Bijlage bij Evaluatie MuziekonderwijsTerugkoppeling prestatieafspraken MWA 2024

‘Muziek in alle klassen’

Wat is er bereikt met 3 jaar Muziekwijzer? Terugkoppeling prestatieafspraken 2024

Inleiding Muziekwijzer Altena draagt bij aan het realiseren van de droom die gemeente Altena in 2019 in haar cultuurvisie uitsprak; ‘Muziek in alle klassen’. Want door zoveel mogelijk kinderen structureel en veelvuldig in de klas in aanraking te brengen met muziek, bevorderen we kansengelijkheid van de jeugd en kunnen zij hun interesses en talenten breed ontwikkelen. Om ‘muziek in alle klassen’ financieel te realiseren kwam het persoonsgebonden budget (PGB), de rugzakregeling waarmee voorheen individuele subsidie voor muziekles kon worden aangevraagd, te vervallen. Met Muziekwijzer Altena zou het aantal kinderen dat met muziek in aanraking komt aanzienlijk vergroten door de samenwerking met de scholen op te pakken. Er is gestart met een nulmeting onder de scholen om de status van het muziekonderwijs in Altena in beeld te brengen. Dit gaf handvatten voor het formuleren van uitgangspunten die voor scholen belangrijk zijn bij het ontwikkelen van het nieuwe muzikale onderwijsprogramma. Zo kwam de wens voor een schoolbreed programma naar voren wat gebaseerd is op een doorlopende leerlijn in samenwerking met vak experts. Daarnaast moest het programma aanvullend zijn op het huidige muziekonderwijs en iets brengen wat de scholen zelf niet in huis hadden. In samenspraak met de geformuleerde klankbordgroep werd ingezet op een bredere muzikale aanpak.

Want jeugd enthousiasmeren voor muziek gebeurt niet enkel door hen vaardig te maken om een muziekinstrument te bespelen. Enthousiasme voor muziek verhoog je ook door spelenderwijs te leren over muzikale aspecten, te bewegen op muziek, samenspel te creëren en te luisteren naar andere muziekstijlen. Deze aanpak maakte het mogelijk jeugd al op jongere leeftijd muzikaal te activeren en op de schoolbrede aanpak in te zetten. Door in te zetten op de bredere muzikale ontwikkeling van het kind is ook een gevarieerde groep muziekaanbieders noodzakelijk. Als kwalificatie van de muziekaanbieders was daarom niet langer een afgeronde conservatoriumopleiding het belangrijkste criterium om aan het muziekonderwijs te kunnen bijdragen. Binnen Muziekwijzer Altena is ook de rockmuzikant die inspireert, de dansdocent die door fysieke activiteit muzikale aspecten overdraagt en de Afrikaanse djembé-speler die vanuit traditie vertelt welke betekenis muziek heeft een waardevolle muziekaanbieder geworden. Het programma van Muziekwijzer Altena werd aan de hand van de nieuwe uitgangspunten in de periode van 2019-2021 door de Bibliotheek CultuurPuntAltena in samenspraak met gemeente, onderwijs, en muziekdocenten ontwikkeld. Er volgde een pilotjaar waarbij ook de samenwerking met het landelijke fonds ‘Meer muziek in de klas’ werd opgepakt.

Na een succesvol pilotjaar werd op 28 juni 2022 een Muziekakkoord ondertekend door alle samenwerkende partijen, om zo hun inzet voor Muziekwijzer Altena kenbaar te maken. Hierna ging het programma daadwerkelijk van start in schooljaar 2022-2023. Er werd afgesproken het effect van Muziekwijzer Altena na 2 schooljaren te evalueren. Er zijn vijf prestatieafspraken waarmee de gemeente het effect van Muziekwijzer Altena wil beoordelen: 1. Percentage jeugd tussen 8 en 13 jaar dat deelneemt aan het programma van Muziekwijzer Altena 2. Bereik aantal scholen 3. Inzet aantal gekwalificeerde, hiertoe opgeleide, muziekdocenten 4. Aantal ingezette lokale aanbieders 5. Inventariseren of muziekaanbieders die deel uit maken van het programma talent hebben gesignaleerd Om te bepalen of het muziekonderwijs van goede kwaliteit is zijn niet alleen bovenstaande kwantitatieve prestatiecijfers vastgesteld. Gedurende de afgelopen jaren zijn er veelvuldig evaluaties van het lesprogramma uitgevoerd. Aanvullend is, op verzoek van de gemeente, in januari 2024 de tevredenheid over Muziekwijzer Altena getoetst bij het onderwijs. In dit rapport zijn de uitkomsten uit de diverse onderzoeken op summiere wijze samengevoegd en zijn enkele onderdelen uitgelicht om meer duiding te geven.

Ook blikken we op sommige plekken terug op de situatie van voor de Muziekwijzer ter vergelijking om de behaalde prestaties te kunnen beoordelen.

Percentage jeugd dat deelneemt aan Muziekwijzer Altena Terugblik op periode voor Muziekwijzer Altena De drie gemeenten Aalburg, Werkendam en Woudrichem hanteerden voor de fusie tot gemeente Altena alle drie een persoonsgebonden budget (PGB), de rugzakregeling waarmee individuele subsidie voor muziekles kon worden aangevraagd. Met de komst van de nieuwe gemeente en daarmee ook de onderwijsgerichte aanpak van Muziekwijzer Altena kwam het PGB te vervallen. De aanname was dat met Muziekwijzer Altena het aantal kinderen dat met muziek in aanraking komt aanzienlijk zou vergroten. Daarom maken we een vergelijking tussen 2019 en nu om het huidige percentage jeugd wat met Muziekwijzer Altena wordt bereikt op waarde te kunnen schatten. Aantal kinderen met rugzakregeling muziek voor Muziekwijzer Altena: Gedurende schooljaar 2019-2020 hebben 255 kinderen een PGB ontvangen. Onderstaand de verdeling per gemeenten; (opgave gemeente Altena) Aalburg Werkendam Woudrichem

47 leerlingen 107 leerlingen 45 leerlingen en 56 leerlingen via de muziekverenigingen.

Na schooljaar 2019-2020 zijn alle individuele aanvragen afgewezen. (De aanvragen binnen de muziekverenigingen worden nog steeds gehonoreerd.) Gezinnen die financiële ondersteuning nodig hebben voor muziekles voor hun kind, kunnen via de gemeente een beroep doen op het kindpakket mogelijke gemaakt door Stichting leergeld. Belangrijk om te vermelden is dat de PGB-regeling zich specifiek richtte op jeugd die muziekles volgde in de vrije tijd. Doorgaans beginnen kinderen hiermee vanaf ongeveer 8 jaar in verband met de leesvaardigheden en de motorische ontwikkeling voor het hanteren van een instrument. De regeling was beschikbaar voor jeugd tot en met 18 jaar. Kinderen konden daarom zo’n 10 jaar gebruik maken van de regeling. In 2019-2020 waren er 6183 kinderen in de leeftijd van 8 t/m 18 jaar in Altena. 255 van hen maakte gebruik van de PGB-regeling. Dat is 4% van de kinderen uit die leeftijdsgroep. Aantal kinderen dat nu deelneemt aan Muziekwijzer Altena Met het huidige onderwijsprogramma van Muziekwijzer Altena zijn in schooljaar 2023-2024 3124 kinderen bereikt met muziekeducatie. Dit is 63% van de kinderen in de basisschoolleeftijd in Altena. Belangrijk om een vergelijking te kunnen maken is om te vermelden is dat Muziekwijzer Altena muziek bevordert via het basisonderwijs en zich daarom richt op jeugd tussen de 4 en 13 jaar.

Alle 8 jaren dat het kind op basisschool zit heeft het profijt van de huidige regeling. Het aantal jaren dat kinderen profijt hebben van Muziekwijzer Altena is iets korter dan de oude PGB-regeling. Toch is het aantal bereikte kinderen ruim hoger. Concluderend kunnen we stellen dat het percentage jeugd tussen de 4 en 13 jaar dat aan het programma van Muziekwijzer deelneemt is 63%. In vergelijking tot 4% van de kinderen die in het verleden bereikt werd met de PGB-regeling.

“Met het oog op kansenongelijkheid krijgen leerlingen nu allemaal muzikale educatie” Quote uit het tevredenheidsonderzoek onder scholen

Positieve veranderingen in enthousiasme voor muziek bij leerlingen In 2021 geeft 20% van de leerlingen aan muziekles op school niet leuk te vinden. Dit percentage is in 2023 gedaald naar 16%. In het onderzoek van 2021 werd leerlingen gevraagd wat zij graag wilden tijdens de muziekles. Hierin geven zij aan: muziekinstrumenten leren bespelen, zingen en dansen. Vooral groep 8 wilde ook wat meer populaire/eigentijdse muziek horen tijdens de muziekles. Dit is in het programma van Muziekwijzer Altena ingepast. In het onderzoek van 2023 stelden we de leerlingen de vraag wat hen het meest is bijgebleven van de muzieklessen.

Wat is de kinderen het meeste bijgebleven van de muzieklessen?

Het (leren) bespelen van muziekinstrumenten en ritmes maken Bewegen op muziek Optreden (voor ouders) Plezier maken met muziek Ritmes maken met dierennamen Samen een muziekstuk maken met (gekke) instrumenten Muziek en emoties aan elkaar koppelen

In 2023 zegt 52,1% van de leerlingen wel eens muziek te maken. In 2021 was dit 49% en is daarmee licht toegenomen.

“Het aanbod van MuziekWijzer is een grote toevoeging aan ons onderwijs.” Quote uit het tevredenheidsonderzoek onder scholen

Bereik aantal scholen Om muziekonderwijs structureler aan de jeugd aan te bieden is het programma van Muziekwijzer Altena de stimulans om scholen daartoe te bewegen. Met Muziekwijzer worden geen reguliere muzieklessen op de scholen vervangen. De lessen van Muziekwijzer zijn juist de toevoeging, ze bieden datgene wat voor de docenten zelf niet realiseerbaar is in de klas. Zo worden de muziekaanbieders ook echt op hun expertise ingezet. Deelname aan Muziekwijzer Altena is voor scholen daarom niet vrijblijvend. Om structureel muziekonderwijs te realiseren zijn er twee instapvoorwaarden voor het onderwijs: -

De muzieklessen geven zij aan de hand van een muziekmethode. Deze voorwaarde is er om een doorgaande leerlijn te bewaken. Er is structureel ruimte op het rooster voor het verzorgen van muziekles. Deze voorwaarde is opgenomen zodat muziek niet het eerste is wat wordt geschrapt bij een (te) vol programma, en dus daadwerkelijk prioriteit krijgt.

In de afgelopen jaren hebben steeds meer scholen de stap gezet om structureel muziekles te geven zodat zij aan Muziekwijzer Altena kunnen deelnemen. Sinds schooljaar 2023-2024 nemen al 18 van de 29 basisscholen deel aan het programma. Dat betekent dat 62% van de scholen deelneemt.

Deelnemende scholen CBS Het Baken

De Peppel

BS de Bolderik

Prins Willem Alexanderschool

OBS Henri Dunant

OBS 't Ravelijn

CBS Eben Haezer

OBS Burgmeester Sigmond

GBS de Halm

CBS De Sprankel

CBS de Hoeksteen

CNS d'Uylenborch

PCBS de Morgenster

CBS de Verrekijker

Oranje Nassauschool

Burgemeester Verschoorschool

BS Oudendijk

CBS de Zaaier

Na drie jaar Muziekwijzer klinkt in 62% van de scholen muziek!

Ook begeleidt de Bibliotheek CultuurPuntAltena scholen in aanloop naar deelname. Dat betekent dat we ondersteuning bieden bij het kiezen van een muziekmethode die goed bij de school past of meedenken hoe zij ruimte in het rooster kunnen realiseren voor muziekles. Er zijn drie scholen die hun intentie voor deelname hebben uitgesproken en dat maakt dat we weten dat het aantal deelnemende scholen volgend schooljaar verder zal lopen, naar verwachting tot 72% van de scholen die deelnemen. Zie grafiek hieronder:

Aantal deelnemende basisscholen 29 24 19 14 9 4 -1

Pilotjaar 2021-2022

2022-2023

2023-2024

Prognose 2024-2025

Scholen kiezen uit een Muziekmenu of programma-op-maat Bij het ontwikkelen van Muziekwijzer is er veel met het onderwijs gesproken om te inventariseren wanneer het programma het meest van waarde is voor hen. Omdat dit verschilt per school biedt Muziekwijzer twee opties, deelnemen aan de lessen van het muziekmenu, of zelf op-maat van de school een programma organiseren. Redenen voor scholen om zelf een programma te willen ontwikkelen zijn bijvoorbeeld omdat zij al een goede samenwerking met een muziekprofessional hebben die zij willen intensiveren/voortzetten. Dit is soms ook een muziekvereniging uit de eigen kern. Een andere reden is dat scholen vanuit de eigen visie en identiteit de muzieklessen willen vormgeven. In de evaluatie van 2023 gaven alle scholen die kozen voor een programma op maat aan dat het met de begeleiding van de cultuurcoach eenvoudig was om passend aanbod te vinden voor hun school. Hierin stelden zij wel de kanttekening dat dit ook komt door het enthousiasme van de lokale muziekvereniging. In het huidige schooljaar kiest 39% van de scholen voor een (gedeeltelijk) programma op maat, en maakt de andere 61% volledig gebruik van de lessen uit het muziekmenu. In de evaluatie van 2023 gaven scholen het lesaanbod van beide programmavormen gemiddeld het rapportcijfer 8.

“Binnen de reguliere muziekmethode is er een (te) klein aanbod. Een workshop van een externe professional biedt de juiste verdieping.” Quote uit het tevredenheidsonderzoek onder scholen Professionalisering van het muziekonderwijs Naast muzieklessen voor de leerlingen zorgt Muziekwijzer Altena er ook voor dat de leerkrachten mogelijkheid hebben hun kennis en kunde voor muziekeducatie te vergroten. Zo werden er bijvoorbeeld workshops aangeboden voor het spelen van Cajon en Ukele in groepsverband. Daarnaast verzorgde de cultuurcoaches diverse teambijeenkomsten op scholen en is muziek altijd een vast thema op de studiedagen over cultuureducatie.

“Het geeft veel inspiratie, verbreding en spoort leerkrachten aan om muziek anders in te kleden.” Quote uit het tevredenheidsonderzoek onder scholen Welke effecten heeft Muziekwijzer op de scholen? Door uitkomsten uit de 0-meting van 2019 en de onderzoeken van 2021 en 2023 te vergelijken kunnen we ook ontwikkelingen signaleren. Zo constateren we dat: -

-

-

Scholen in 2023 vaker muziekles aanbieden én de muzieklessen duren langer. Het aantal scholen dat met een methode werkt gelijk is gebleven. Wel is de methode die gebruikt wordt veranderd. Scholen benoemen in vergelijking met 2019 en 2021 veel specifieker de redenen waarom ze muziekonderwijs aanbieden. Hiermee kan voorzichtig worden geconcludeerd dat het inzicht in het belang van muziekonderwijs in de gemeente Altena onder het basisonderwijs is gegroeid. Het grootste deel van de scholen zet graag ter verbetering van het muziekonderwijs vakleerkrachten en/of professionals in. Het aantal scholen dat samenwerkt met de lokale muziekvereniging is gelijk gebleven. Het valt op dat, in tegenstelling tot 2019 en 2021, als punt voor ontwikkeling ook teambetrokkenheid en deskundigheidsbevordering bij leerkrachten vaak werd genoemd. Dit werd voorheen geen enkele keer benoemd. Dit komt mogelijk ook doordat Muziekwijzer inzet op muziekles in alle leerjaren en daarmee minder afhankelijk is van het enthousiasme en de inzet van een enkele leerkracht.

Waarom doen scholen niet mee aan Muziekwijzer?

In schooljaar 2023-2024 zijn er 11 basisscholen die (nog) niet deelnemen. Daarvan hebben 3 scholen de intentie uitgesproken in het volgende schooljaar te willen aansluiten.

Niet-deelnemende scholen SBO de Akker

CBS ’t Kompas

Talentenschool de Almgaard

CBS de Parel

CBS de Ark

CBS De Regenboog

OBS den Biekurf

Ds. Gisbertus Voetius

CBS Het Fundament

OBS De Wilgenhoek

Ds. Joh. Groenewegenschool De redenen waarom de andere 8 scholen (nog) niet willen deelnemen verschillen per school. De cultuurcoaches hebben de scholen hierop bevraagd. Er zijn 5 scholen die in gesprek met de cultuurcoaches hebben aangegeven dat zij nu (nog) niet deelnemen aan Muziekwijzer omdat: -

‘Prioriteit ligt ergens anders en Muziekwijzer ‘voelt’ als nog iets erbij waar nu geen ruimte voor is.’ ‘De school heeft nog geen muziekmethode. Wil hier wel iets mee, maar in de toekomst.’ ‘Muziekonderwijs wordt nog niet gedragen door het hele team. De ICC’er of directie wil het team niet nog meer belasten.’

Er zijn 3 scholen waarvan niet bekend is waarom zij (nog) niet deelnemen. Dat zijn drie scholen die over het algemeen beperkt deelnemen aan cultuureducatieve projecten. Zo doen zij ook niet mee aan de regeling CmK of het Cultuurmenu wat door de Bibliotheek CultuurPuntAltena wordt aangeboden. Ieder jaar worden scholen opnieuw benaderd met de vraag of zij willen deelnemen aan Muziekwijzer Altena. Op dat moment gaan de cultuurcoaches ook bij scholen langs voor adviesgesprekken. Hierop hebben deze scholen geen gehoor gegeven. Ook hebben zij geen respons gegeven op het onderzoek onder de scholen in 2023 waardoor onvoldoende in beeld is hoe het muziekonderwijs op die scholen momenteel is ingericht. Onder de drie scholen valt ook het Speciaal Basisonderwijs. ‘Meer muziek in de klas’ heeft in het bijzonder een programma wat zich richt op dit type scholen. Hier is de school op geattendeerd maar toch neemt deze school helaas niet deel.

Inzet aantal gekwalificeerde, hiertoe opgeleide, muziekdocenten Om het programma van Muziekwijzer Altena te realiseren is een flinke groep muziekprofessionals nodig. In totaal werkten afgelopen 3 jaar zo’n 25 muziekprofessionals mee aan Muziekwijzer Altena. Sommige van hen werken als zelfstandig muziekdocent, maar er zijn ook muziekdocenten die werken namens een lokale vereniging of organisaties zoals de Muziekschool, het Jacoba Cultuurhuis en Music’scool. Omdat het programma muziek in de breedste zin aanbiedt zijn er naast muziekdocenten ook een dansdocent en professionele muzikanten zonder docentopleiding werkzaam voor het programma.

“Enthousiaste docenten en aanstekelijke lessen” Quote uit het tevredenheidsonderzoek onder scholen Bij de oude PGB regeling was de belangrijkste vereiste om subsidie te beschikken aan leerlingen, dat hun muziekdocenten de conservatoriumopleiding hadden afgerond. In de praktijk sloot dit ook de nodige muziekdocenten uit, die autodidact waren maar wel jarenlange artiestervaring hadden in de praktijk. Ook muziekdocenten die in opleiding waren (maar al wel al wel les gaven omdat muziekverenigingen moeilijk docenten konden vinden) werden uitgesloten. Door de uitgangspunten van de oude PGB-regeling werden muziekaanbieders die niet het juiste diploma bezaten uitgesloten. Dit waren vaak wel muziekaanbieders die met grote passie en enthousiasme kinderen konden inspireren en motiveren om hun muzikale vaardigheden te ontwikkelen. Daarom is de opleidingseis binnen Muziekwijzer Altena als kwalificatie los gelaten. Ondanks dat er geen diploma-kwalificatie wordt gehanteerd wordt streven we een hoge kwaliteit van muziekonderwijs na. Het is dan ook niet vanzelfsprekend dat iedere muziekdocent geschikt is om te kunnen meewerken aan het onderwijsprogramma van Muziekwijzer. Welke kwaliteiten hebben de muziekdocenten nodig? De muziekdocenten worden voornamelijk ingezet voor het verzorgen van lessen in de klas. Dit betekent dat de muziekdocenten werken met grote groepen leerlingen en/of docenten.

In de praktijk is daarom gebleken dat pedagogisch klassenmanagement een vaardigheid is die van grote invloed is of de muziekdocent op kwalitatieve manier les kan geven in het onderwijs. Muziekdocenten die doorgaans enkel aan gemotiveerde kinderen individuele muziekles verzorgen worden in de praktijk vaak overweldigd door de omvang van de klassen. Daarnaast is het didactisch vermogen erg belangrijk. Dit komt naar voren tijdens het ontwikkelen van lessen waarbij leerdoelen voorop staan, en waarvoor de juiste werkvormen en materialen moeten worden geselecteerd. Daarnaast is belangrijk dat de muziekaanbieder in staat is om de eigen vakkennis af te stemmen op de belevingswereld van de kinderen. Ook ondernemerschap is een competentie die de muziekaanbieders moeten beheersen. De betrokken muziekaanbieders hebben zelf actief blijk gegeven te willen meewerken aan muziekwijzer. Het is geen vaststaand programma of functie waar invulling aan moet worden gegeven. Hierdoor staat vooraf niet exact vast wat de muziekdocent zal doen, maar dienen zij zelf juist een lesvoorstel te maken. Zij bepalen daarin zelf op welke wijze zij kunnen en willen meewerken aan muziekwijzer. Dit betekent ook dat zij in staat moeten zijn om een lesplan op te stellen wat binnen de gestelde kaders past. Een voorbeeld is dat het budget per klas vast staat.

Er is met name in de pilotfase gemerkt dat het voor muziekaanbieders die al langere tijd in het onderwijs actief waren lastig was om met een lesvoorstel te komen wat passend was binnen de nieuwe kaders. Zij kwamen moeilijk los van de opzet die zij voorheen hanteerden bijvoorbeeld voor een blazersklas. Het vastgestelde budget was vaak breekpunt doordat zij meer lessen wilden of met meerdere docenten tegelijk in de klas aan de slag wilden gaan. Dit voorstel liep vast op te hoge personele kosten.

Tot slot is het reflectief vermogen van de muziekaanbieder belangrijk. Muziekwijzer is in de afgelopen 3 jaar continue in ontwikkeling geweest. Het is een groot gezamenlijk leerproces waarmee samen een goed lopend en kwalitatief programma is neergezet. Reflecteren, samen evalueren en bijsturen is noodzakelijk en daar dienen de muziekaanbieders zeker voor open te staan.

Aantal ingezette lokale aanbieders Van de 25 muziekaanbieders die in de afgelopen drie jaar actief zijn (geweest) voor Muziekwijzer Altena zijn er 15 van lokaal. Onder lokale aanbieders verstaan we muziekdocenten die ofwel in gemeente Altena wonen, ofwel werken voor een organisatie of vereniging die gevestigd is binnen de gemeente. Binnen CultuurPuntAltena streven wij er altijd naar om zoveel als mogelijk de lokale culturele aanbieders in te zetten. Enkel wanneer voor een specifiek type les geen geschikte lokale aanbieder wordt gevonden, zoeken we buiten de gemeentegrenzen. Zo vonden we buiten de gemeente een rapper, een Afrikaanse muziekgroep en Soundlab, een organisatie die muziek programmeren met zeer vernieuwende digitale instrumenten. Wat belangrijk is om te vermelden is dat de muziekdocenten vrijwel allemaal op meerdere scholen actief zijn.

Ter vergelijking is gekeken naar het aantal muziekdocenten wat betrokken was bij de oude PGBregeling. Daar waren 42 muziekdocenten die les mochten geven aan leerlingen die in aanmerking wilde komen voor de subsidie. Hier waren docenten bij die slechts aan enkele kinderen les gaven, en ook deze docenten waren niet allen lokaal. Bij aanvang van Muziekwijzer Altena is onder de betrokken muziekdocenten van de PGB-regeling in eerste instantie de vraag uitgezet of zij een lesvoorstel wilden indienen voor Muziekwijzer Altena. Dit hebben 8 van de 42 docenten gedaan. Met alle personen is besproken in hoeverre de samenwerking passend was. Dit resulteerde in daadwerkelijke samenwerking met 7 van hen voor de Muziekwijzer. (Eén van hen verzorgt geen lesaanbod in de klas, maar draagt zorg voor de organisatie van de muziekexamens.)

“De vakleerkracht of vereniging zijn een verrijking op het muziekonderwijs.” Quote uit het tevredenheidsonderzoek onder scholen

Actieve muziekverenigingen Uit het onderzoek van 2023 onder de scholen is gebleken dat het aantal scholen dat samenwerkt met lokale muziekverenigingen gelijk is gebleven. Dit is positief omdat er onder de verenigingen sterk werd gevreesd dat zij geen lessen meer op de scholen zouden kunnen verzorgen met de komst van Muziekwijzer Altena. Toch zijn niet alle muziekverenigingen die dat zouden willen ook daadwerkelijk actief binnen het onderwijs. Verenigingen hebben vaak tot doel nieuwe leden werven. Het belang van Muziekwijzer is gericht op kwalitatief muziekonderwijs met muziekprofessionals. De lesinhoud staat voorop. De bijvangst, dat na een goede muziekles nieuwe leden zich bij de muziekvereniging melden juichen we vanzelfsprekend toe. Echter speelt mee dat muziekverenigingen over het algemeen enkel in de eigen kern muziekles op de scholen willen verzorgen. Dat maakt dat zij om die reden geen aanbieder kunnen zijn voor het muziekmenu. Wel betekent dit dat de school uit de betreffende kern een programma op maat met de vereniging kan afstemmen. De keuze ligt echter bij de school of zij de samenwerking met de lokale vereniging wil oppakken.

Andere samenwerkingspartners Het landelijke fonds ‘Meer muziek in de klas’ zet zich op nationaal niveau in om het muziekonderwijs op scholen op de kaart te zetten. Het fonds ondersteund lokale initiatieven maar zet zich ook in landelijke zichtbaarheid voor muziekonderwijs en biedt handvatten om op actuele kansen en ontwikkelingen in te spelen. Een belangrijke samenwerkingspartner is Instrumentenfonds De Rivieren. Wanneer lessen worden verzorgd met echte muziekinstrumenten betekent dit dat er voor een klas meestal zo tussen de 20 á 30 instrumenten tegelijkertijd beschikbaar dienen te zijn. De meeste muziekdocenten beschikken niet over zoveel materialen. Juist dan kan een beroep worden gedaan op het instrumentenfonds.

“Het bespelen van echte instrumenten maakt de lessen veel aantrekkelijker.” Quote uit het tevredenheidsonderzoek onder scholen

Tot slot is Kunstloc Brabant samenwerkingspartner binnen Muziekwijzer Altena. Mede door de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit kan de Bibliotheek CultuurPuntAltena voor advisering bij deze provinciale ondersteuningsorganisatie terecht. Ook is Kunstloc Brabant de aanjager van de Brabantse muziekexamens, bedoeld voor amateurkunstenaars. Woudrichem is één van de vaste standplaatsen voor deze examens. De organisatie hiervan is ook opgenomen in de opdracht van Muziekwijzer Altena, maar richt zich niet op het onderwijsprogramma. Jaarlijks worden er 3 examens georganiseerd, één keer theorie en tweemaal een praktijkexamen.

Talentsignalering In de prestatie afspraken met de gemeente is als laatste punt beschreven: ‘Inventariseren of muziekaanbieders die deel uit maken van het programma talent hebben gesignaleerd’. Na schooljaar 2022-2023 stelden wij deze vraag tijdens de evaluatiegesprekken met de muziekaanbieders. Hierin gaven zij aan dat het lastig is dit exact te benoemen. “Wanneer is iemand een talent? En wie ben ik om zo’n stempel te geven?” waren over het geheel genomen de reacties van de muziekaanbieders. Daardoor is in de evaluatie van september 2023 geen échte prestatie hierover beschreven, behalve dat muziekaanbieders aangeven dat er zeker sprake is van talent. Zij geven aan dat er leerlingen zijn die er ‘gevoel’ (talent) voor hebben. Dit wordt soms ook teruggegeven door de leerkrachten.

“Soms zie je een kind wat bij taal of rekenen eigenlijk de hele week op z’n tenen moet lopen en school best wel pittig vindt. En dan krijg ik soms van een juf terug ‘dat kind komt helemaal tot bloei in jouw les’. Dan denk ik: en dáár doe ik het voor!” Citaat van een actieve muziekdocent In het tevredenheidsonderzoek van 2024 stelden wij de vraag aan het onderwijs in hoeverre leerlingen hun muzikale talent en interesses ontdekken door het lesaanbod van Muziekwijzer. Hier zijn de scholen met een gemiddelde score van 8,4 op schaal van 10 het sterk mee eens. Ook nu is er geen exact aantal te noemen hoeveel talenten zijn gesignaleerd, maar blijkt wel dat scholen ervaren dat Muziekwijzer er aan bijdraagt dat kinderen hun muzikale talenten kunnen ontdekken. Het feit dat hen die kans wordt geboden is belangrijk in het streven naar kansengelijkheid, een belangrijk thema waar gemeente Altena ook op inzet.

“Kinderen die didactisch minder goed zijn kunnen wel uitblinken in een vak als muziek.” Quote uit het tevredenheidsonderzoek onder scholen

Wat onderzoek ons leert over muziek op school - de conclusie Positieve ervaringen met zang en muziek maken op school kan bijdragen aan een leven met plezier, aandacht en ontspanning, sociale verbinding en gezondheid. Muziek is tegelijk een krachtig hulpmiddel om leerlingen te ondersteunen bij het verwerven van taalvaardigheden, zoals lezen en spellen, en bij de ontwikkeling van zelfsturing en sociaal vermogen. De relatie van muziek, leren en ontwikkeling wordt steeds beter begrepen, en daarmee ook hoe je muziek het beste inzet. Muziek werkt in de klas het best als het uitdagend en veelzijdig is, en een beroep doet op de belichaming van maat en ritme. En als muziek samengaat met plezier. Samen genieten is geen bijzaak. Ontwikkeling vraagt vaak een lange adem, dat geldt ook hier. Het helpt daarom als muziek een structurele plaats krijgt in de lessen, en dat lukt het best als leerkrachten muziek niet alleen zien als een vak, maar ook als een instrument om het leren te stimuleren en te versnellen: als een leerhulp. Muziek kan gebruikt worden om de lessen te structureren, de aandacht te verhogen, om het geheugen te stimuleren en leertaken te vergemakkelijken, en bovenal om leerlingen in een sociale stand te zetten, waardoor samen leren gemakkelijker gaat.

Zo snijdt het mes aan twee kanten: met muziek schep je in de klas een goed en prettig leerklimaat, én je bouwt samen met leerlingen aan hun vaardigheden voor – en hun welbevinden in – de toekomst. Mark Mieras is wetenschapsjournalist en gespecialiseerd in hersenontwikkeling. Deze studie schreef hij in opdracht van Meer Muziek in de klas in het voorjaar van 2021. Het volledige document is te vinden op de website van Meer Muziek in de klas.

Doorstroom naar muziekles in de vrije tijd Om kinderen met enthousiasme en aanleg voor muziek verder te laten opbloeien is aannemelijk dat zij hun talenten verder ontwikkelen door muziekles te volgen in de vrije tijd. Echter constateren we op basis van steekproeven dat het percentage kinderen dat muziekles volgt in nu lager is dan in 2021. In 2021 gaf 23% van de bevraagde leerlingen aan zelf muziekles te hebben, dit is in 2023 14%. Hierbij moet de kanttekening worden geplaatst dat in 2021 en 2023 andere leerlingen zijn bevraagd. In 2021 was opvallend dat de percentages leerlingen die muziekles volgen bij 3 van de 7 scholen beduidend hoger waren dan van andere scholen. Vervolgens is gekeken naar het aanbod van muziekles in de directe omgeving van de school én het type muziekinstrumenten dat de leerlingen bespreken. Hierdoor is aannemelijk dat het aanbod van muziekles in de directe omgeving van invloed is op het aantal kinderen dat les volgt. Ook in 2023 geven leerlingen uit de grotere kernen, waar bijvoorbeeld de muziekschool actief is, vaker aan dat zij muziekles volgen. Een andere verklaring is dat er een duidelijke toename van cultuurbeoefening waarneembaar was na de Coronaperiode, die in 2022 weer was afgenomen. Dit beschrijft ‘De waarde voor cultuur 2022’ naar aanleiding van onderzoek.

Daarnaast is geconcludeerd dat mensen in toenemende mate aan incidentele kunstbeoefening doen in plaats van structureel les te volgen. Dit zien we in Altena ook terug doordat de Bibliotheek CultuurPuntAltena, los van Muziekwijzer Altena, incidentele workshops en muziekvoorstellingen voor de jeugd organiseert die goed bezocht worden. Ter vergelijking met anderen gemeenten is 14% van de kinderen die muziekles volgt toch net bovengemiddeld, want landelijk 13% (Monitor voor amateurkunst 2023 LKCA) en in Brabant 12% (Waarde voor cultuur 2022). Verbinding maken tussen binnen- en buitenschoolse muzieklessen? Doordat we zien dat meer kinderen met muziek worden bereikt via de scholen, maar dat minder kinderen muziekles volgen in de vrije tijd, is het dan zinvol om een verbinding te maken tussen de binnen- en buitenschoolse muzieklessen? Ook omdat in het rapport waarde van Cultuur 2022 beschreven staat de ontwikkeling gaande is dat minder mensen structureel muziekles volgen maar vaker aan incidentele activiteiten deelnemen? Bij één van de lesprogramma’s van het muziekmenu van Muziekwijzer Altena werd expliciet bij de leerlingen aangegeven dat zij ook buiten school muziek konden maken door lid te worden van de lokale muziekvereniging. In 2022 leverde dit vanuit 3 klassen 14 leerlingen op, en in 2023 waren dat uit 5 groepen 10 leerlingen die lid werden van de vereniging.

Deze verbinding maken zorgt er dus voor dat kinderen doorstromen naar muziekles in de vrije tijd. Zoals eerder beschreven is het voornaamste doel van muziekwijzer niet ledenwerving voor muziekverenigingen, maar we zien dus wel dat na een kwalitatieve muziekles in de klas dit doorstroom naar vereniging kan bevorderen. Omdat het niet altijd de verenigingen zijn die de muzieklessen van muziekwijzer Altena verzorgen (die keuze ligt bij de school), is er wellicht wel mogelijkheid verenigingen in de toekomst een rol te geven voor buitenschoolse muzieklessen, bedoeld ter verdieping van talentontwikkeling. Op die manier kunnen leerlingen kennismaken met de muziekdocenten uit hun eigen omgeving en weten zij waar ze terecht kunnen voor buitenschoolse muziekles. Aan het onderwijs is gevraagd of zij er interesse in hebben wanneer binnen Muziekwijzer buitenschoolse muzieklessen worden aangeboden. Hierop antwoorden 69% van de scholen positief.

“Het geeft een juiste verdieping en verrijking in het gebruik van muziek in je ontwikkeling als mens.” Quote uit het tevredenheidsonderzoek onder scholen