelsel van sluizen, dammen, duikers en coupures aangelegd om de gehele kom onder water te kunnen zetten. Het waterpeil bij een volledige inundatie bedroeg 0,5 + NAP. De enige keer dat het daadwerkelijk tot een inundatie in Altena kwam was tijdens de mobilisatie voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog, in 1939-1940.

Tijdens de mobilisatie voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog werden langs de hoofdverdedigingslinie en op de hoger gelegen stroomruggen vele loopgraven en tientallen betonnen groepsschuilplaatsen en kazematten aangelegd. Na de oorlog zijn de loopgraven weer opgeruimd. De zware betonnen bunkers waren echter moeilijker te verwijderen. Verschillende groepsschuilplaatsen en kazematten staan

De hoofdverdedigingslinie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie liep aanvankelijk vanaf de Wilhelminasluis in de Afgedamde Maas via Fort Giessen en Fort Bakkerskil naar Fort Steurgat ten zuidwesten van Werkendam. Fort Giessen, gebouwd tussen 1878 en 1881, diende ter

Erfgoedvisie Altena

Inundatie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie bij de Papsluis, 1940 (VVV Biesboschlinie)

De inundatiesluis bij Woudrichem gezien vanaf ’t Gatje richting de Postwei, 1940 (Woerkumshoekske).

daarom nog steeds als losse objecten in het landschap, bijvoorbeeld langs de Roef ten zuiden van Sleeuwijk, waar de Oudebansche Boezem met de ruilverkaveling is verdwenen. De openheid die een groot deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie nog steeds kenmerkt, was een essentieel onderdeel van de verdediging. Vanuit de vestingsteden en forten moest er naar alle kanten een vrij schootsveld zijn. Bebouwing en beplanting rond de forten waren daarom onderworpen aan de regels uit de Kringenwet. In drie cirkels rond de forten, de zogenoemde Verboden Kringen, golden bouwbeperkingen. In de binnenste kring van 300 meter rond een fort mocht bijvoorbeeld enkel met toestemming van het ministerie van Oorlog en in snel afbreekbare materialen zoals hout en riet gebouwd worden. Tussen 300 en 600 meter was geen ministeriele bouwtoestemming

nodig en mochten fundering, schoorsteen en dakbedekking van steen zijn. In de buitenste kring tussen 600 en 1000 meter mocht zonder beperkingen gebouwd worden maar deze bebouwing kon in tijden van militaire dreiging wel geruimd worden. Tot de Nieuwe Hollandse Waterlinie na de Tweede Wereldoorlog buiten gebruik gesteld werd, belemmerden de Verboden Kringen de uitbreiding van dorpen en steden. Zo kon Woudrichem pas na de opheffing van de vestingstatus in 1955 in de polder De Oude Ban gaan uitbreiden. Het enige fort in Altena waar het vrije schootsveld volgens de Verboden Kringen bewaard gebleven is, is Fort Bakkerskil.

Erfgoedvisie Altena

Na de buitengebruikstelling zijn de vier Altena forten voor verschillende doeleinden gebruikt. Zo was tijdens de Koude Oorlog op Fort Altena

een afdeling van de militaire geheime dienst, de Gladio, gevestigd. Tegenwoordig is het fort in gebruik als horeca- en evenementenlocatie. Fort Steurgat is herontwikkeld tot appartementencomplex terwijl Fort Bakkerskil in gebruik als Bed & Breakfast. Fort Giessen, dat al in 1926 buiten gebruik gesteld werd, is door het Brabants Landschap aange-

wezen als educatiefort en wordt onder andere gebruikt door Altenatuur en de archeologische vereniging Land van Heusden en Altena, die er ook een expositie over de Eerste Wereldoorlog heeft ingericht.

Kansen thema 6: • • •

•

• •

Dat Altena aan alle zijden omgeven wordt door water maakt dat het gebied altijd een relatief geïsoleerde ligging heeft gehad. Ook in de in voorbereiding zijnde Omgevingsvisie worden knelpunten rond bereikbaarheid (sterk afhankelijk van A27, beperkte OV-verbindingen) onderkend. Verbindingen met naastgelegen gebieden verliepen vanouds via veerponten over de Merwede en de Maas. In het zuiden sloot Altena aan bij het Land van Heusden en de Langstraat, gebieden die oorspronkelijk ook tot de in 1421 verdronken Grote Waard behoorden (zie onder 2. Wassend water). Het Oude Maasje was hier in de loop der tijd ineengeschrompeld tot een smalle rivier, die op verschillende plaatsen met pontjes en in het oosten ook met bruggen overgestoken kon worden. De aanleg van de Bergsche Maas in 1888-1904 bracht hier echter een nieuwe scheiding tussen de gebieden tot stand. Ook dit water kon aanvankelijk alleen per veerpont overgestoken worden.

Het maken van keuzes ten aanzien van de NHW in de Omgevingsvisie en de kwaliteitsatlas (visievorming NHW). Inventariseren van nog bestaande houten Kringenwetwoningenen boerderijen; stimuleren eigentijdse houtbouw. Onderzoek hoe elementen van de NHW gebruikt of hersteld kunnen worden in het kader van hedendaagse opgaven op het gebied van klimaatadaptatie en waterberging (bijvoorbeeld herstel waaiersluis bij Woudrichem). De recente afkeuring van bouwplan Op ’t Loev bij Woudrichem geeft ook de mogelijkheid om het heel anders aan te pakken. Vervanging van bedrijfsloodsen levert niet per definitie een kwaliteitsverbetering op. Meerwaarde moet je met elkaar creëren. Op deze unieke plek in het werelderfgoed van de Nieuwe Hollandse Waterlinie past een uitzonderlijke bestemming die teruggrijpt op het verleden en gericht is op de toekomst. Bezoekerscentrum NHW in bijvoorbeeld het visserijmuseum. Maak de NHW zichtbaar en beleefbaar. Communicatie richting inwoners over de gevolgen van de aanwijzing tot UNESCO werelderfgoed.

Erfgoedvisie Altena

De keizerlijke route: belangrijke infrastructuur in Altena

Binnen Altena vormden vanouds de dijken en kades de belangrijkste routes tussen de verschillende dorpen. De eerste weg die het lokale belang oversteeg werd aangelegd in de Franse tijd. Onder keizer Napoleon werd in 1811 -1812 een route aangelegd tussen Parijs en Amsterdam, de zogenoemde Route impériale 2. Deze nieuwe weg doorkruiste Altena in noord-zuidelijke richting en is op veel plekken nog

Een onderdeel van de Route impériale 2, de Rijksweg in Nieuwendijk, 1981 (SALHA, obj.nr. nie00033).

De Jannezandse brug, 1978 (foto: L.M. Tangel / RCE doc.nr.. 198.235).

aanwezig, hoewel ook flinke stukken van de weg zijn verdwenen bij de aanleg van de snelweg A27. Vanaf Geertruidenberg voerde de Route impériale naar het Keizersveer over de Oude Maas. Vandaar ging het in rechte lijn, dwars door de oude polderverkaveling, naar Nieuwendijk. De Keizer Napoleonweg bij Hank herinnert op dit stuk van het tracé nog het meest aan de oorspronkelijke situatie. Het vervolg tot aan de Schenkeldijk is later opgenomen in de A27. Vanaf de Schenkeldijk is de weg weer een stuk bewaard gebleven in de huidige Rijksweg in Nieuwendijk, waarna weer een deel van het oorspronkelijke tracé is verdwenen bij aanleg van de A27. Even ten noorden van Fort Altena, dat door de snelweg doorsneden wordt, is het oorspronkelijke tracé van de napoleontische weg dan weer te volgen in de Rijksstraatweg in

Sleeuwijk. Hier eindigde het Altenase deel van de Route impériale, bij het veer van Sleeuwijk.

Erfgoedvisie Altena

De eerste vaste verbindingen over de grote rivieren kwamen tot stand aan het einde van de negentiende eeuw. Bij de afdamming van de Maas en de aanleg van de Wilhelminasluis (1896) werd Altena via een weg over deze dam en sluis met de Bommelerwaard verbonden. Zuidelijk van Aalburg werden bruggen aangelegd over de Bergsche Maas (Heusdense brug) en het Heusdensch Kanaal. Bij laatstgenoemde brug is na het hoogwater van 1995 keersluis De Kromme Nol aangelegd. Aan de westzijde van de gemeente, op de overgang naar de Biesbosch, ging het vervoer bijna geheel over water. Een van de uitzonderingen was

Naast de Heusdense brug over de Bersche Maas, op de dijk ten zuidwesten van Wijk en Aalburg, staan twee ornamenten afkomstig van de eerste Heusdense brug uit 1904, die in 1940 door de Duitsers is vernield (foto: Gemeente Altena, R. van Vugt).

Erfgoedvisie Altena

De Merwedebrug, 1982 (SALHA, obj.nr. sle00480).

Het Capelse Veer tussen Dussen en Sprang-Capelle, c. 1995 (SALHA, obj.nr. WAA21820).

de Jannezandse brug, een ophaalbrug over de Oostkil ten westen van Hank. De brug werd gebouwd in 1930 om boeren in de polder Jannezand gemakkelijker toegang tot hun land te geven. Voor de griendwerkers uit Hank had de brug echter als bijkomend voordeel dat zij voortaan na hun werkdag huiswaarts konden keren in plaats van de hele week op de grienden te overnachten. Vanwege de historische betekenis voor Hank is het karakteristieke bruggetje onlangs gerestaureerd.

oorlog opgeblazen. Na de oorlog is een nieuwe Keizersveerbrug over de Bergsche Maas gebouwd, die bijzonder is omdat er drie soorten verkeer gebruik van kunnen maken. Naast de 2x2 rijstroken van de snelweg is er aan beide buitenzijden van de brug een fietspad en in het midden een weg voor landbouwverkeer. De Merwedebrug opende voor het verkeer in 1961. De ruim 810 lange brug is de enige dubbele boogbrug in Nederland en is zeer belangrijk voor zowel het regionale als bovenregionale verkeer. Vanwege de beperkte breedte en levensduur zal de Merwedebrug in de nabije toekomst vervangen worden, als onderdeel van de verbreding van de A27. Een plan om parallel aan dit project ook een nieuwe spoorlijn aan te leggen tussen Utrecht en

De tot nu toe enige vaste verbindingen over de Merwede en de Bergsche Maas kwamen tot stand bij de aanleg van de A27. De eerste Keizersveerbrug werd in 1931 gebouwd, maar werd in de Tweede Wereld-

Erfgoedvisie Altena

Breda werd niet haalbaar geacht. Daarmee blijft de gemeente Altena voorlopig verstoken van een goede openbaar vervoerontsluiting.

Maas vaart een veerpont tussen Veen en Aalst. Elders in de gemeente varen verschillende kleinere veren. Zo is er een veer over het Steurgat tussen Werkendam en de Biesbosch en een voetveer vanuit Woudrichem naar Slot Loevestein. Voor toeristen en recreanten vormen ook de verschillende zelfbedieningsveren een aantrekkelijke manier om het Altenase landschap te verkennen.

Ondanks de komst van de snelweg en verschillende bruggen, is het belang van de eeuwenoude veerverbindingen voor de gemeente Altena nog steeds groot. Vanuit Werkendam varen er veerboten naar Hardinxveld en Gorinchem. Ook vanuit Sleeuwijk en Woudrichem kan per veerboot of watertaxi naar Gorinchem overgestoken worden. Over de Bergsche Maas varen kabelveerponten tussen Dussen en Sprang-Capelle en tussen Drongelen en Waalwijk. Over de Afgedamde

Mogelijk als gevolg van de geïsoleerde ligging van het gebied, is de bevolking van de Altenase dorpen altijd sterk betrokken geweest op de eigen gemeenschap. In de in voorbereiding zijnde Omgevingsvisie wordt benoemd dat er ook tegenwoordig nog sprake is van een hechte sociale cohesie en sterke groepsoriëntatie. Er is veel aandacht voor de gemeenschap, het geloof en het gezinsleven en protestants-christelijke waarden als verdraagzaamheid, hulpvaardigheid en fatsoen staan hoog in het vaandel. De kerk vormt voor veel inwoners de spil van de samenleving. Net als in andere delen van de Bijbelgordel weerspiegelt de orthodox-gereformeerde identiteit van Altena zich in een hoog arbeidsethos en een hoge betalingsmoraal, spaarzaamheid, ingetogen gedrag, lagere verhuisdrang, gemeenschapszin, waardering voor traditie en vakmanschap, een sterkere drang tot vrijwilligerswerk, maar ook sociale controle en morele beoordeling.

Kansen thema 7: • •

•

Ik geloof het wel: het religieuze landschap van Altena

Historische wegen en waterwegen in de kwaliteitsatlas wegen naar bijvoorbeeld ouderdom . Bij aanpassingen in de infrastructuur en nieuwe gebiedsontwikkelingen altijd nagaan of er oude wegen/ routes teruggebracht of hersteld kunnen worden en of er niet onnodig oude lijnen worden doorbroken of verlegd. Ook is asfalt niet altijd passend bij de omgeving. Polderwegen niet steeds breder en beter maken, dat stimuleert alleen maar veel autoverkeer en hard rijden en maakt het daardoor niet aantrekkelijk om er te gaan wandelen of fietsen en zo de omgeving te beleven in plaats van te gebruiken. Meer aandacht voor wandelroutes gescheiden van het autoverkeer.

Voor een Brabantse gemeente is de protestants-christelijke identiteit van Altena opvallend. Dit fenomeen valt te verklaren doordat het land

Erfgoedvisie Altena

van Heusden en Altena eeuwenlang bij Holland hoorde en pas sinds 1815 bij de overwegend katholieke provincie Noord-Brabant. Als onderdeel van het vroegere graafschap Holland ging Altena al vroeg mee in de Opstand tegen de Spaanse overheersing aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog. Een belangrijke aanleiding voor deze opstand was de onderdrukking van volgelingen van protestantse kerkhervormers als Luther en Calvijn door de Rooms-Katholieke Spanjaarden. Gedurende de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) veranderde de kerkelijke gemeenschappen in Altena van kleur. De pastoor maakte plaats voor de dominee en typisch katholieke gebruiken werden afgeschaft. De oude katholieke kerkgebouwen werden sinds het einde van de 16de eeuw gebruikt voor de protestantse erediensten. Uiterlijk veranderde er aan de gebouwen minder dan aan het interieur van de kerken. In de protestantse eredienst stond de verkondiging van de Bijbel (preek) centraal, met de preekstoel of kansel als centraal element. Alles wat daarvan afleidde, zoals iconen, schilderingen of beelden, verdween uit de kerkgebouwen.

In verschillende dorpen is de van oorsprong Rooms-Katholieke kerk uit de middeleeuwen nog altijd in gebruik bij protestantse kerkgenootschappen, zoals de Martinuskerk in Woudrichem uit de 15de eeuw, de Hervormde Kerk in Genderen uit de 13de eeuw en de Hervormde Kerk in Eethen, waarvan de toepassing van tufsteen een oorsprong in de 12de eeuw doet vermoeden. Ook latere kerkhervormingen hebben hun sporen nagelaten in Altena. Zo was de Genderse dominee H.P. Scholte een van de aanstichters van de Afscheiding van 1834, waarbij de Gereformeerde kerk zich van de Hervormde kerk afsplitste. Deze kerkstrijd inspireerde Thorbecke later om de vrijheid van onderwijs, godsdienst en meningsuiting in de grondDe Hervormde Kerk in Eethen(foto: P. van Galen / RCE doc.nr. 520.471). Erfgoedvisie Altena

wet van 1848 op te nemen. Op kleinere schaal vonden er in Altena ook met enige regelmaat zogenoemde opwekkingen plaats, lokale oplevingen van het geloof die met sterke emotie en gedragsverandering gepaard konden gaan. Bekend zijn bijvoorbeeld de zogenoemde Gezelschappen in Werkendam in de achttiende eeuw, waar kleine groepjes gelovigen bij elkaar kwamen om hun geloof te belijden. Na de invoering van de grondwet in 1848, waarin de vrijheid van godsdienst en onderwijs was geregeld, kwamen ook de eerste christelijke scholen tot stand. In Nieuwendijk stichtte de vermogende herenboer Arie den Dekker in 1851 naast een basisschool voor de lokale jeugd ook een christelijke kostschool voor voortgezet onderwijs. Op deze kostschool konden jongens van christelijke ouders uit heel Nederland onderwijs genieten tegen betaling van een fors jaarbedrag. De jongens

Het kerkepad in Giessen, 1994 (SALHA, obj.nr. gie00130).

kregen er Franstalig les onder leiding van meester Hasselman, waardoor de school ook wel bekend kwam te staan als het Instituut Hasselman. De kostschool sloot in 1885, maar de herinnering eraan in Nieuwendijk blijft nog lang bestaan. Zo noemden kinderen in Nieuwendijk tot ver in de twintigste eeuw hun meester op school mesjeu, naar het Franse woord voor meester (monsieur). Bijzondere elementen van het religieuze landschap in Altena zijn de kerkepaden, verkorte wandelroutes door de velden waarover men op

Voormalig Instituut Hasselman aan de Buitenkade in Nieuwendijk (foto: Thuismixer, CC BY-SA 4.0 NL, via Wikimedia Commons) Erfgoedvisie Altena

Kansen thema 8: • •

• •

• Het Kerkhof van de Dorpskerk in Werkendam (foto: Pvt Pauline, CC BY-SA 4.0 NL, via Wikimedia Commons).

zondag naar de kerk liep. Een goed voorbeeld is het kerkepad door de Struikwaard naar de Kerkstraat in Giessen. Ook van de kerkepaden naar Uitwijk en Rijswijk zijn delen bewaard gebleven. Rondom de kerken werd vanouds ook begraven. De begraafplaats ten zuiden van de Hervormde Kerk in Werkendam bevat verschillende graven die zijn aangewezen als Rijksmonument. Elders in Werkendam bevindt zich een kleine Joodse begraafplaats, die in 1852 is op particulier initiatief is aangelegd. De begraafplaats is sinds 1942 buiten gebruik maar herinnert aan de kleine Joodse gemeenschap die, zeker al vanaf de achttiende eeuw, in Werkendam en Woudrichem heeft geleefd.

Erfgoedvisie Altena

Opstellen Kerkenvisie. Kerktorens als bakens in het landschap: rekening houden met zichtlijnen bij ruimtelijk beleid (in kaart brengen in kwaliteitsatlas). Minder stringent beleid voor vaste trouwlokaties zou voor kerken een belangrijke inkomstenbron kunnen zijn. Inventarisatie historische graven (is de gemeente al mee bezig) en meer aandacht voor funerair erfgoed (bv. door het reconstrueren van het baarhuisje op begraafplaats Babyloniënbroek). Inventarisatie (verdwenen) kerkepaden voor kwaliteitsatlas.

Graansilo’s van de firma Schouten in Andel, 1974 (foto: Slagboom en Peeters / SALHA, and00211).

Voormalig kantoorgebouw van de Suikerfabriek aan de Bandijk in Werkendam, 1989 (foto: M. Copier / SALHA, obj.nr. wer00974).

gebouwen en arbeiderswoningen van de fabriek zijn nog altijd aanwezig langs de Bandijk.

Kunnen we het maken: ontwikkeling van de (maritieme) industrie in Altena

Kenmerkend voor Altena zijn de vele familiebedrijven, die in sommige gevallen tot internationale bedrijven zijn uitgegroeid. Een bekend voorbeeld is de conservenfabriek van Hak in Giessen, die in 1952 gebouwd werd en voortkwam uit een oudere kruidenierswinkel. Het eveneens uit Giessen afkomstige familiebedrijf Schouten komt voort uit een bakkerij en is tegenwoordig een wereldwijde speler op de markt van de plantaardige voedselindustrie.

Op verschillende plekken in de negentiende en twintigste eeuw is in Altena ook industrie tot ontwikkeling gekomen, hoewel dit op kleinere schaal gebeurde dan in aangrenzende gebieden in Holland en Brabant. De vestiging van de Suikerfabriek in Werkendam in 1873 kan bijvoorbeeld gezien worden als onderdeel van de opkomst van de suikerindustrie in West-Brabant in de tweede helft van de twintigste eeuw. De

Erfgoedvisie Altena

Kansen thema 9: • •

• •

De Biesboschhaven in Werkendam, 1977 (SALHA, obj.nr. wer01009).

In Werkendam ontwikkelde zich in de negentiende en twintigste eeuw een maritieme industrie van scheepswerven, weg- en waterbouwbedrijven en aanverwante dienstverleners en leveranciers. Deze bedrijvigheid concentreert zich rond de Biesboschhaven (1948-1950) en Beatrixhaven (1985) en bedrijventerrein Bruine Kilhaven ten oosten van het Steurgat. Van de oudere binnenhaven van Werkendam langs de Bakkerski is nog een klein restant bewaard gebleven: het Oude Dok of Dokvijver. Naast dit oude dok werd in 1975 het Schippersinternaat De Merwede gebouwd, waaruit het belang van Werkendam voor de binnenvaart blijkt.

Erfgoedvisie Altena

Herontwikkelen oude fabriekscomplexen, zoals de Suikerfabriek in Werkendam. Vergroten besef dat ook industrielocaties vaak een historische betekenis hebben en dat functiewijziging in wonen (zonder referentie naar dit verleden) dus niet altijd een verbetering is. Havendagen organiseren Terugbrengen historische haven Werkendam

3.2 ALTENA De belangrijkste gebeurtenissen op ‘n rij TIJDLIJN VAN Bewoning op de donk bij Waardhuizen 3500-2500 v. Chr.

Romeinse bewoning

De Grote of Zuidhollandse Waard komt tot stand

Inwoners Woudrichem verkrijgen visrecht in de wateren van Altena

Aanleg van de Kornsedijk tussen Dussen en Werkendam

Aanleg nieuwe zeedijk tussen Werkendam en Hank

12 v. Chr. - c. 270 n. Chr.

13de eeuw

1362

1461

1646

925-750 v. Chr.

889

1356

1421

1568-1648

1672

Bronzen kokerbijl uit Babyloniënbroek

Oudste vermelding van Aalburg

Woudrichem krijgt stadsrechten van Willem V van Horne, heer van Altena

Sint-Elisabethsvloed; verdrinking van de Grote of Zuidhollandse Waard; begin ontstaan Biesbosch

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog voltrekt zich ook de Reformatie in Altena; de kerkelijke omwenteling van het katholicisme naar het protestantisme

Inundatie Land van Heusden en Altena (Oude Hollandse Waterlinie)

Erfgoedvisie Altena

Aanleg Route impériale 2, napoleontische straatweg tussen Parijs en Amsterdam, dwars door Altena

Instituut Hasselman in Nieuwendijk

1811-1812

1851-1885

Aanleg Bergsche Maas

Aanleg Biesboschhaven Werkendam

Ruilverkavelingen Land van Heusden en Altena, Altena-West en De Noordwaard

Opening Biesbosch MuseumEiland

1888-1904

1948-1950

1958-1977

1994

1815-1885

1861-1874

1896-1904

1952

1961

2021

Aanleg Nieuwe Hollandse Waterlinie met de vestingstad Woudrichem en de forten Giessen, Altena, Erfgoedvisie Altena Bakkerskil en Steurgat

Aanleg Nieuwe Merwede

Afdamming van de Maas en aanleg Wilhelminasluis

Opening Hak conservenfabriek in Giessen

Opening Merwedebrug en snelweg A27

Aanwijzing Nieuwe Hollandse Waterlinie als Unesco Werelderfgoed

Luchtfoto vesting Woudrichem aan de samenvloeiing van Maas en Waal (Aerophoto, Schiphol). Erfgoedvisie Altena

Van ambitie naar uitvoering

4.2 Samenwerkingspartners De gemeente Altena werkt in ieder geval samen met de volgende erfgoedpartners: Streekarchief Land van Heusden en Altena Historische Vereniging Werkendam en de Werken c.a Historische kring Oude Land van Heusden en Altena Archiefkring Hank Bibliotheek Cultuurpunt Altena (erfgoededucatie). De Archeologische vereniging Land van Heusden en Altena De Historische reeks Land van Heusden en Altena Heemschut Brabant Erfgoed Altena Molenstichting Land van Heusden en Altena Stichting Ontwikkeling Altena Biesbosch Museum Eiland Stichting Vrienden Kasteel Dussen Slot Loevestein Brabant Landschap VVV Biesbosch Linie Monumentenwacht Brabant Pact van Loevestein Regio (archeoloog) West-Brabant Provincie Noord-Brabant Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Steunpunt Monumentenhuis Noord-Brabant

4.1 Uitvoeringsagenda Om de drie ambities ‘Verbinden’, ‘Beschermen’ en ‘Vieren’ te kunnen realiseren, is uiteraard meer nodig dan een mooi verhaal. Daarom zal het college van burgemeester en wethouders na vaststelling van de Erfgoedvisie een uitvoeringsagenda vaststellen. In de uitvoeringsagenda worden concrete acties opgenomen die bijdragen aan de verwezenlijking van de drie ambities, de wettelijke taken en de (grotendeels via participatie opgehaalde) kansen. Deze acties worden opgenomen in een tijdsplanning en gekoppeld aan beschikbare/ benodigde budgetten en capaciteit. In de uitvoeringsagenda zal ook worden bekeken of de organisatie van de instandhouding van ons erfgoed verder geoptimaliseerd kan worden. Zowel via onze interne processen als in samenwerking met partners zoals de Stichting Ontwikkeling gemeente Altena. Hierbij zullen ook ervaringen uit andere gemeenten betrokken worden, zoals de Stichting Stadsherstel in Gorinchem. Zonder meer zullen niet alle acties de volledige verantwoordelijkheid zijn van de gemeente. Een deel van de acties zal plaatsvinden in samenwerking met onder andere erfgoedinstellingen, monumenteigenaren en ondernemers.

Erfgoedvisie Altena

Bijlagen 1. Vragenlijst erfgoedprofessionalsen vrijwilligers Hieronder volgt de vragenlijst die via de koepelorganisatie Erfgoed Altena verstuurd is aan zo’n 40 erfgoedprofessionals- en vrijwilligers in de gemeente Altena. Zeventien personen/ organisaties hebben de vragenlijst ingevuld en geretourneerd (respons van 42%). De gegeven antwoorden zijn zoveel mogelijk verwerkt in de Erfgoedvisie.

Erfgoedvisie Altena

Evaluatie Denkt u eens terug aan de gebeurtenissen en/of ontwikkelingen in Altena op het gebied van erfgoed en cultuurhistorie in de afgelopen 10 jaar. 1. Waar kijkt u dan met een goed gevoel op terug? 2. En waar kijkt u met een minder goed gevoel op terug? Erfgoedwens voor de toekomst Als actief vrijwilliger binnen een erfgoedvereniging, heeft u vast weleens dromen voor de toekomst van ons erfgoed. Groot of klein, realistisch of niet, wij horen graag waar u mooie kansen ziet. 3. Welke ambities of doelen zou de gemeente volgens u moeten stellen in haar erfgoedbeleid voor de komende jaren? Wat is uw erfgoedwens (groot of klein) voor de toekomst? 4. Welke rol kunt/wilt uzelf of uw organisatie spelen bij het realiseren van deze erfgoedwens? Rol van de gemeente Gemeenten kunnen in hun erfgoedbeleid verschillende rollen aannemen. Als bevoegd gezag kunnen zij beleid, regels en richtlijnen opstellen om erfgoedwaarden te beschermen. Als grond- en vastgoedeigenaar heeft de gemeente een voorbeeld- en trekkersfunctie in het goed beheren en inzetten van erfgoed bij de hedendaagse maatschappelijke opgaven (duurzaamheid, klimaatbestendigheid, waterveiligheid, etc.). De gemeente kan bij ruimtelijke ontwikkelingen waarbij erfgoed een rol speelt ook optreden als verbindende schakel tussen ontwikkelende partijen, maatschappelijke organisaties en andere overheden. 5.

Welke rol(len) moet de gemeente Altena voorop stellen in haar erfgoedbeleid voor de komende jaren? 6. Heeft u zorgen over bepaalde ontwikkelingen in de (nabije) toekomst op het gebied van erfgoed en cultuurhistorie in de gemeente Altena?

1. Vragenlijst erfgoedprofessionalsen vrijwilligers vervolg

Karakteristieken en kwaliteiten: het ‘verhaal van Altena’ In de Erfgoedvisie zal ook aandacht worden besteed aan het ‘verhaal van Altena’. De ontwikkelingsgeschiedenis van de gemeente is in de hedendaagse leefomgeving op verschillende manieren terug te vinden: in het landschap, de infrastructuur en bebouwing, maar ook in verhalen, gebruiken/gewoonten, (schilder)kunst of taalgebruik. 7. Kunt u voor de onderstaande categorieën voorbeelden geven van zaken die in uw ogen karakteristiek zijn voor het verhaal van Altena? -

Unieke aspecten/onderdelen van het landschap (denk aan zaken als: natuur en groen, agrarisch cultuurlandschap, verkavelingen, openheid)

Unieke aspecten/onderdelen van de infrastructuur (denk aan zaken als wegen, dijken, waterlopen, kades, bruggen, sluizen, etc.)

Unieke aspecten/onderdelen van het roerend erfgoed (denk aan zaken als (schilder)kunst, museale collecties of objecten, voer- of vaartuigen)

Unieke aspecten/onderdelen van het immaterieel erfgoed (denk aan zaken als taalgebruik, (volks)feesten, gebruiken/gewoonten, verhalen of legendes)

Unieke aspecten/onderdelen van de gebouwde omgeving (denk aan zaken als monumentale gebouwen, stedenbouwkundige ensembles, bijzondere objecten, openbare ruimtes)

Tot slot We zijn op het einde van de vragenlijst gekomen. Maar wellicht wilt u nog iets kwijt waar wij u niet naar gevraagd hebben. Daarom hieronder nog de mogelijkheid tot het geven van een nabrander. 8. Heeft u nog opmerkingen of suggesties voor het opstellen van de Erfgoedvisie en de uitvoeringsagenda die u hierboven niet heeft kwijt gekund?

Erfgoedvisie Altena

2. Vragenlijst inwoners Hieronder volgt de vragenlijst die via het bewonerspanel Aan de slag! verstuurd is aan 1000 inwoners van de gemeente Altena. 484 personen hebben de vragenlijst ingevuld en geretourneerd (respons van 48%). De gegeven antwoorden zijn op hoofdlijnen verwerkt in de Erfgoedvisie en hieronder in samenvatting te lezen.

1. Wat is uw woonplaats?

Woonplaats respondenten Uppel

Drongelen

Waardhuizen

Oudendijk

Meeuwen

Uitwijk

Babyloniënbroek

Giessen

Eethen

Rijswijk

Genderen

Dussen

Nieuwendi jk

Almk erk

Wijk en Aalburg

Veen

Hank

Andel

Sleeuwijk

Woudrichem

Wer kendam

58 0,0%

Erfgoedvisie Altena

2,0%

4,0%

6,0%

8,0%

10,0%

12,0%

14,0%

2. Vragenlijst inwoners vervolg

2. Welk erfgoed in uw directe woonomgeving vindt u zo mooi dat het absoluut behouden moet blijven? Denk bijvoorbeeld aan panden, straten, linten, landschappen of andere elementen. Graag één voorbeeld.

Erfgoedvisie Altena

2. Vragenlijst inwoners vervolg

Erfgoedvisie Altena

Uit de gegeven antwoorden blijken verschillende soorten erfgoed in de gemeente sterk gewaardeerd te worden:

Het meest genoemd (de echte uitschieter) is de vesting Woudrichem.

Ook het open, groene karakter van het landschap kwam vaak terug; de uiterwaarden worden sterk gewaardeerd maar ook kleine riviertjes als de Alm en Bijtelskil.

Veelgenoemd is ook de Biesbosch en natuurgebieden als het Pompveld. Binnen de bebouwde kom waardeert men de parken en groengebieden.

In de categorie gebouwen/monumenten werden de Romboutstoren in Andel, kasteel Dussen en de boerderij Kerkstraat 52 in Hank het meest genoemd.

Straten die veel genoemd zijn betreffen de Hoogstraat in Werkendam en de Bergstraat in Wijk en Aalburg. In het algemeen waardeert met de lint- en dijkbebouwing en straten met mooie bomen of groenstroken.

Groepen of categorieën gebouwen die veel genoemd zijn, zonder specifieke uitschieters: molens, kerken en forten.

Wat betreft het militair erfgoed zijn de onderdelen van Nieuwe Hollandse Waterlinie vaak genoemd, inclusief de bunkers/groepsschuilplaatsen. Ook de pijlers van de NAVO-brug bij Sleeuwijk zijn enkele keren genoemd.

2. Vragenlijst inwoners vervolg

3. Welk erfgoed vindt u niet zo mooi en hoeft wat u betreft dan ook niet behouden te blijven? Denk bijvoorbeeld aan panden, straten, linten, landschappen of andere elementen. Graag één voorbeeld.

Erfgoedvisie Altena

2. Vragenlijst inwoners vervolg

Erfgoedvisie Altena

Belangrijk om te vermelden is dat veel inwoners bij deze vraag niets hebben ingevuld of reageerden in de trant ‘al het erfgoed is het behouden waard’. Onder de antwoorden die wel gegeven zijn, vielen de volgende zaken op: -

Sommige inwoners vinden de aandacht en waardering voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie overdreven. Soms zijn ook specifiek de bunkers genoemd als storende elementen in het landschap.

Verschillende inwoners gaven aan dat reclame-, informatie- of verkeersborden storend zijn, bijvoorbeeld voor de beleving van de vesting Woudrichem of in de Biesbosch.

Opvallend vaak zijn ook kerken genoemd (in zijn algemeenheid, dus zonder specifieke kerkgebouwen te noemen).

De situatie op recreatiepark Veense Put is verschillende keren genoemd.

Minder waardering lijkt er ook te zijn voor bepaalde bedrijfspanden of industrieel erfgoed. Als voorbeelden zijn genoemd het terrein van De Heus in Andel, de Biesboschhaven in Werkendam, de Villaforte fabriek in Woudrichem en de bedrijfsbebouwing op de kruising Witboomstraat/Mussentiend in Veen.

Sommige inwoners storen zich ook aan de locatie Op ’t Loev in Woudrichem, zowel hoe de plek er nu uitziet als aan het (inmiddels verboden) woningbouwplan voor deze locatie.

Enkele malen is ook de snelweg A27 genoemd, soms ook een provinciale weg die door een dorp loopt in plaats van eromheen.

Er zijn veel specifieke panden genoemd (zoals scholen of boerderijen) waarvan de gemene deler lijkt te zijn dat deze vervallen zijn of al langere tijd leegstaan.

2. Vragenlijst inwoners vervolg

Wat betreft het landschap kwamen enkele reacties terug over de eenzijdige nadruk op akkerbouw. Deze inwoners zien graag een meer veelzijdig landgebruik.

4. Erfgoed in mijn huidige woonplaats heeft een rol gespeeld in de keuze om hier te komen of te blijven wonen.

zeer mee oneens

108

mee oneens

168

mee eens

134

zeer mee eens

0,0%

5,0%

zeer mee eens

Erfgoedvisie Altena

10,0%

15,0%

mee eens

20,0% mee oneens

25,0%

30,0%

35,0%

zeer mee oneens

40,0%

2. Vragenlijst inwoners vervolg

5. Ik ben trots op het erfgoed in mijn woonplaats zeer mee oneens

mee oneens

mee eens

242

zeer mee eens

120

0,0%

10,0%

20,0%

zeer mee eens

mee eens

30,0%

40,0%

mee oneens

50,0%

60,0%

zeer mee oneens

6. Erfgoed in de rest van Altena heeft een rol gespeeld in de keuze om hier te komen of te blijven wonen zeer mee oneens

103

mee oneens

178

mee eens

164

zeer mee eens

0,0%

5,0%

zeer mee eens

Erfgoedvisie Altena

10,0%

15,0%

mee eens

20,0% mee oneens

25,0%

30,0%

35,0%

zeer mee oneens

40,0%

2. Vragenlijst inwoners vervolg

7. Ik ben trots op het erfgoed in Altena zeer mee oneens

mee oneens

mee eens

272

zeer mee eens

107

0,0%

10,0%

zeer mee eens

20,0% mee eens

30,0% mee oneens

40,0%

50,0%

60,0%

zeer mee oneens

8. De gemeente zet zich voldoende in voor behoud van het erfgoed

zeer mee oneens

mee oneens

107

mee eens zeer mee eens

161 5

weet niet 0,0% weet niet

Erfgoedvisie Altena

185 5,0%

10,0%

zeer mee eens

15,0%

20,0%

mee eens

25,0%

30,0%

mee oneens

35,0%

40,0%

zeer mee oneens

45,0%

2. Vragenlijst inwoners vervolg

9. Als ik meer wil weten over (het bezoeken van) ons erfgoed dan weet ik waar ik deze informatie kan vinden zeer mee oneens

mee oneens

116

mee eens

208

zeer mee eens

weet niet 0,0% weet niet

99 5,0%

10,0% 15,0% 20,0% 25,0% 30,0% 35,0% 40,0% 45,0% 50,0%

zeer mee eens

mee eens

mee oneens

zeer mee oneens

10. Welke erfgoedwens (groot of klein, realistisch of niet, wij horen graag waar u kansen ziet) wil u de gemeente graag mee geven? Graag in één zin. De reacties die hierop binnen zijn gekomen laten zich als volgt samenvatten: -

Erfgoedvisie Altena

Het meest genoemd is de wens dat de gemeente toeziet op het onderhoud en de instandhouding van historische gebouwen en dit ook actief stimuleert. Behoefte aan informatievoorziening: meer bekend maken van erfgoed; bv via een gemeente-app met alle bezienswaardigheden (ook de kleine). Meer aandacht en waardering voor beplanting, zowel wat betreft behoud (bv. de leilinden in Andel) als nieuwe aanleg (bv. bloemperken en hoogstam fruitbomen).

2. Vragenlijst inwoners vervolg

Erfgoedvisie Altena

Het ontwikkelen van (nieuwe) wandelroutes. Het aanleggen van bossen, tuinen of stukjes nieuwe natuur als afwisseling in het ruilverkavelingslandschap. Daarin kunnen ook uitrengebieden voor honden of speeltuinen een plek krijgen. Molens behouden en vaker laten draaien. Het beschermen en in stand houden van karakteristieke lintbebouwing aan dijken. Wat betreft het landschap klonk regelmatig de oproep: klein maar fijn blijven. Het groene en open karakter met weidse horizonnen moet gekoesterd worden. Daar past geen grootschalige bebouwing (bedrijfsblokkendozen, hoogbouw) of ontwikkeling (zoals windturbines). De getijden in Biesbosch moeten behouden blijven en verdere verlanding tegengegaan. Mogelijkheden bieden voor plaatsen zonnepanelen op monumenten zodat ook monumenteneigenaren kunnen verduurzamen. Verschillende inwoners gaven aan dat de aandacht voor militair erfgoed uitgebouwd zou mogen worden, zowel wat betreft WOI, WOII en Koude Oorlog. Fort Giessen zou hier mogelijk een goede plek voor kunnen zijn. Meer aandacht voor funerair erfgoed (bv. via het reconstrueren van het baarhuisje op begraafplaats Babyloniënbroek). Soms zijn er zorgen of wensen op het gebied van toegankelijkheid geuit: bv. wat betreft het parkeerbeleid in de vesting Woudrichem, of de gevolgen van toenemend toerisme voor de Biesbosch.

Erfgoedvisie Altena

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/13291973/1