Document · PDF

Bijlage Onderzoek Huisvestingopgave arbeidsmigranten bij RV Beleid huisvesting arbeidsmigranten

Raadsvergadering 20 juni 2023, gemeente AltenaBij agendapunt: Beleid huisvesting arbeidsmigranten7.117 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

O N D E R Z O E K H U I SV E ST I N G S O P G AV E A R B E I D S M I G R A N T E N G E M E E N T E A LT E N A 15 september 2022

INHOUD

DEEL 1: INLEIDING

INLEIDING Aanleiding De gemeente Altena heeft Companen, in samenwerking met economisch onderzoeksbureau Decisio, gevraagd onderzoek te doen naar de huisvestingsopgave van arbeidsmigranten in de gemeente Altena. In dit rapport zijn de resultaten van dit onderzoek gepresenteerd. Onderzoeksvragen In het onderzoek naar de huisvestingsopgave van arbeidsmigranten in de gemeente Altena stonden de volgende vragen centraal: ▪ Hoeveel arbeidsmigranten wonen en werken in de gemeente Altena? ▪ Welke huisvestingsopgave verwachten we voor de toekomst voor arbeidsmigranten in de gemeente Altena? ▪ Welke aandachtspunten zijn er vanuit dit onderzoek mee te geven voor de invoering van het ‘systeem van schaarse rechten’?

Onderzoeksaanpak Het onderzoek is uitgevoerd door adviseurs van Companen en Decisio in de periode april tot en met juni 2022. Het onderzoek is uitgevoerd op basis kwantitatief dataonderzoek en interviews. De kwantitatieve resultaten voor het aantal arbeidsmigranten in de gemeente Altena (en meerdere, belangrijke kenmerken) zijn gebaseerd op de monitor ‘Internationals’ van Decisio. Deze monitor bevat gegevens over arbeidsmigranten voor wat betreft aantallen, kenmerken en de ontwikkeling voor de periode 2010 tot en met 2020.

De monitor van Decisio is gebaseerd op de meest actuele bronbestanden (CBS Microdata) van het CBS. Deze bronbestanden betreffen onder meer gegevens van de Belastingdienst (over arbeidscontracten, loon, gewerkte uren, etc.) en de Basisregistratie Personen (BRP) (met diverse gegevens over uiteenlopende persoonskenmerken. Waar mogelijk en relevant hebben we in dit onderzoek gebruik gemaakt van gegevens die al bij de gemeente Altena aanwezig waren. Verder zijn in het kader van dit onderzoek in totaal zeven interviews uitgevoerd. Er is gesproken met drie uitzendorganisaties, drie bedrijven en een werkgeversorganisatie. De concept-resultaten van dit onderzoek zijn ambtelijk en bestuurlijk besproken met vertegenwoordigers van de gemeente Altena. Nadere toelichting In de bijlagen bij dit rapport vindt u een nadere, inhoudelijke toelichting op de wijze waarop het kwantitatieve onderzoek is uitgevoerd. Hier treft u meer informatie over methodiek, definities, etc.

INLEIDING Leeswijzer Dit rapport is hierna als volgt opgebouwd: ▪ In deel 2 ‘Ontwikkeling aantal arbeidsmigranten’ geven we inzicht in het aantal arbeidsmigranten die in de gemeente Altena wonen en/of werken. Tevens schetsen we in dit hoofdstuk onze prognoses. ▪ In deel 3‘Huisvestingsopgave’ gaan we in op de te verwachten huisvestingsopgave voor de gemeente Altena. Hier geven we inzicht in het benodigd aantal huisvestingsplekken. Daarnaast schetsen we enkele strategische hoofdlijnen voor de wijze waarop de verdeling/spreiding van de huisvestingsopgave kan worden ingevuld. ▪ In deel 4 ‘Conclusies’ bieden we inzicht in de conclusies van het onderzoek. ▪ In de ‘Bijlage’ van dit rapport is een nadere toelichting gegeven op onder meer de gehanteerde methodiek, definities etc. in dit onderzoek.

DEEL 2: ONTWIKKELING AANTAL ARBEIDSMIGRANTEN

A R B E I D S M I G R A N T E N N A A R W E R K LO C AT I E In 2019 695 werkzame arbeidsmigranten In 2019 waren 690 arbeidsmigranten werkzaam in de gemeente Altena. In 2020 (Corona-jaar) ging het om 695 arbeidsmigranten.

naar er regio

aantal 4

Sebastiaan: Hier figuur aantal werkzame arbeidsmigranten gemeente Altena 4

Tussen 2010 en 2019 nam het aantal werkzame arbeidsmigranten in de gemeente Altena toe; met een jaarlijkse groei van 6%. Dit is vergelijkbaar met de provincie Noord-Brabant en met Nederland als geheel. In 2020 is een daling waarneembaar waarschijnlijk als gevolg van Corona: het aantal arbeidsmigranten daalde met 5 tot 690. Hierdoor is de jaarlijkse groei gedaald naar 5%.

antallen ar eidsmigranten

In vergelijking met Noord-Brabant en Nederland als geheel is de daling in 2020 relatief klein geweest. In Noord-Brabant en Nederland is de gemiddelde groei afgezwakt van 6 naar 4%. Beeld vanuit werkgevers Het aantal was 695 komt sterk overeen met het voorspelde aantal van 700 arbeidsmigranten in het rapport van Samenwerkend Altena over arbeidsmigranten uit 2018. We zien dit als validatie van de juistheid van de aantallen.

aar

ltena Aantal werkzame arbeidsmigranten

Regio

Aantal 2010

Aantal 2019

Aantal 2020

Ontwikkeling 2010-2019

Ontwikkeling 2019-2020

Gemeente Altena Prov. Noord-Brabant Nederland

425 61.720 357.740

690 695 100.295 91.870 609.255 540.565

6% 6% 6%

1% -8% -11%

Bron: Decisio (2022), via CBS Microdata

KENMERKEN: SEIZOENSPIEKEN

aantal

ei oenspie en ar eidsmigranten

Seizoenspiek van arbeidsmigranten in september In de figuur zien we het aantal arbeidsmigranten dat gecontracteerd in een bepaalde maand. We zien een duidelijk toename van de groei van het aantal arbeidsmigranten in de maand september gevolgd door een kortstondige daling voor de jaren 2017, 2018 en 2019. Dit is kan een indicatie van een piek als gevolg van seizoensgebonden werk in de landen tuinbouw sector. De aanwezigheid van een grote plantarrangementen-producent heeft ook invloed op de piekmomenten. Voor een dergelijk bedrijf begint de piek begin november. Daarnaast is er bij dat bedrijf rond feestdagen zoals Moederdag en Pasen piekmomenten in de vraag naar arbeidsmigranten.

4 4

aar maand

ltena

regio

Interessant genoeg zien we in 2020 een stagnatie van de groei van het aantal arbeidsmigranten rondom het voorjaar. Dit is waarschijnlijk veroorzaakt door de Corona crisis. De arbeidsmigranten die al onder contract stonden zijn gebleven maar er zijn veel minder nieuwe arbeidsmigranten bijgekomen.

ei oenspie en ar eidsmigranten

inde

Sebastiaan: 4 Hier de figuur van seizoenpieken 2017 – 2020 voor de gemeente Altena, provincie Noord-Brabant en Nederland voor INDEX ABM naar Werk-regio

In de onderstaande figuur zien we een vergelijking met Noord-Brabant en Nederland als geheel. We zien dat de seizoenspiek van het aantal arbeidsmigranten in Altena wat later ligt dan voor Noord-Brabant en Nederland als geheel.

aar maand

regio

ltena

oord ra ant

ederland

KENMERKEN:VERBLIJFSDUUR er li sd

r van ar eidsmigranten

ltena

percentage

naar er regio

tot 4 maanden er li sd

4 tot

maanden

tot en met

maanden

Aandeel arbeidsmigranten dat tot vier maanden verblijft is relatief kleiner in Altena In de bovenste figuur staat de verdeling van het aantal arbeidsmigranten dat een jaar of korter in de gemeente Altena werkzaam is. In de figuur wordt een vergelijking gemaakt tussen 2016 en 2020. Voor zowel 2016 en 2020 geldt dat het aandeel arbeidsmigranten in de groep die tot 4 maanden werkzaam is, wat kleiner is dan hetzelfde aandeel in Nederland als geheel. Daarnaast is er in 2020 een opvallende stijging in de groep 8 tot en met 12 maanden. Het jaar 2020 moet wel voorzichtig worden geïnterpreteerd vanwege mogelijke effecten van de Corona crisis. Daarnaast is er nog geen data voor de periode 2020. Het zou kunnen dat voor sommige arbeidsmigranten geldt dat ze na 2020 nog langer in de gemeenten werkzaam zijn.

r van ar eidsmigranten

ltena

percentage

naar er regio

aar

Meeste arbeidsmigranten in 2020 werkten korter dan een jaar in de gemeente In de onderste figuur staat de verblijfsduur van alle arbeidsmigranten in de gemeente Altena in het jaar 2020. De meeste arbeidsmigranten zijn korter dan een jaar werkzaam in de gemeente. De groep die 3-5 jaar werkzaam is het kleinst. Bij deze cijfers dient ook de kanttekening te worden gemaakt dat 2020 een bijzonder jaar is vanwege de Corona crisis. Daarnaast geldt ook hier dat we in het bepalen van de verblijfsduur geen gebruik maken van data na 2020. Het zou dus zou kunnen zijn dat voor sommige arbeidsmigranten geldt dat ze na 2020 nog langer in de gemeente werkzaam zijn.

P RO G N O S E A R B E I D S M I G R A N T E N TOT 2 0 3 0 Op basis van de historische ontwikkeling in de economie en het aantal arbeidsmigranten in de gemeente Altena zijn prognoses opgesteld van de te verwachten ontwikkeling tot 2030. In onderstaand kader staat een korte toelichting op de methodiek. Achtergrond prognose Voor de prognose baseren we ons op bestaande regionale prognoses van het aantal banen (bron: WLO-scenario’s) en de eroeps evol ing onder migratieachtergrond ( ron: C ). Door de e prognoses aan el aar te ‘matchen’ ontstaat het verschil t ssen het aantal beschikbare banen in 2030 en het aantal werknemers (zonder migratieachtergrond) dat beschikbaar is om deze banen in te vullen. Hierin is rekening gehouden met verschillende demografische factoren als groei van beroepsbevolking en vergrijzing, maar ook economische ontwikkeling door uit te gaan van een WLO-hoog en WLO-laag scenario. Het verschil tussen het aantal banen en werknemers zonder migratieachtergrond geeft een indicatie van het aantal internationale werknemers dat nodig is om aan de toekomstige vraag naar werknemers te voldoen. Vervolgens hanteren we een verdeelsleutel op basis van de bestaande verhouding tussen internationale kenniswerkers en arbeidsmigranten.

Op asis van de prognosescenario’s ver achten e voor de gemeente Altena dat het aantal arbeidsmigranten de komende tien jaar zal toenemen tot een populatie van naar schatting 1.045 tot 1.220 werkzame arbeidsmigranten in 2030. Dit betekent een jaarlijkse groei van 4% tot 6%.

Prognose van 1.045 tot 1.220 werkzame arbeidsmigranten in de gemeente Altena in 2030

Verschil met andere prognoses Gemiddeld komt dit neer op een absolute groei van maximaal 53 arbeidsmigranten per jaar. Dit is een stuk lager dan de voorspelde jaarlijkse groei tot en met 2021 in het rapport van samenwerkend Altena. Deze prognose heeft echter geen betrekking op de groei na 2021. Daarnaast is de prognose tot stand gekomen op basis van een enquête en niet op een data gedreven prognose methodiek. 10

A R B E I D S M I G R A N T E N N A A R WO O N LO C AT I E In 2019 495 geregistreerd woonachtige arbeidsmigranten Op basis van BRP-registraties waren in 2019 495 arbeidsmigranten geregistreerd woonachtig in de gemeente Altena. In 2020 (Corona-jaar) ging het om 595 arbeidsmigranten.

NB: geen 100% BRP-registratie Het komt voor dat het woonadres van een arbeidsmigrant niet bekend is via CBS Microdata. Bijvoorbeeld omdat de arbeidsmigrant, bij seizoensgebonden arbeid, minder dan vier maanden in Nederland verblijft en zich niet bij de gemeente inschrijft (dat is ook geen wettelijke plicht). Of het kan voorkomen dat de arbeidsmigrant onbekend is met het proces van inschrijving en/of zich niet wil inschrijven vanwege de vrees voor het verliezen van rechten in het land van herkomst. Het aantal geregistreerde arbeidsmigranten via de CBS Microdata is dus waarschijnlijk een onderschatting van het daadwerkelijke aantal wonende arbeidsmigranten. We maken verderop (pagina 18 en 19) een inschatting van dat daadwerkelijke aantal.

naar oonregio op asis van contract

Sebastiaan: Hier figuur aantal BRPgeregistreerde, woonachtige arbeidsmigranten gemeente Altena 4

aantal

Tussen 2010 en 2019 nam het aantal geregistreerd woonachtige arbeidsmigranten in de gemeente Altena toe; met een jaarlijkse groei van 16%. In 2020 is er, in tegenstelling tot de provincie Noord-Brabant en Nederland als geheel, geen daling waarneembaar als gevolg van Corona: het aantal arbeidsmigranten steeg met 100 tot 595. Dit is in lijn met het groeicijfer van 16%.

antallen ar eidsmigranten

aar

ltena Aantal BRP-geregistreerde, woonachtige arbeidsmigranten

Regio

Aantal 2010

Aantal 2019

Aantal 2020

Ontwikkeling 2010-2019

Ontwikkeling 2019-2020

Gemeente Altena Prov. Noord-Brabant Nederland

130 21.660 149.680

495 595 53.740 53.190 305.260 296.010

16% 11% 8%

20% -1% -3%

Bron: Decisio (2022), via CBS Microdata

A R B E I D S M I G R A N T E N N A A R WO O N LO C AT I E ar eidsmigranten in ltena

Arbeidsmigranten wonen vooral in Wijk en Aalburg, Veen en Nieuwendijk Op de kaart zien we het aantal BRP-geregistreerde, woonachtige arbeidsmigranten in de gemeente Altena in 2010 en in 2020. We zien dat er de afgelopen jaren een substantiële toename is geweest van het aantal geregistreerde arbeidsmigranten en bepaalde postcodes. Belangrijkste postcodegebieden: 4261, 4262 en 4251.

naar pc4

antal

tot tot tot tot tot tot meer dan

In de tabel zijn de aantallen BRP-geregistreerde, woonachtige arbeidsmigranten opgenomen per postcodegebied in de gemeente Altena in 2010 en in 2020.

Aantal BRP-geregistreerde, woonachtige arbeidsmigranten per postcodegebied

Postcodegebied

Bron: Decisio (2022), via CBS Microdata

4261 4264 4251 4281 4273

Behorend bij Wijk en Aalburg Veen Werkendam Andel Hank

Aantal 2010

Aantal 2020

115 115 90 50 40

A R B E I D S M I G R A N T E N N A A R WO O N LO C AT I E Uit een eerdere inventarisatie van de gemeente (in mei 2021) blijkt, net zoals op basis van de CBS Microdata, dat arbeidsmigranten vooral in de grotere woonkernen zijn gehuisvest. Werkendam, Veen en Wijk en Aalburg zijn de belangrijkste woonkernen: in elk van deze kernen wonen meer dan 100 arbeidsmigranten. Er zijn enkele locaties in het buitengebied, waaronder aan de Ruigenhoekweg en de Koppel. Het aantal woonplekken dat uit de inventarisatie komt, is hoger dan het aantal wonende arbeidsmigranten dat uit de CBS Microdata naar voren omt. In totaal i n er o’n 1.150 plekken waar (in potentie) arbeidsmigranten kunnen verblijven. Op het moment van inventariseren aren hiervan o’n 780 daadwerkelijk bewoond. Let op: Dat er een gat zit tussen het aantal beschikbare plekken en het daadwerkelijk bewoonde plekken, betekent niet dat er een overschot is aan huisvesting. Niet alle huisvesting is zomaar beschikbaar. Vaak zijn woonplekken alleen beschikbaar voor werknemers van het bedrijf dat de plekken uitbaat. Ook is een deel van de huisvesting alleen in gebruik op piekmomenten (bijvoorbeeld in de landbouw). Nog een reden voor het gat tussen potentieel aanbod en daadwerkelijk wonende arbeidsmigranten is het feit dat sommige arbeidsmigranten niet ingeschreven staan, en via uitzendbureaus van buiten de gemeente Altena werken.

Een deel van de bestaande huisvestingsplekken kan wellicht beter worden ingezet, maar we verwachten niet dat met het huidige aanbod aan de (toekomstige) vraag naar huisvesting kan worden voldaan.

Werkendam Veen

Wijk en Aalburg

Bron: gemeente Altena (2021), inventarisatie woonplekken gemeente Altena in mei 2021

WO O N S I T UAT I E A R B E I D M S I G R A N T E N Vanuit de gemeentelijke inventarisatie uit 2021 kunnen we ook zien in hoeverre huisvesting van arbeidsmigranten passend is. Twee derde huisvesting past in het bestemmingsplan De meerderheid van de huisvestingslocaties die de gemeente in beeld heeft past binnen de regels die de gemeente Altena hanteert. 740 van de in totaal 1.150 mogelijke huisvestingsplekken in de gemeente Altena passen binnen het huidige bestemmingsplan. Dat is 64% van alle huisvestingsplekken. 100 plekken passen niet binnen het bestemmingsplan. De 310 huisvestingsplekken die overblijven zijn op locaties waarvan niet duidelijk is of ze in het bestemmingsplan passen. Ook kan het zijn dat daadwerkelijke capaciteit hoger is dan toegestaan. 9 op de 10 huisvestingsplekken kwalitatief in orde In de inventarisatie is ook gekeken of de huisvesting kwalitatief in orde is. Met andere woorden: of de woonomstandigheden voldoende zijn. Dat is op 91% van de locaties het geval. Aan de andere kant betekent dit dat 9% van de huisvestingsplekken kwalitatief niet op orde is. Bijvoorbeeld omdat er te veel mensen in een woning verblijven, of doordat de accommodatie simpelweg te verouderd is.

Huisvesting passend binnen het huidige bestemmingsplan

9% Ja

27%

Niet geheel/onbekend Nee

64%

Bron: gemeente Altena (2021), inventarisatie woonplekken gemeente Altena in mei 2021

Kwaliteit van huisvestingslocaties

91% 0%

20%

40%

60%

Op orde

Niet op orde

80%

100%

Bron: gemeente Altena (2021), inventarisatie woonplekken gemeente Altena in mei 2021

K E N M E R K E N : H E R KO M ST L A N D op her omstlanden ar eidsmigranten

Meeste arbeidsmigranten afkomstig uit Polen 51% van de BRP-geregistreerde, woonachtige arbeidsmigranten in de gemeente Altena is in 2020 van Poolse afkomst. In totaal bestaat deze groep uit circa 305 arbeidsmigranten. Een ander belangrijk herkomstland is Roemenië waar in 2020 22% van de arbeidsmigranten vandaan komt.

naar oonregio op asis van contract

ltena

her omstland

Overigens geven verschillende werkgevers aan dat zij de voorkeur geven aan werknemers met dezelfde nationaliteit. Dit is met name prettig vanwege de communicatie en gemakkelijke onderlinge samenwerking.

ederland

paans

oemeens

In vergelijking met Nederland als geheel zien we een groter aandeel ingeschreven Poolse arbeidsmigranten. In vergelijking met Noord-Brabant is dit verschil minder groot. Wat ook opvalt is het relatief grote aandeel Roemeense arbeidsmigranten in vergelijking met Noord-Brabant en Nederland als geheel.

oord ra ant

ools

Italiaans

ongaars

Sebastiaan: Hier de figuur van de top-10 herkomstlanden van arbeidsmigranten, naar WOONregio. Graag naast gemeente Altena ook provincie Noord-Brabant en Nederland in de figuur opnemen

ilippi ns

D its

percentage

Bron: Decisio (2022), via CBS Microdata

K E N M E R K E N : S E C TO R E N Meeste arbeidsmigranten werken via uitzendbureaus 35% van BRP-geregistreerde, woonachtige arbeidsmigranten in de gemeente Altena is in 2020 werkzaam via een uitzendbureau. In 2010 was dit aandeel 12%. Andere relatief grote sectoren zijn de landbouw en visserij met 18% en de transport en logistiek met 13%.

ltena

it end

rea s en detachering ransport en logistie

and o

en isseri

Ind strie: metalele tro oreca

Het aandeel dat werkt in de horeca is 2010 sterk gedaald. Dit komt met name door de groei van andere sectoren. De verschillende sectoren kennen een verschillende arbeidsvraag. Zo is er in de techniek meer behoefte aan geschoolde werknemers dan in de landbouw. Werkgevers in sectoren met complexere werkzaamheden zetten in op binding en integratie van arbeidsmigranten. In sectoren waar arbeidsmigranten korter werken, is dit logischerwijs minder het geval. Toch willen ook die bedrijven (met name agrarische) werknemers binden, zodat zij ook in latere jaren terugkomen.

oord ra ant

ederland

a eli e dienstverlening

sector

Het aandeel arbeidsmigranten dat werkt via een uitzendbureau is vergelijkbaar met de provincie Noord-Brabant en wat hoger dan het landelijke aandeel. Het aandeel dat werkt in de landbouw is een stuk hoger in vergelijking met Noord-Brabant en Nederland. Het aandeel dat werkt bij een groothandel is ook hoger in vergelijking met Noord-Brabant en Nederland.

op sectoren ar eidsmigranten naar oonregio op asis van contract

roothandel

Sebastiaan: Hier de figuur van de top-10 SECTOREN van arbeidsmigranten, naar WOONregio. Graag naast gemeente Altena ook provincie Noord-Brabant en Nederland in de figuur opnemen

e ondheids org Detailhandel

percentage

Bron: Decisio (2022), via CBS Microdata

K E N M E R K E N : WO O N - W E R K R E L AT I E S Waalwijk belangrijke werkgemeente voor arbeidsmigranten die wonen in Altena 55% van de BRP-geregistreerde, woonachtige arbeidsmigranten in de gemeente Altena werkt ook in de gemeente Altena. Daarnaast pendelt 30% voor werk naar overwegend de buurgemeenten: Waalwijk, Tilburg en Geertruidenberg. Voor de overige 15% van de woonachtigen is de werkgemeente onbekend.

Belangrijkste pendelstromen

Gorinchem en Rotterdam relatief grote woongemeenten voor arbeidsmigranten die werken in Altena Van 39% van de werkende arbeidsmigranten in Altena is bekend dat daar ook wonen. Van 20% is bekend dat ze elders woonachtig zijn. Gorinchem, Rotterdam en Heusden zijn relatief grote woongemeenten. Van de overige 41% van de arbeidsmigranten die in Altena werkzaam zijn is de woongemeente onbekend. Werkgevers geven aan dat het van groot belang is dat arbeidsmigranten dichtbij gehuisvest kunnen worden. In de concurrentie om arbeidsmigranten is reisafstand namelijk een belangrijke factor, aldus een lokale ondernemer.

Bron: Decisio (2022), via CBS Microdata

G E E N VO L L E D I G E R E G I ST R AT I E Het aantal arbeidsmigranten dat in de gemeentelijke Basisregistratie Personen (BRP) staat ingeschreven, is maar een deel van het totale aantal arbeidsmigranten. Redenen om niet in te schrijven Er zijn verschillende redenen waarom een deel van de arbeidsmigranten zicht niet inschrijft. Eén van de redenen is dat inschrijving bij een verblijfsduur van minder dan vier maanden niet wettelijk verplicht is. Dit geldt vooral bij seizoensgebonden arbeid, bijvoorbeeld bij de piekmomenten in de landbouw. Een andere vaak voorkomende reden is veel praktischer van aard. Het is voor arbeidsmigranten dikwijls ingewikkeld om uit te vinden hoe inschrijving precies werkt, en waarom dit nodig is. Sommige werkgevers begeleiden hun werknemers hier niet in, maar ook vanuit gemeenten wordt soms geen duidelijkheid gegeven. Als laatste zijn er ook vanuit huisvestende partijen redenen om arbeidsmigranten niet aan te sporen zich in te schrijven. Als huisvesters zonder vergunning woningen inzetten voor arbeidsmigranten, kan het lonen om maar één bewoner zich te laten inschrijven. Dit voorkomt signalen van leegstand (bij géén inschrijvingen op een adres) en signalen van illegale verkamerde verhuur (bij meerdere huishoudens ingeschreven op een adres).

Wetenschappelijk onderzoek naar registratiegraad De laatste jaren zijn diverse onderzoeken uitgevoerd naar de registratiegraad onder arbeidsmigranten. Onderzoek van de Universiteit Utrecht en de Erasmus Universiteit wijst uit dat binnen de totale populatie arbeidsmigranten in Nederland circa 50 procent zich registreert. De Erasmus Universiteit en het voormalige Nicis Institute schatten de registratiegraad onder arbeidsmigranten in eerder onderzoek hoger in: op circa 66 procent. Onderzoek van het Risbo (een onderzoeksinstituut van de Erasmus Universiteit Rotterdam) komt uit op een registratiegraad van circa 45 procent. De rekenmethode in dit laatste onderzoek is goed gedocumenteerd en betrouwbaar. Het aandeel niet-geregistreerden is daarbij afgeleid uit loongegevens van de Belastingdienst over personen met een nationaliteit uit Midden- en OostEuropa die wel loonbelasting afdragen, maar niet in de BRP zijn geregistreerd. In het vervolg zullen we op basis van deze stelregel een inschatting maken voor gemeente Altena.

I N S C H AT T I N G G E M E E N T E A LT E N A In de gemeente Altena wonen volgens de registraties 595 arbeidsmigranten. Daarnaast weten we dat er 695 arbeidsmigranten in de gemeente werken. Van een deel van deze werkenden (410 arbeidsmigranten) weten we het woonadres. 270 van hen wonen ook in de gemeente Altena. arbeidsmigranten) in de gemeente zelf. Van 140 arbeidsmigranten die in de gemeente werken, weten we dat zij elders wonen. Van 285 werkende arbeidsmigranten is geen woonadres bekend: zij staan niet in de BRP geregistreerd, of staan nog op een adres in het land van herkomst geregistreerd. Om toch de woonlocatie van niet-geregistreerde arbeidsmigranten in te schatten, houden we dezelfde pendelverhoudingen aan als van degenen waar we de woonlocatie wél van kennen. Dit betekent dat er o’n ar eidsmigranten in de regio onen, maar niet geregistreerd staan.

Daarmee komen we uit op 755 geregistreerde en nietgeregistreerde arbeidsmigranten die in gemeente Altena wonen. Dit zou een (relatief hoge) registratiegraad van 79 procent betekenen.

DEEL 3: HUISVESTINGSOPGAVE

H U I SV E ST I N G S O P G AV E R I C H T I N G 2 0 3 0 Met behulp van de prognose van het aantal werkende arbeidsmigranten tot 2030 kunnen we een inschatting maken van de huisvestingsopgave. Uit die prognose blijkt dat het aantal werkenden naar verwachting toeneemt met +350 (WLO-laag) tot +525 (WLO-hoog) arbeidsmigranten. Die toename is niet één op één over te nemen als huisvestingsopgave. Een deel van de arbeidsmigranten volgt elkaar immers op gedurende jaar. Voor dat deel van de arbeidsmigranten kan een huisvestingsplek dus meerdere keren per jaar worden ingezet. In de praktijk zal dat in de gemeente Altena niet veel voorkomen. Er is vooral werk waarbij sprake is van piekbelastingen (in de agrarische sector), en werk waar arbeidsmigranten voor een langere periode werken. Toch schatten we in dat een deel van de huisvestingsplekken gedeeld kan worden. In totaal beramen we de huisvestingsopgave richting 2030 op + 320 tot + 480 plekken. Grootste deel opgave in tijdelijke woonruimte Het belangrijkste deel van de huisvestingsopgave ligt in woonruimte waar arbeidsmigranten tijdelijk wonen (short- en mid-stay): dit gaat om +245 tot +365 plekken. Een deel van de huisvestingsopgave ligt echter ook in de reguliere woningvoorraad. Een deel van de arbeidsmigranten vestigt zich immers permanent.

Die aantallen worden in veel huishoudensprognoses onderschat, waardoor dit (deels) een aanvullende opgave voor het woningbouwprogramma is. In het vervolg van dit onderzoek richten we ons op de opgave van tijdelijke (kortdurende) woonplekken.

ST R AT E G I E Ë N V E R D E L I N G H U I SV E ST I N G We hebben de extra huisvestingsopgave voor de gehele gemeente in kaart gebracht. Tot 2030 gaat het in totaal 245 tot 365 plekken voor tijdelijke huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente Altena. Een logische vervolgvraag daarbij is hoe deze huisvestingsopgave door te vertalen naar kernen en locaties binnen de gemeente Altena. Oftewel, op welke wijze kunnen de benodigde huisvestingsplekken in de nabije toekomst verdeeld/verspreid worden binnen in de gemeente Altena? Verdeling van schaarse rechten Voor de verdeling/verspreiding van de extra benodigde h isvestingsple en il de gemeente ltena een ‘systeem voor schaarse rechten’ instellen. Dat ete ent dat er per ern deel van de gemeente een maximaal aantal huisvestingsplekken wordt vastgesteld. Op basis van o’n systeem is dan op voorhand meteen d ideli hoeveel woonplekken er op verschillende plekken binnen de gemeente Altena maximaal kunnen worden toegevoegd. Vervolgens kan het aantal vastgestelde plekken worden ingevuld met een of meerdere initiatieven totdat het maximum aantal toegekende huisvestingsplekken voor de betreffende kern bereikt is. Drie strategieën (op hoofdlijnen) Maar hoe stel je vast hoeveel huisvestingsplekken er voor de verschillende kernen binnen de gemeente Altena beschikbaar gemaakt moeten worden?

In onze ogen kun je daarvoor in hoofdlijnen de volgende drie verdelingsstrategieën hanteren, namelijk: ▪ ▪ ▪

Evenredig verdelen Opgave spreiden Verder concentreren op basis van huidige spreiding

Maatwerk Een kanttekening bij deze strategieën is dat het altijd gaat om lokaal/regionaal maatwerk gaat en dat de lokale situatie aanleiding kan zijn om juist daar of juist niet een extra aanbod te creëren. Dat kan bijvoorbeeld zijn omdat er op een specifieke locatie een geschikte kavel beschikbaar is. Danwel dat er sprake is van leegstaand vastgoed dat zich goed leent tot (tijdelijke) (her)ontwikkeling naar huisvesting van arbeidsmigranten. Vervanging bestaande huisvesting In de drie strategieën gaan we uit van de extra woonbehoefte. Aanvullend komt daar een vervangingsvraag van bestaande woonruimte bij. Dat kan zijn omdat huidige woonruimte niet wenselijk is, of doordat tijdelijke bestemmingen aflopen, en er alternatieven moeten worden gevonden. Dat is een opgave die we niet cijfermatig inschatten, maar die wel een extra woonbehoefte met zich mee brengt de komende jaren. 22

ST R AT E G I E : E V E N R E D I G V E R D E L E N Het evenredig verdelen houdt in dat de 245 tot 365 huisvestingsplekken evenredig, op basis van inwonertal per woonkern, verdeeld worden over de gemeente Altena. In de berekening betekent dit bijvoorbeeld dat een kern waar in 2020 20% van de inwoners in de gemeente wonen, deze kern ook 20% van de nieuw te realiseren huisvestingsplekken krijgt toegewezen. Dat zou per kern het volgende betekenen tot 2030: strategie: evenredig ge asseerd op prognose ar eidsmigranten

O hoog

ple en per

tot tot tot tot tot tot meer dan

in oners

Kern WLO-laag Almkerk Andel Babyloniënbroek Drongelen Dussen Eethen Genderen Giessen Hank Meeuwen Nieuwendijk Rijswijk (NB) Sleeuwijk Uitwijk Veen Waardhuizen Werkendam Wijk en Aalburg Woudrichem Totaal

WLO-hoog 16 11 2 2 11 4 8 7 19 3 16 8 25 2 13 1 49 29 20 245

24 16 3 3 16 5 11 11 28 5 24 12 38 2 19 2 74 43 30 365

ST R AT E G I E : O P G AV E S P R E I D E N De opgave spreiden houdt in dat de 245 tot 365 huisvestingsplekken tot 2030 verder gespreid worden over de gemeente Altena. In deze berekening is het uitgangspunt dat de nieuwe huisvestingplekken worden gerealiseerd in de kernen die in 2020 het laagste aantal plekken per 1000 inwoners hebben. Het verschil tussen kernen wordt in deze berekening geminimaliseerd. Het resultaat is een meer gelijkmatige spreiden van huisvestingsplekken over de gemeente. strategie: spreiden ge asseerd op prognose ar eidsmigranten

O hoog

ple en per

tot tot tot tot tot tot

in oners

WLO-hoog 5 0 7 7 0 0 0 0 28 7 39 0 51 6 0 5 28 0 62 245

18 0 8 8 0 0 0 0 43 10 51 0 70 7 0 6 66 0 78 365 24

ST R AT E G I E : V E R D E R C O N C E N T R E R E N Het verder concentreren op basis van de huidige spreiding zou inhouden dat de 245 tot 365 huisvestingsplekken tot 2030 verder geconcentreerd worden in de kernen in de gemeente Altena waar inmiddels al de meeste arbeidsmigranten wonen. In de berekening is het uitgangspunt dat het huidige aandeel huisvestingsplekken per kern op het totaal huisvestingsplekken gelijk blijft. Een kern waar in 2020 20% van de huisvesting was, heeft in 2030 nog steeds 20% van de huisvesting. strategie: concentreren ge asseerd op prognose ar eidsmigranten

O hoog

ple en per

tot tot tot tot tot tot meer dan

in oners

WLO-hoog 11 25 0 0 25 4 11 8 8 1 3 11 8 0 56 0 30 43 2 245

16 37 0 0 37 6 17 12 12 1 5 16 11 0 84 0 45 64 3 365

V E RVA N G I N G S O P G AV E H U I SV E ST I N G Aanvullend op de extra vraag naar huisvesting door het groeiende aantal banen voor arbeidsmigranten, treedt er een andere huisvestingsopgave op. Dat is de vervangingsopgave van (een deel van) de huidige huisvestingslocaties. Redenen voor vervanging Er zijn verschillende redenen waarom huisvesting vervangen moet worden. Sommige huisvesting is kwalitatief niet op orde. Om een gezonde woonsituatie voor arbeidsmigranten te creëren, zal die huisvesting moeten worden verbeterd, of vervangen. Aan de andere kant kan huisvesting ook beleidstechnisch onwenselijk zijn – bijvoorbeeld als huisvesting niet binnen het bestemmingsplan past. Als laatste zijn er ook huisvestingslocaties die in orde zijn, maar bijvoorbeeld met een tijdelijke vergunning of bestemming gerealiseerd zijn. Die locaties moeten op termijn ook vervangen worden.

We gaan er dus vanuit dat 450 huisvestingsplekken vervangen moeten worden. Als we voor die verbeteropgave een termijn van 10 jaar aanhouden, moeten er jaarlijks 45 huisvestingsplekken worden gerealiseerd voor short- en midstay arbeidsmigranten. Tot 2030 gaat dit dan om 360 plekken. Dat zijn dus 360 aanvullende plekken bovenop de extra vraag naar huisvesting vanuit banengroei. Aanvullende vervangingsvraag in relatie tot groei van huisvestingsbehoefte

Cijfermatige inschatting: 450 plekken te vervangen Om de vervangingsopgave van de huidige huisvesting in te schatten, gebruiken we de gegevens uit de eerdere inventarisatie van de gemeente Altena. Daaruit blijkt dat ongeveer 450 plekken óf kwalitatief niet op orde zijn, óf niet passen binnen het bestemmingsplan. Die huisvestingsplekken moeten dus vervangen worden de komende jaren.

DEEL 4: CONCLUSIES

C O N C LU S I E S In het onderzoek naar de huisvestingsopgave van arbeidsmigranten in de gemeente Altena stonden de volgende vragen centraal:

▪ ▪ ▪

Hoeveel arbeidsmigranten wonen en werken in de gemeente Altena? Welke huisvestingsopgave verwachten we voor de toekomst voor arbeidsmigranten in de gemeente Altena? Welke aandachtspunten zijn er vanuit dit onderzoek mee te geven voor de invoering van het ‘stelsel van schaarse rechten’?

Rond de 700 werkende en wonende arbeidsmigranten in de gemeente Altena Uit onze analyses blijkt dat er in 2020 695 arbeidsmigranten in Altena werken. Dat is waarschijnlijk een ondergrens. Bijvoorbeeld doordat arbeidsmigranten via uitzendbureaus (die in andere gemeenten gevestigd zijn) werken, of doordat een deel zwart werkt. Het daadwerkelijke aantal ligt dus wellicht (iets) hoger. Naar schatting wonen er 755 arbeidsmigranten in de gemeente Altena. Een groot deel van het is geregistreerd in de gemeenteli e : o’n % ( arbeidsmigranten). De huidige wooncapaciteit die de gemeente Altena in beeld heeft ligt hoger: op o’n . ple en. och is de dr op de h isvesting hoog, zo geven verschillende werkgevers aan.

Uitzendbureaus geven aan dat zijn potentieel in ieder geval 150 banen kunnen invullen (qua vraag vanuit lokale bedrijven), maar dat zij door gebrek aan huisvesting geen mensen kunnen leveren. De bestaande huisvesting wordt niet maximaal benut, zo blijkt ook uit gegevens van de gemeente zelf. In mei 2021 werden ongeveer 780 plekken benut. Een deel van de huisvesting wordt waarschijnlijk alleen op piekmomenten gebruikt, zoals in de oogstperiode in de landbouw. Welke huisvestingsopgave verwachten we voor de toekomst voor arbeidsmigranten in de gemeente Altena? De komende jaren groeit het aantal arbeidsmigranten naar verwachting door. In 2030 werken er – afhankelijk van de economische ontwikkeling – tussen de 1.045 en 1.220 arbeidsmigranten in de gemeente Altena. Dat is een toename van +350 en +525 werkenden.

Die groei zorgt ook voor een aanvullende woonvraag. Die woonvraag ligt iets lager dan de toename van het aantal werkenden, doordat een deel van de arbeidsmigranten elkaar gedurende een jaar opvolgt. We verwachten dat de huisvestingsopgave tot 2030 + 320 tot + 485 plekken bedraagt.

C O N C LU S I E S Het grootste deel van de huisvestingopgave ligt in tijdelijke woonruimte. De meeste arbeidsmigranten blijven tot maximaal 3 jaar in de gemeente wonen en werken. • •

De opgave in tijdelijke huisvesting ligt op + 245 tot + 365 woonplekken Een deel van de arbeidsmigranten vestigt zich permanent. Die opgave landt in een behoefte aan reguliere woningen. Die opgave ligt op + 75 tot + 115 woningen. Dit is voor een deel een plus op de huidige woningbehoefte in de gemeente. Vaak wordt buitenlandse vestiging onderschat in huishoudensprognose.

Voor de verdere adviezen over de huisvestingsopgave richten wij ons op de opgave in tijdelijke huisvesting. Vervangingsvraag bestaande huisvesting Aanvullend op de extra huisvestingsbehoefte, ligt er een opgave om een deel van de bestaande huisvesting te vervangen. Voor een deel is dat huisvesting die kwalitatief niet op orde is, maar het kan ook gaan om huisvesting die niet binnen het bestemmingsplan past. Als we uitgaan van een jaarlijkse vervangingsvraag van 45 plekken, betekent dit een vervangingsopgave van 360 plekken tot 2030. Deze vervanging nemen we niet mee in de volgende geografische verdeling van de huisvestingsopgave over de gemeente. Het is een aanvullende opgave die voornamelijk met maatwerk gerealiseerd moet worden.

Welke aandachtspunten zijn er vanuit dit onderzoek mee te geven voor de invoering van het ‘stelsel van schaarse rechten’? In onze optiek kan de extra huisvestingsopgave tot 2030 (van + 245 tot + 365 woonplekken) op drie manieren worden ingepast binnen het stelsel van schaarse rechten dat de gemeente Altena introduceerde. We presenteren drieverdelingsstrategieën: ▪ ▪ ▪

Evenredig verdelen Opgave spreiden Verder concentreren op basis van huidige spreiding

Evenredig verdelen Dit houdt in dat we de aanvullende woonbehoefte op basis van het inwonertal per woonkern verdelen. Stel dat in een kern 20% van de inwoners van de gemeente Altena woont, dan krijgt deze kern ook 20% van de woonbehoefte van arbeidsmigranten toegedeeld: 50 tot 75 plekken. Opgave spreiden In deze strategie spreiden we de aanvullende woonbehoefte over de gemeente. Dat betekent dat de nieuwe huisvestingsplekken worden gerealiseerd waar op dit moment de minste woonplekken per 1.000 inwoners zijn. Het verschil tussen kernen wordt in deze berekening geminimaliseerd. 29

C O N C LU S I E S Verder concentreren op basis van huidige spreiding De laatste strategie houdt in dat de meeste nieuwe huisvestingsplekken landen in de kernen waar inmiddels al de meeste arbeidsmigranten wonen. Daarbij nemen we aan dat die arbeidsmigranten vaak al wonen op de plekken waar het meeste werk is. Aanvullende adviezen Vanuit het beeld dat uit onze analyses naar voren komt en de gesprekken die wij met lokaal opererende bedrijven en uitzendbureaus, komen wij tot een aantal extra adviezen die de gemeente in haar beleid mee kan nemen: •

Een eerste aandachtspunt is dat een verdeling van schaarse rechten een goed startpunt is, maar dat er bij het realiseren van woonruimte altijd sprake is van maatwerk. De lokale situatie kan aanleiding zijn om juist daar of juist niet een extra huisvestingslocatie te creëren. Dat kan bijvoorbeeld zijn omdat er op een specifieke locatie een geschikte kavel beschikbaar is. Danwel dat er sprake is van leegstaand vastgoed dat zich goed leent tot (tijdelijke) (her)ontwikkeling naar huisvesting van arbeidsmigranten. Flexibiliteit in het stelsel van schaarse rechten is dus van belang, om deze mogelijkheden te benutten.

•

Regionale afstemming: de huisvestingsopgave is niet alleen lokaal. Iets minder dan de helft van de arbeidsmigranten die in gemeente Altena wonen werkt elders. Andersom woont ongeveer een derde van de werkende arbeidsmigranten in andere gemeenten. Doordat er veel uitwisseling tussen gemeenten plaats vindt (bijvoorbeeld met Waalwijk en Gorinchem), is het aan te raden om beleid op elkaar af te stemmen. Als er grote verschillen bestaan qua aanpak, bestaat het risico op waterbedeffecten. Locatie-eisen opstellen: op welke plekken is huisvesting van arbeidsmigranten toegestaan? En waar juist niet? Door die locatieeisen helder vast te leggen, weten initiatiefnemers waar zij aan toe i n. Op die manier nnen gemeenten volgens het ‘ a mits-principe’ werken: huisvesting is toegestaan, mits aan de locatie-eisen wordt voldaan. In combinatie met het stelsel van schaarse rechten wordt dan voor ontwikkelende partijen direct helder waar hoeveel huisvesting kan komen.

C O N C LU S I E S •

•

Beter benutten bestaande huisvesting: de maximale capaciteit van huisvesting is hoger dan het aantal wonende arbeidsmigranten. Dat is voor een deel te verklaren door piekmomenten, maar wellicht zijn er ook andere redenen dat huisvesting niet optimaal gebruikt. Bijvoorbeeld door regels dat huisvesting alleen voor werknemers van het bedrijf dat de huisvesting exploiteert mag worden ingezet. Het verschil tussen maximale capaciteit en de huidige bezetting laat zien dat een deel van de aanvullende huisvestingsvraag wellicht in de bestaande voorraad kan worden ingezet. We verwachten echter niet de uitbreidingsopgave van + 245 tot + 365 tijdelijke woonplekken grotendeels in stand blijft. Mogelijkheden voor mengen van doelgroepen: huisvesting voor arbeidsmigranten kan ook voor andere doelgroepen worden ingezet. Veel mensen zijn op zoek naar (tijdelijke) goedkope woonruimte. In die zin verschilt de vraag vanuit arbeidsmigranten niet veel van die van starters, spoedzoekers, statushouders, uitstroom uit zorginstellingen, enzovoorts. Het mengen van meerdere doelgroepen biedt kansen om ook voor andere woningzoekenden oplossingen te vinden. Dat draagt mogelijk ook bij aan draagvlak voor nieuwe huisvesting. Randvoorwaarde hierbij is dat huisvesting van hoge kwaliteit is. Dat vergroot de inzetbaarheid voor andere doelgroepen.

BIJLAGE

B I J L AG E Methodiek et C gee t geaccrediteerde organisaties toegang tot de ‘ ig data’ bestanden achter de statistieken die het CBS publiceert (CBS Microdata). Decisio heeft toegang tot CBS Microdata en gebruikt dit om de Monitor Internationals op te stellen. Voor de monitor koppelt Decisio binnen CBS Microdata contractinformatie van werknemers in Nederland aan verschillende persoonsgegevens. Daarmee selecteren we de groep werknemers zonder de Nederlandse nationaliteit: de internationale werknemers. Op gemeenteniveau en (deels) op postcodeniveau geeft de monitor onder meer inzicht in: ▪ Het aantal internationale werknemers dat in een regio woont en werkt; ▪ In welke sector zij werkzaam zijn; ▪ Hoe lang zij in Nederland economisch actief zijn, zowel op korte termijn (in maanden) als lange termijn (in jaren); ▪ Waar ze vandaan komen, hoe oud ze zijn en hoe zij wonen: huishoudenssamenstelling, koop-/huurhuis en WOZ-waarde.

Looneisen definitie kenniswerker of arbeidsmigrant Om binnen de groep internationale werknemers (zie definitie pagina 5) onderscheid te maken tussen kenniswerkers en arbeidsmigranten, hanteren we de volgende looneis: ▪ Kenniswerker: een internationale werknemer, waarbij een minimale looneis is gesteld (fiscaal loon: loon voor belastingen) voor twee leeftijdsgroepen en een minimaal aantal SV-dagen. De minimale looneisen per leeftijdsgroep zijn: 2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

< 30 jaar

€

≥ 30 jaar

€

. 4

€

€4 .

2020 €

4 €4 . 4

▪ Arbeidsmigrant: een internationale werknemer die niet voldoet aan bovenstaande looneis voor kenniswerkers. Afronding Cijfers zijn afgerond op vijftallen (in verband met onze verplichting jegens het CBS ter borging van de privacy). Provincie- of regiototalen tellen, door deze afrondingen, niet altijd op tot het totaal van alle onderliggende gemeenten.

De data is beschikbaar voor de periode 2010-2020, waardoor niet alleen de huidige situatie maar ook de ontwikkeling in beeld wordt gebracht. 33

B I J L AG E Invloed Corona De Corona-pandemie heeft mogelijk effecten (gehad) op het aantal arbeidsmigranten. Daarom presenteren we cijfers voor de periode 2010 tot en met 2019 en voor de periode 2010 tot en met 2020. Bij de verschillende resultaten is steeds duidelijk aangegeven welk jaartal of periode het betreft.

Woonlocatie Arbeidsmigranten hebben, als dit via CBS Microdata bekend is, een woon- en een werklocatie. De vraagstelling van de gemeente Altena betreft de huisvestingsopgave van arbeidsmigranten. Daarom is in deze studie overwegend inzicht geboden in de gegevens over arbeidsmigranten naar woonlocatie in de gemeente Altena. Daarnaast zijn gegevens over arbeidsmigranten naar werklocatie opgenomen.

Meerdere doelgroepen in monitor: voorkomen van dubbeltellingen Vanaf 2022 voert onze Monitor Internationals meer internationale doelgroepen dan alleen de internationale kenniswerkers en arbeidsmigranten. De monitor is verbreed met landelijke gegevens over internationale studenten, statushouders en inkomensafhankelijke partners. Om eventuele dubbeltellingen in de uitkomsten te voorkomen is ervoor gekozen om personen toe te wijzen aan een doelgroep op basis van hun verondersteld hoofdmotief voor verblijf in Nederland. Deze verbreding van onze monitor en de correcties die we daarvoor uitvoeren kunnen tot (kwantitatieve) verschillen in de uitkomsten leiden voor wat betreft de voorgaande monitorrapportages van Decisio.

B I J L AG E Meer informatie? De adviseurs van Companen en Decisio zijn gespecialiseerd in het thema huisvesting en internationalisering in Nederland. In de laatste jaren voerden Companen en Decisio uiteenlopende onderzoeken uit op het vlak van huisvesting van arbeidsmigranten. In deze studies combineren we onze kennis en ervaring op het vlak van wonen, huisvesting en economie. Onderzoek richt zich op kwantitatieve data over het aantal wonende en werkende arbeidsmigranten en prognoses en meer kwalitatieve informatie, op basis van interviews en/of een woondialoog, over de kwalitatieve en kwantitatieve behoefte voor short-, mid- en long-stay huisvesting. Voor meer informatie neemt u contact op met: ▪ Koen Klouwen, Companen, k.klouwen@companen.nl ▪ Gerwin van der Meulen, Decisio, g.vandermeulen@decisio.nl

Opdrachtgever Gemeente Altena Uitvoering Opdracht uitgevoerd door Companen in samenwerking met Decisio Projectteam Koen Klouwen, Companen Arjan Rottier, Companen Gerwin van der Meulen, Decisio Sebastiaan Tieleman, Decisio

Contactgegevens Companen Tivolilaan 205 6824 BV Arnhem T 026 – 351 25 32 E info@companen.nl I www.companen.nl 13 juni 2022

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/12621109/1