Beleidskader Vitaal Leven Altena deel A gezondheid 11-04-2023

Inhoudsopgave

1.1 Inleiding ............................................................................................................................................... 3 1.2 Samenvatting ....................................................................................................................................... 3 1.3 integraliteit en participatie EN HEALTH IN ALL POLICIES .................................................................... 4

2.1 De Wet publieke gezondheid (Wpg).................................................................................................... 7 2.2. De GGD ............................................................................................................................................... 7 2.3 Landelijke ontwikkelingen en prioriteiten ........................................................................................... 7

3.1. Algemeen ............................................................................................................................................ 9 3.2 uitkomsten kindmonitor 2021 ............................................................................................................ 9 3.3 uitkomsten gezondheidsmonitor jeugd 2021................................................................................... 11 3.4 uitkomsten volwassenenmonitor en ouderenmonitor 2020 ........................................................... 12

4.1. Samenwerken aan positieve gezondheid ......................................................................................... 16 4.2 Gezondheid breed op de agenda ..................................................................................................... 18

2

1.1 INLEIDING Voor u ligt het beleidskader ‘Vitaal Leven: Gezondheid’ van de gemeente Altena. Hierin geven wij aan wat voor ons de belangrijkste thema’s zijn waar we de komende jaren op in willen zetten als het gaat om (positieve) gezondheid, sport- en bewegen en leefstijl; kortom: vitaliteit! Waarbij vitaliteit een onderwerp is, dat voor iedereen belangrijk is. Omdat een goede gezondheid het mogelijk maakt de dingen te doen, die het leven betekenisvol maken. In de Wet publieke gezondheid is vastgelegd, dat de gemeente specifieke taken en verantwoordelijkheden heeft als het gaat om het beschermen en bevorderen van de gezondheid van de bevolking. Eén van die gemeentelijke taken is om een lokaal gezondheidsbeleid op te stellen, waarin de gemeente aangeeft wat de doelstellingen zijn van het gezondheidsbeleid voor de komende jaren. In dit beleidskader kunt u dit dan ook lezen. Daarnaast is het ook van belang aan de slag te gaan met gezondheid, omdat dit ook een bijdrage levert aan de preventie in het sociaal domein. Een vitale gemeente kunnen we alleen vormen in samenwerking met veel andere partijen. Daarom werken we samen met bijvoorbeeld professionals op het gebied van gezondheid en zorg, met scholen, met sport(verenigingen) en met vrijwilligers. Wij nodigen organisaties uit, om ook de komende jaren, samen met ons, te werken aan gezonde gewoonten in een gezonde omgeving.

1.2 SAMENVATTING Ambities en doelen De gemeente Altena wil graag een vitale gemeente zijn, waar mensen in een gezonde leefomgeving wonen. We willen een gemeente zijn waar de gezondheidsverschillen kleiner worden en waar een gezonde leefstijl steeds meer vanzelfsprekend wordt. We gaan in ons gezondheidsbeleid uit van de visie van ‘positieve gezondheid’ en sluiten aan bij de strategische visie sociaal domein. AMBITIES BELEIDSKADER VITAAL LEVEN: integrale visie op gezondheid, sport en bewegen, leefstijl GEZONDHEID Ambitie 1 Gezonde Leefomgeving Een gezonde, toegankelijke en uitnodigende omgeving, die uitnodigt tot een gezonde en actieve leefstijl Doelen 1. De omgeving is beter ingericht, zodat de gezonde keuze de makkelijkste keuze wordt 2. Gezondheid is een groter, meer volwaardig integraal onderdeel van de omgevingsplannen Ambitie 2 Gezonde leefstijl Een gezonde en actieve leefstijl voor jong en oud waarbij we gezondheidsachterstanden verkleinen Doelen 1. Minder inwoners roken en een rookvrije omgeving voor onze jeugd 2. Minder jongeren onder de 18 jaar drinken alcohol en er is een afname in drugsgebruik 3. Een afname van het percentage kinderen en volwassenen met overgewicht 4. Inwoners van Altena bewegen vaker en langer 5. Meer aandacht voor voedseleducatie over gezonde voeding en afname van de voedselafdruk

3

Ambitie 3 Gezonde Geest Onze inwoners voelen zich mentaal gezond, gelukkig en van waarde Doelen 1. Verhogen van de mentale gezondheid en weerbaarheid bij jongeren 2. Eenzaamheid bij onze inwoners wordt terug gedrongen Ambitie 4 Gezond Ouder Worden Senioren leven langer in goede gezondheid, waarbij de fysieke en sociale omgeving hen ondersteunt Doelen • Meer senioren hebben een gezonde leefstijl, met voldoende beweging en gezonde voeding • Eenzaamheid wordt sneller gesignaleerd en aangepakt • Er zijn meer ontmoetingsmogelijkheden door de aanwezigheid van voldoende, bereikbare voorzieningen. • Meer (thuiswonende) mensen met dementie kunnen deelnemen aan een zinvolle dagbesteding en zijn beter in beeld bij ondersteunende organisaties.

1.3 INTEGRALITEIT EN PARTICIPATIE EN HEALTH IN ALL POLICIES Integrale aanpak Gezondheid wordt beïnvloed door veel verschillende factoren, zoals individuele aanleg, persoonlijke omstandigheden en de bredere sociale en fysieke omgeving. En ook bovengenoemde beleidsterreinen hebben veel raakvlakken met elkaar en met gezondheid. Vanuit gezondheidsbeleid willen we niet dubbel doen, wat ergens anders al ontwikkeld wordt. Wel willen we aansluiten en samenwerken, waar dat meerwaarde heeft voor de gezondheid van inwoners, om zo tot een integrale aanpak te komen. Omdat we kijken vanuit een breed perspectief, streven we naar een aanpak van gezondheidsvraagstukken waarbij we de verschillende domeinen overstijgen. Dit in aansluiting met de landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 ‘Gezondheid breed op de agenda’, met de visie “Health in All Policies”. Verbinding met andere domeinen/portefeuilles Health in all Policies betekent dat wij nadrukkelijk ook bestuurlijk verder kijken dan het gezondheidsdomein alleen. Armoede, schulden, problemen rondom huisvesting, eenzaamheid, werkloosheid, een beperking, een lage opleiding of de kwaliteit en de inrichting van de leefomgeving hebben allemaal invloed op hoe gezond je bent en hoe gezond je je voelt.

Het gaat het niet alleen om de lichamelijke kanten van gezondheid, maar ook om het vermogen je aan te passen, welbevinden, eigen regie, veerkracht, participatie en zingeving. We pakken de gezondheidsvraagstukken vanuit een breed perspectief aan, waarbij we de verschillende domeinen overstijgen: Health in All Policies. Uitnodigend besturen Om van beleidsterreinen als gezondheid of sport een succes te maken is samenwerking een essentieel thema. Als gemeente zijn we niet de enige relevante actor op die speelvelden, maar begeven we in complexe context waar we ons toe moeten verhouden.

4

Het organiserend vermogen van burgers en organisaties is bij ingewikkelde maatschappelijke vraagstukken onmisbaar om tot oplossingen te komen. De gemeente Altena denkt daarom steeds vaker na over hoe zij initiatieven uit de gemeenschap kunnen mobiliseren, aanzwengelen, ondersteunen en verrijken. Wij zoeken daarbij naar zinvolle verbindingen tussen de ambities en doelstellingen van de gemeente en de drijfveren van initiatiefnemers. Uitnodigende beleidsvoornemens zijn niet volledig dicht geprogrammeerd. Zij formuleren ambities en doelstellingen en stippelen de weg naar de realisatie ervan niet in detail uit. Deze beleidsvoornemens nodigen anderen uit om dit in te vullen en mede vorm te geven. Zij voorzien in prikkels om dat initiatief uit te lokken. De ruimte waarbinnen wordt uitgenodigd moet wel worden afgebakend en begrensd. Met dit beleidskader Vitaal Leven, Gezondheid bieden we duidelijkheid aan initiatiefnemers op welke ambities en doelstellingen zij aan kunnen haken. Participatieproces Het uitgangspunt is dat de gemeente Altena gelooft in de kracht van het zelf organiserend en creërend vermogen van de samenleving en daarom, waar mogelijk, ruimte biedt aan initiatiefnemers om hun energie en krachten in te zetten.

Partijen vanuit de samenleving, als verenigingen, stichtingen, ondernemers, maatschappelijke partners en inwoners krijgen de ruimte om een eigen agenda te ontwikkelen, initiatieven te ontplooien en op die manier in belangrijke mate invloed uit te oefenen op hun directe leefomgeving. De gemeente stimuleert en faciliteert het ontplooien van initiatieven, zet zich in om verbindingen te leggen tussen initiatieven en biedt ruimte voor invloeden vanuit de samenleving. Dit beleidskader moet dan ook gezien worden als een ‘startschot’ voor het participatieproces dat vorm moet krijgen. Verbinding met programma Vitaal Altena Onze sociale en fysieke omgeving heeft invloed op de gezondheid van onze inwoners. Ook in Altena liggen uitdagingen om onze samenleving gezonder te maken. Gezond oud worden is een maatschappelijke opgave geworden. Een deel van onze jongeren heeft problemen met alcohol en drugs, inwoners zijn aan het vereenzamen en overgewicht neemt steeds verder toe. Dit vraagt om nieuwe, slimme manieren om de vitaliteit van onze inwoners en het platteland te vergroten. Gemeente Altena bouwt aan de ambitie om van Altena een 'Blauwe Zone’ te maken, een gebied waar de inwoners langer, gezonder en gelukkiger leven. We streven naar een vitale plattelandsgemeente waar de inwoners vitaal oud worden, een Vitaal Altena.

5

Het programma Vitaal Altena bestaat uit drie programmalijnen: 1. Vitaal platteland 2. Vitaal Leven 3. Vitale Organisatie Dit beleidskader vormt de inhoud van de programmalijn Vitaal Leven. Vitaal Leven De leefomgeving nodigt uit tot gezond gedrag In de dorpen zorgen we voor voldoende en kwalitatief hoogwaardig groen, dat uitnodigt tot bewegen, spelen en ontmoeten. De wijken maken we beweegvriendelijker. We gaan aan de slag met een rookvrije omgeving, een gezond en veilig sportklimaat, gezonde scholen en kinderopvang en een beweegvriendelijke wijk en we willen omgeving zo inrichten dat de gezonde keuze de makkelijkste keuze wordt. We sturen nog meer op een preventieve aanpak tegen alcohol -en drugsgebruik preventief aan te pakken. Ook komt er meer aandacht voor gezonde voeding en een rookvrije omgeving, zeker bij scholen en verenigingen. Binnen de fysieke leefomgeving zijn veel aspecten van invloed op de gezondheid, zoals milieuaspecten , voldoende groen, de mogelijkheden voor sport en bewegen, en de productie van gezond voedsel. Maar ook de mentale gezondheid en leefstijl van mensen wordt beïnvloed door het leven in een mooie groene, schone en veilige leefomgeving.

6

2.1 DE WET PUBLIEKE GEZONDHEID (WPG) De basis voor het gemeentelijk gezondheidsbeleid ligt in de Wet publieke gezondheid (Wpg). Publieke gezondheidszorg is daarin als volgt omschreven: “De gezondheidsbeschermende en gezondheidsbevorderende maatregelen voor de bevolking of groepen daaruit, waaronder het voorkómen en vroegtijdig opsporen van ziekten.” Dit onderscheidt de publieke gezondheid van de reguliere/ individuele gezondheidszorg, waar het bijvoorbeeld gaat over het genezen van ziekten. In de wet publieke gezondheid staan een aantal gemeentelijke verantwoordelijkheden. Zo moet de gemeente o.a.: • • • • • •

Samen met andere gemeenten een gemeenschappelijke gezondheidsdienst (GGD) in stand houden; Zorgen voor inhoudelijke taken zoals epidemiologische informatie verzamelen over de gezondheidssituatie, medisch milieukundige zorg, technische hygiënezorg, en psychosociale hulp bij rampen; Zorgen voor jeugdgezondheidszorg, ouderengezondheidszorg en infectieziekte bestrijding; Bijdragen aan preventieprogramma’s en gezondheidsbevordering De gezondheidsaspecten bewaken in bestuurlijke beslissingen Eenmaal per 4 jaar een nota lokaal gezondheidsbeleid vaststellen. In deze nota moet de gemeenteraad o.a. aangeven wat de doelstellingen zijn met betrekking tot de GGD-taken en worden de prioriteiten uit het landelijk gezondheidsbeleid in acht genomen.

2.2. DE GGD Op grond van de Wet publieke gezondheid is de gemeente verplicht om samen met andere gemeenten een GGD in stand te houden. Ook de GGD-regio is landelijk bepaald, namelijk gelijk aan de veiligheidsregio. In ons geval is dit de regio West-Brabant, in totaal 16 gemeenten. De hoofdlocatie van de GGD West-Brabant is gevestigd in Breda. De GGD West-Brabant voert veel van de wettelijke gezondheidstaken uit voor de gemeente Altena, met name de meer medisch georiënteerde taken. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt naar wettelijke taken die ook volgens de wet door de GGD uitgevoerd moeten worden, wettelijke taken die door de GGD, maar ook door andere partijen uitgevoerd mogen worden, en overige taken. De wettelijke taken op basis van de Wpg worden bekostigd via de inwonerbijdrage van de gemeenschappelijke regeling. De andere taken voert de GGD uit op basis van subsidie of inkoop. Jaarlijks maken wij met de GGD afspraken over hun inzet en monitoren deze inzet via kwartaalgesprekken. 2.3 LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN EN PRIORITEITEN Het Nationaal Preventieakkoord Belangrijke landelijke prioriteiten op het gebied van preventie zijn vastgelegd in het Nationaal Preventieakkoord. Daarin is gekozen voor 3 onderwerpen: • • • •

Roken; de rookvrije generatie en de rookvrije zwangerschap; Overgewicht; gezonde voeding en meer bewegen; Problematisch alcoholgebruik; het voorkomen van alcoholgebruik onder de 18 jaar, en door zwangeren, en het tegengaan van problematisch drinken bij volwassenen en ouderen. In de gemeente Altena voegen we daar het thema drugs aan toe.

7

In Altena is in 2021 het ‘leefstijlakkoord’ vastgesteld, waarin onder meer bovenstaande thema’s aan bod komen. Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 “Gezondheid breed op de agenda” In mei 2020 is de landelijke nota Gezondheidsbeleid 2020-2024 aangeboden aan de Tweede Kamer. ‘Gezondheid breed op de agenda’ . De landelijke nota gaat uit van de visie ‘positieve gezondheid’ en benadrukt daarnaast het belang van aandacht voor gezondheid in alle beleidsdomeinen en over de beleidsdomeinen heen. De gezondheidsvraagstukken die landelijk prioriteit krijgen zijn: • • • •

Gezondheid in de fysieke en sociale omgeving; Gezondheidsachterstanden verkleinen; Druk op het dagelijks leven bij jongeren en jongvolwassenen Vitaal ouder worden.

Ook wordt de komende jaren ingezet op een domein overstijgende ontwikkelagenda, waarin rijk en gemeenten zich samen inzetten op de volgende 3 thema’s: - de aanpak van gezondheidsachterstanden gezondheidsbescherming in de fysieke omgeving - van denken vanuit ziekte naar denken vanuit gezondheid. Omgevingswet Een andere belangrijke ontwikkeling is de invoering van de Omgevingswet. In de omgevingswet worden veel bestaande wetten voor de ruimtelijke omgeving samengevoegd. In de Omgevingswet krijgen gemeenten meer mogelijkheden om zelf regels te stellen. Landelijk komen er minder regels. Nieuw is dat in de omgevingswet gezondheid ook als doelstelling wordt genoemd. Voor een gezonde toekomst voor de inwoners van Altena is het van belang dat gezondheid een duidelijke plek krijgt in de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan. Integraal Zorgakkoord (IZA), Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) Het kabinet wil de blik op gezondheid verbreden. Hiertoe worden enkele grote trajecten ingezet: het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Integraal Zorgakkoord (IZA). Stevige stappen worden zo gezet om beter om te kunnen gaan met de stijgende zorgvraag. Daarom wordt geïnvesteerd in de gezondheid van Nederlanders, de groei van de zorg afgeremd en wordt tegelijkertijd gezorgd voor een toegankelijke zorg voor mensen die dit nodig hebben.

Het kabinet wil daarbij verdere uitwerking geven aan de voornemens in de Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2020-2024 en het Nationaal Preventieakkoord 2040. Voor wat betreft preventieve gezondheid ligt de focus in de begroting van VWS op de structurele aanpak van gezondheidsachterstanden. Het voornemen is een aantal specifieke uitkeringen aangevuld met nieuwe prioriteiten uit het Regeerakkoord te bundelen in een brede specifieke uitkering (SPUK). Na goedkeuring van de VWS-begroting wordt de nieuwe SPUK vastgesteld en opengesteld voor gemeenten. In de SPUK worden middelen opgenomen voor de lokale aanpak van gezondheidsachterstanden, een preventie-infrastructuur, kansrijke start, combinatiefuncties buurtsportcoaches, mentale gezondheid, de gezonde beweegvriendelijke leefomgeving en de valpreventie bij 65-plussers. De brede SPUK wordt middels het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor ouderen (WOZO) aangevuld met middelen voor de aanpak van eenzaamheid, welzijn op recept en mantelzorg.

8

Met deze gebundelde inzet van een aantal uitkeringen op het gebied van gezondheidsbevordering, sporten beweegstimulering, het bevorderen van cultuurparticipatie, en sociale basis in één specifieke uitkering, hoopt het Rijk op deze thema's een stevige impuls te geven op lokaal niveau! Zodat dit uiteindelijk leidt tot het verbeteren van de gezondheid in brede zin, actieve deelname aan cultuur en het sport- en beweeggedrag van alle inwoners in Nederland, in het bijzonder mensen met gezondheidsachterstanden, sport- en beweegachterstanden en mensen in een kwetsbare situatie. Wat betekent dit voor gemeenten? Voor gemeenten betekent dit dat integrale preventieve inzet op gezondheidsvraagstukken verstevigd en verdiept kan worden en dat kan worden geïnvesteerd in een passende preventie-infrastructuur op lokaal en regionaal niveau. De nieuwe brede SPUK biedt hiertoe de financiële ruimte. Nadere informatie over GALA en de SPUK volgt en is op het moment van het opstellen van dit beleidskader nog niet bekend. In het uitvoeringsprogramma zal het opstellen van een plan van aanpak worden opgenomen.

3.1. ALGEMEEN In grote lijnen lijkt de gezondheidssituatie in Altena op die in de regio en in het land. Daarmee zijn de landelijke prioriteiten ook relevant voor onze gemeente. In de Volksgezondheid Toekomstverkenning (VTV) 2018 echter wordt voorspeld dat Nederlanders in de toekomst waarschijnlijk ongezonder gaan leven, overwicht gaat toenemen en door de vergrijzing zullen meer mensen eenzaam zijn en leven met gezondheidsbeperkingen. Ook is een trend zichtbaar dat steeds meer mensen zich mentaal niet goed voelen, met alle gezondheidsproblemen van dien. Deze trends laten een minder rooskleurig beeld zien voor de gezondheid van de inwoners van Altena in de toekomst. Hierboven staan vooral landelijke ontwikkelingen genoemd, maar voor het lokale beleid, is het ook goed om de lokale situatie te kennen. Daarom worden hieronder een aantal cijfers uitgelicht die specifiek gelden voor de situatie in Altena. Meer uitgebreide informatie en gezondheidsgegevens over Altena zijn te vinden op de websites www.brabantscan.nl en op www.waarstaatjegemeente.nl. De gemeente Altena heeft relatief veel inwoners met een laag inkomen. Het percentage laagopgeleide volwassenen is in Altena hoger dan gemiddeld in de regio. Altena heeft relatief veel inwoners met een lage Sociaal Economische Status (‘SES’: een combinatie van inkomen en opleidingsniveau en beroepsstatus).

Dit is relevant, omdat er in Nederland grote verschillen zijn in gezondheid tussen mensen met een hoge SES en een lage SES. Mensen met een hoge SES leven gemiddeld 6 jaar langer dan mensen met een lage SES. En de periode dat mensen met een hoge SES hun gezondheid als goed ervaren, is bijna 15 jaar langer dan voor mensen met een lage SES. Het gebruik van huisartsenzorg is iets hoger dan landelijk, en inwoners van Altena verlenen meer mantelzorg dan gemiddeld in Nederland. 3.2 UITKOMSTEN KINDMONITOR 2021 Eens per 4 jaar voert GGD West-Brabant een grootschalig onderzoek uit naar de gezondheid en het welbevinden van kinderen van 0-11 jaar. Daarvoor ontvangt een steekproef van ouders met 1 of meer kinderen van 0-11 jaar een vragenlijst over een van hun kinderen. In de gemeente Altena is de meest recente kindmonitor uitgevoerd in 2021. Er was een respons van 37,2%. Naar aanleiding van de 9

kindmonitor stelt de GGD een aantal kernboodschappen op, die als onderlegger worden gebruikt voor het beleid en richting geven aan het uitvoeringsprogramma op het gebied van gezondheid. Gezamenlijk werken verschillende maatschappelijke partners in Altena aan een gezonde generatie. Om dit te bereiken is het belangrijk om zo vroeg mogelijk in het leven te beginnen met het stimuleren en aanleren van gezond gedrag. Het is belangrijk dat de omgeving van een kind een gezonde leefomgeving is en dat iedereen gelijke gezondheidskansen heeft. Daarmee doorbreken we het patroon dat een ongezonde leefstijl van generatie op generatie wordt overgenomen. In Altena is een start gemaakt met het programma Kansrijke Start, waarin al vanaf voor de geboorte van het kind wordt ingezet op een zo gezond mogelijke start. Andere aanpakken zoals Gezonde Kinderopvang en Gezonde School bouwen hier op latere leeftijd op voort. Het programma Kansrijke Start is in Altena geborgd in het preventief jeugdbeleid. Mentale gezondheid Uit de kindmonitor blijkt dat de mentale gezondheid van kinderen om extra aandacht vraagt. Hoewel het met de meerderheid van de kinderen goed gaat, zien we bij 10% van de kinderen in Altena aanwijzingen voor de aanwezigheid van psychosociale problematiek. Een flink deel van de kinderen wordt soms, vaak of heel vaak gepest. Dit vindt zowel op als buiten school plaats.

Daarnaast spelen bij een deel van de kinderen nog andere omstandigheden die extra stress veroorzaken, zoals het meemaken van een overlijden van een familielid, echtscheiding, psychische problemen of verslavingen bij iemand in het gezin of financiële problemen. Bij een deel van de kinderen in Altena is de weerbaarheid laag; deze kinderen kunnen niet, of minder goed, voor zichzelf opkomen, kunnen geen ‘nee’ zeggen tegen verleidingen of kunnen niet goed met teleurstellingen omgaan. Sommige ouders geven aan behoefte te hebben aan ondersteuning bij het (meer) weerbaar maken van hun kind, bijvoorbeeld in de vorm van informatie, extra begeleiding op school of weerbaarheidstraining. Hoe jonger kinderen aangeleerd wordt om weerbaar te zijn, hoe beter. Zo kunnen problemen op latere leeftijd worden voorkomen. Gezond gewicht In de gemeente Altena heeft 12% van de kinderen tussen 0 en 11 jaar overgewicht (inclusief obesitas). In de regio West-Brabant is dit percentage 10%. Vanuit de JGZ-screenings weten we dat het percentage kinderen met overgewicht en/of obesitas toeneemt met de leeftijd. Een gezond gewicht en een gezonde leefstijl zijn belangrijk voor een kind. Kinderen die gezond eten en voldoende bewegen hebben meer energie en kunnen zich beter concentreren op school.

Daarnaast kan overgewicht op latere leeftijd zorgen voor meer fysieke gezondheidsrisico’s en een verhoogde kans op mentale problemen. Ook blijkt uit onderzoek dat kinderen die deelnemen aan een sport meer zelfvertrouwen en betere sociale vaardigheden hebben. Verschillende factoren dragen bij aan een gezond gewicht, waaronder voldoende bewegen, gezonde voeding, water drinken en slaap. Een positieve ontwikkeling in leefstijl in Altena ten opzichte van 2017 is de afname van het gebruik van suikerhoudende drankjes. Wel is er ten opzicht van eerdere monitors te zien dat kinderen in Altena steeds minder vaak dagelijks groente eten. Iets meer dan een kwart van de kinderen speelt veel buiten en de helft voldoet aan de beweegnorm (beweegt dagelijks minimaal 1 uur). Roken Roken is de belangrijkste oorzaak van vroegtijdige sterfte en levert de grootste bijdrage aan de totale ziektelast in Nederland. Wel wordt er steeds minder gerookt en wordt er hard gewerkt aan het rookvrij 10

opgroeien van onze jeugd. In de monitor zien we terug dat het percentage kinderen dat in huis aan sigarettenrook wordt blootgesteld gedaald is in Altena van 3% naar 2%, evenals het percentage moeders dat dagelijks tijdens de zwangerschap heeft gerookt. In Altena zijn we ook bezig met het realiseren van een Rookvrije Generatie. Openbaar toegankelijke plekken, zoals schoolterreinen, speeltuinen en sportverenigingen, worden rookvrij gemaakt. Gezonde School Scholen kunnen op structurele wijze werken aan bovengenoemde gezondheidsthema’s door de Gezonde School-aanpak te implementeren. Het doel van de Gezonde School-aanpak is om een gezonde leefstijl in het DNA van de school te brengen. Voor elk gezondheidsthema wordt gewerkt aan vier pijlers: beleid, schoolomgeving, signalering en educatie. In Altena voeren de preventiemedewerkers van de GGD WestBrabant de Gezonde School-aanpak uit. 3.3 UITKOMSTEN GEZONDHEIDSMONITOR JEUGD 2021 Ook uit deze monitor, afgenomen bij jongeren tussen 13 en 18 jaar, blijkt dat met name de mentale gezondheid van jongeren om extra aandacht vraagt. Een aanzienlijk deel van de jongeren in Altena heeft mentale problemen. Op een aantal indicatoren is het beeld ongunstiger dan in 2019, toen de voorlaatste monitor is afgenomen. Jongeren in Altena scoren echter op enkele indicatoren juist wat gunstiger dan leeftijdgenoten uit de regio of geheel Nederland.

Een deel van de jongeren zal, al dan niet met hulp vanuit de eigen omgeving, zelf leren om te gaan met hun mentale problemen. Een ander deel zal een vorm van ondersteuning daarbij nodig hebben, denk bijvoorbeeld aan de jongeren die aangeven nergens terecht te kunnen met hun zorgen. Dit vraagt om structurele aandacht voor de mentale gezondheid van jongeren en proactief handelen als er zorgelijke signalen zijn. Daarnaast is een laagdrempelige toegang tot zorg voor jongeren nodig, waar zij op eigen initiatief naar toe kunnen met hun vragen en zorgen. Belangrijk daarbij is dat jongeren zich vroegtijdig bewust worden van hun eigen mentale problemen en dit zonder taboe bespreekbaar durven maken in hun omgeving, maar vooral ook hun veerkracht te versterken. Het is belangrijk om scholen te stimuleren te investeren in een stevige zorgstructuur en te komen tot een samenhangende aanpak rondom jongeren waarin aandacht wordt besteed aan het bereiken van alle jongeren. Binnen het preventief jeugdbeleid borgen we de aansluiting op jeugdhulp en partners binnen het sociaal domein zoals schoolmaatschappelijk werk, jeugd- en onderwijsconsulenten, verslavingszorg, jeugdpolitie, jeugdgezondheidszorg, jongerenwerk en de leerplichtambtenaar.

Bewegen Uit de monitor blijkt dat slechts 1 op de 6 leerlingen dagelijks minimaal een uur beweegt. In Altena gaan bijna 9 op de 10 leerlingen vijf dagen per week lopend of op de fiets naar school of stageplek. Dit percentage ligt hoger dan op regionaal niveau. Het percentage jongeren in Altena dat wekelijks sport bij een sportvereniging, sportclub of sportschool is toegenomen ten opzichte van 2019. Regelmatig bewegen bevordert niet alleen de fysieke gezondheid en een gezond gewicht, maar ook de mentale gezondheid. Het vermindert psychische klachten zoals depressiviteit en angstgevoelens. Alcohol Het alcoholgebruik onder jongeren in West-Brabant is blijvend hoog en ligt hoger dan in de rest van Nederland. Het alcoholgebruik in Altena onder jongeren in de tweede en vierde klas van het voortgezet 11

onderwijs is vergelijkbaar met dat van de rest van de regio. Bij de vierdeklassers zien we dat bijna de helft de afgelopen vier weken alcohol heeft gedronken. Ruim een derde heeft vijf of meer drankjes bij één gelegenheid gedronken (binge-drinken). Onder tweedeklassers zien we een significante toename van alcoholgebruik ten opzicht van 2019. Ruim 1 op de 6 leerlingen heeft de laatste vier weken alcohol gedronken. Bij 1 op de 10 is sprake van binge-drinken. De basis voor alcoholgebruik wordt in belangrijke mate in de jeugd gelegd. Ouders hebben een grote invloed op het alcoholgebruik van hun kind. Ook in handhaving en naleving van de leeftijdsgrens een punt van aandacht. Een geïntegreerde aanpak, zoals de aanpak Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) (voorheen de IJslandse preventiemethode) kan het alcoholgebruik onder jongeren verder terugdringen. Roken Roken is de belangrijkste oorzaak van vroegtijdige sterfte en levert de grootste bijdrage aan de totale ziektelast in Nederland. Wel wordt er steeds minder gerookt en werken we intensief aan het rookvrij opgroeien van onze jeugd. Uit de monitor blijkt dat een deel van de vierdeklassers (5 %)nog steeds minimaal wekelijks rookt, zo ook in Altena. Hiermee hebben we de rookvrije generatie nog niet bereikt. Op jonge leeftijd starten met roken betekent vaak als volwassene ook nog roken.

Gemeenten hebben een belangrijke rol ten aanzien van het rookvrij maken van alle locaties waar kinderen spelen, leren en sporten. 3.4 UITKOMSTEN VOLWASSENENMONITOR EN OUDERENMONITOR 2020 In de periode september tot en met december van 2020 hebben ruim 4.900 volwassenen in de gemeente Altena de enquête ‘Gezondheidsmeter 2020’ thuis ontvangen. Deze gezondheidsmonitor wordt elke vier jaar afgenomen door de GGD in samenwerking met het CBS en het RIVM. De resultaten van het onderzoek geven inzicht en aangrijpingspunten voor het lokale en landelijke gezondheidsbeleid. In totaal hebben bijna 1.800 mensen de vragenlijst ingevuld, een respons van 36%. De monitor laat zien dat 85 % van de volwassenen (19-64) en 67% van de ouderen (65+) hun gezondheid in 2020 als (zeer) goed ervaarden. Dit is vergelijkbaar met de regio West-Brabant en Nederland. Impact coronacrisis Over het algemeen lijkt de coronacrisis weinig impact te hebben op de inwoners van de gemeente Altena. De coronacrisis heeft in de gemeente Altena voor volwassenen (19-64 jaar) een minder negatieve impact op gevoelens van angst en depressie vergeleken met West-Brabant en Nederland. Als gevolg van de coronacrisis voelt 12% van de volwassenen zich meer eenzaam. Dit ligt significant hoger dan in de regio.

Voor volwassenen als voor ouderen in de gemeente Altena geldt dat corona zowel minder negatieve als positieve impact heeft op het bewegen. Wat opvalt is dat in Sleeuwijk volwassenen een positieve impact hebben ervaren op bewegen in de coronacrisis. De coronacrisis heeft wel een negatief effect gehad op het verrichten van vrijwilligerswerk. Hierin wijkt de gemeente Altena significant af van de regio en het negatieve effect is in de gemeente dus groter. Dit geldt zowel voor volwassen als voor ouderen. In Sleeuwijk is het negatieve effect onder volwassenen significant groter dan het gemiddelde van de gemeente. Voor ouderen geldt dit in Andel. Lichaamsfuncties

12

Over het algemeen is er in de gemeente Altena geen verschil ten opzichte van de regio als het gaat om overgewicht. Als het gaat om ernstig overgewicht bij ouderen komt dit vaker voor in Altena dan in andere gemeenten van West-Brabant. Daarnaast zijn er twee significante verschillen te zien in de dorpskernen: • •

In Veen en Wijk en Aalburg hebben volwassenen minder vaak een gezond gewicht en vaker (ernstig) overgewicht dan in andere kernen; Bij ouderen in Andel komt ernstig overgewicht (BMI > 30) minder voor in vergelijking met ouderen in de gehele gemeente.

Als we kijken naar de frequentie van sporten dan sporten volwassenen in de gemeente Altena minder vaak wekelijks ten opzichte van West-Brabant. Ten opzichte van de gezondheidsmonitor van 2016 voldoen de volwassenen en ouderen in Altena nog even vaak aan de beweegnorm. Mentaal welbevinden Over het algemeen genomen is het mentaal welbevinden (psychisch gezond voelen, risico op depressie en angststoornissen en het overwegen van suïcide) in de gemeente Altena vergelijkbaar met de regio WestBrabant en Nederland. Vergeleken met 2009 ligt het percentage volwassenen dat dat zich psychisch ongezond voelt wel hoger (van 11% naar 18%). Wat verder significant verschillend is, is dat ouderen (65+ jaar) in Altena een iets hoger risico op depressie en angststoornissen hebben in vergelijking tot Nederland. Dagelijks functioneren Over het algemeen zijn er geen verschillen tussen de gemeente Altena en de regio West-Brabant. Wat wel opvalt is dat ouderen in de gemeente Altena zich meer sociaal kwetsbaar voelen ten opzichte van ouderen in West-Brabant. Als het gaat om hulp vragen bij problemen met gezondheid valt op dat volwassenen in Andel het niet erg moeilijk vinden om hulp te vragen bij problemen. Over het algemeen durven er binnen de gehele gemeente wel meer volwassenen om hulp te vragen dan in 2016.

Soms is het nodig dat mensen in hun dagelijks functioneren ondersteund worden met WMO voorzieningen. Als het gaat om de bekendheid van Wmo-voorzieningen (weten waar men in de gemeente terecht kan) scoort de gemeente Altena over het algemeen lager dan volwassenen in de regio WestBrabant. Daarbij zien we dat de bekendheid ten opzichte van voorgaande jaren (2009) afneemt. Opvallend is dat volwassenen in de dorpskernen Uitwijk, Waardhuizen en Almkerk wel beter de weg weten te vinden van Wmo-voorzieningen als je dat vergelijkt met andere dorpskernen. Bij ouderen is er geen significant verschil. Verder valt nog op dat er meer betalingsachterstanden zijn geweest onder volwassenen (13%) in Babyloniënbroek, Meeuwen en Drongelen. Middelengebruik Ouderen in de gemeente Altena zijn vaker een ex-roker dan ouderen in West-Brabant. Ook zijn er meer ouderen in Altena die helemaal nooit gerookt hebben in vergelijking tot ouderen in West-Brabant. Het percentage rokers onder volwassenen was in 2012 24% en in 2020 16%. Volwassenen in de gemeente Altena drinken vaker niet of maximaal één glas per dag als je dit vergelijkt met volwassenen in de regio 13

West-Brabant. Aan de andere kant drinkt een groep volwassenen in de gemeente Altena vaker meer dan één glasalcohol per dag. In de leeftijdsgroep tussen de 19 en 64 jaar is het percentage overmatige drinkers afgenomen van 22% in 2009 naar 11% in 2020. Tussen de dorpskernen zijn geen significante verschillen te zien. Over het algemeen drinken ouderen in de gemeente Altena minder vaak dan ouderen in de regio West-Brabant. Wat opvalt is dat ouderen in de kernen Sleeuwijk en Woudrichem, Rijswijk en Giessen en Veen en Wijk en Aalburg vaker alcohol drinken. Over het algemeen gezien vinden volwassenen in Altena het gebruik van softdrugs minder vaak normaal in vergelijking tot volwassenen in West-Brabant. In Veen en Wijk en Aalburg vinden volwassenen het gebruik van softdrugs minder normaal in vergelijking met volwassenen in de rest van de gemeente. Ook vinden volwassenen in Altena het vaker niet normaal als iemand harddrugs gebruikt. Zingeving In de gemeente Altena vallen er geen specifieke zaken op met betrekking tot zingeving. Zowel volwassenen als ouderen in Altena scoren gemiddeld hetzelfde als volwassenen en ouderen in WestBrabant; het merendeel vindt de dagelijkse activiteiten meestal belangrijk, heeft een doel in het leven en kan genieten van plannen maken en uitvoeren. Het beeld over zingeving in Altena is niet veranderd ten opzichte van 2016.

Meedoen Het merendeel van de inwoners in de gemeente Altena heeft het gevoel mee te tellen in de samenleving (volwassenen: 71%, ouderen 63%). Hierin wijkt de gemeente niet significant af van de regio. Ondanks de coronamaatregelen is het meedoen in het algemeen in de gemeente niet veranderd ten opzichte van 2016. In de gemeente Altena ervaren zowel volwassenen als ouderen significant meer sociale cohesie dan de regio. Eethen en Genderen scoren hierop voor volwassenen significant beter dan de rest van de gemeente en bij ouderen is dit het geval voor Andel. Volwassenen in de gemeente Altena voelen zich vaker emotioneel eenzaam (zoals het ervaren van een leegte en het missen van een goed vriend(in)) ten op zichte van de regio. Ouderen in de gemeente Altena geven aan vaker zich (zeer) ernstig eenzaam te voelen. Hoewel het niet afwijkt van de regio is het noemenswaardig dat ongeveer een kwart van de volwassenen en ouderen het afgelopen jaar mantelzorg hebben verricht. Het percentage mantelzorgers is vanaf 2009 toegenomen. Wellicht is dit te linken aan de sterkere sociale cohesie die wordt ervaren. Het is niet per definitie een urgent probleem, maar het verdient wel aandacht aangezien de last van mantelzorg van invloed is op het persoonlijke leven. Er zijn in gemeente Altena significant meer mensen die vrijwilligerswerk doen, zowel onder volwassenen als onder ouderen.

Het percentage volwassenen en ouderen dat lid is van een club of vereniging ligt in de gemeente Altena significant hoger dan in de regio. In Andel ligt dit percentage voor volwassenen en ouderen zelf nog significant hoger dan het gemiddelde van de gemeente. In Babyloniënbroek, Meeuwen en Drongelen is het percentage ouderen dat lid is van een club of vereniging dan weer significant lager dan het gemiddelde van de gemeente Altena.

14

Kwaliteit van leven Het overgrote deel van de volwassenen en ouderen in Altena is (erg) gelukkig. Daarin wijkt de gemeente niet af van het gemiddelde in West-Brabant. Wel is het opvallend dat in Andel maar liefst 3% van de ouderen zich ongelukkig voelt. Dat is significant meer dan de rest van de gemeente en de regio. De gemeente wijkt ook op de hoeveelheid stress niet af van de regio. Echter is wel te zien dat het percentage ouderen dat stress heeft om hun relatie in Babyloniënbroek, Meeuwen en Drongelen significant hoger (5%) ligt dan het gemiddelde in de gemeente. Wat ook opvalt is de stress die volwassenen in Sleeuwijk ervaren door de opvoeding van hun kinderen. Maar liefst 7% van de volwassenen uit Sleeuwijk geeft dit aan. De volwassenen en ouderen in Altena ervaren meer gevoel van veiligheid dan in de regio. Zowel volwassenen als ouderen voelen zicht overdag en ’s avonds of ’s nachts minder vaak onveilig. Het veiligheidsgevoel in de gemeente is verbeterd ten opzichte van 2016.

15

4.1. SAMENWERKEN AAN POSITIEVE GEZONDHEID In 2012 introduceerde Machteld Huber het concept ‘positieve gezondheid’ in Nederland. Dit concept gaat over kwaliteit van leven en de veerkracht van personen om zich aan te passen. Wat is eigenlijk gezondheid? Dat iemand zo lang mogelijk leeft zonder ziekten en gebreken, of dat iemand een goed, kwalitatief leven heeft? In Altena gaan wij uit van het laatste, wat aansluit bij de visie van positieve gezondheid:

Machteld Huber, IPH

Gezondheid is zo veel meer dan de afwezigheid van ziekte; het is de balans tussen verschillende levensgebieden waarbij de veerkracht een belangrijke rol speelt. Zo is het een middel om een betekenisvol en gelukkig leven te leiden en stelt het je in staat om de dingen te doen die voor jou van waarde zijn. Gezondheid bestaat uit veel verschillende aspecten en we sluiten aan bij wat mensen zelf belangrijk vinden bij gezondheid. We gaan uit van wat de persoon wél kan en bieden hulp waar nodig. Naast persoonskenmerken, basisvaardigheden, zelfcontrole en overtuigingen hebben levensomstandigheden en -gebeurtenissen invloed op het vermogen van mensen om te handelen naar wat nodig is. Denk bijvoorbeeld aan op tijd hulp vragen bij financiële problemen of aan gezonde keuzes maken terwijl je blootstaat aan ongezonde verleidingen. We houden rekening met de belastbaarheid van mensen en de toegang tot informatie, zodat we beter in staat zijn gezondheidswinst voor iedereen te behalen. In de aanpak kiezen we voor een brede benadering van gezondheid. We werken aan de gezondheid van de inwoners van Altena via ruimtelijke ordening, sociale maatregelen en economische omstandigheden, veiligheid, werk en activering. Dit sluit goed aan bij het concept positieve gezondheid, waar gezondheid 16

gaat over: lichamelijke gezondheid, dagelijks functioneren, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven en sociaal maatschappelijk participeren. Deze brede visie op vitaal leven is opgebouwd uit zes dimensies die samen bepalen in hoeverre iemand zich gezond voelt: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Lichaamsfuncties (‘ik voel me gezond en fit’) Mentaal welbevinden (‘ik zit lekker in mijn vel’) Zingeving (‘ik heb vertrouwen in mijn eigen toekomst’) Kwaliteit van leven (‘ik geniet van mijn leven’) Sociaal maatschappelijk participeren (‘ik doe mee en heb goed contact met andere mensen’) Dagelijks leven (‘ik kan goed voor mezelf zorgen’).

Deze visie vraagt om een integrale aanpak, die gefocust is op het versterken van vitaliteit, veerkracht, eigen regie en gezondheidsvaardigheden. Doordat positieve gezondheid een beroep doet op de zelfredzaamheid van de inwoners en uitgaat van eigen kracht sluit dit perfect aan bij de visie op het sociaal domein van de gemeente Altena.

17

4.2 GEZONDHEID BREED OP DE AGENDA In de publicatie ‘Gezondheid breed op de agenda’ (2020) beschrijft het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport de landelijke prioriteiten op het gebied van publieke gezondheid. De nota richt zich op het richting bieden aan lokaal gezondheidsbeleid van gemeenten. VWS benoemd in haar publicatie 4 gezondheidsvraagstukken die voorrang (moeten) krijgen: 1. 2. 3. 4.

Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving Gezondheidsachterstanden verkleinen Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen Vitaal ouder worden

We adopteren met dit beleidskader de vier gezondheidsvraagstukken zoals beschreven door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en vertalen deze door naar de lokale situatie met heldere ambities en doelstellingen. AMBITIES en DOELEN GEZONDHEID Ambitie 1 Gezonde Leefomgeving Een gezonde, toegankelijke en uitnodigende omgeving, die uitnodigt tot een gezonde en actieve leefstijl Doelen 1. De omgeving is beter ingericht, zodat de gezonde keuze de makkelijkste keuze wordt 2. Gezondheid is een groter, meer volwaardig integraal onderdeel van de omgevingsplannen Ambitie 2 Gezonde leefstijl Een gezonde en actieve leefstijl voor jong en oud waarbij we gezondheidsachterstanden verkleinen Doelen 1. Minder inwoners roken en een rookvrije omgeving voor onze jeugd 2. Minder jongeren onder de 18 jaar drinken alcohol en er is geen toename in drugsgebruik 3. Geen toename van het percentage kinderen met overgewicht 4. Inwoners van Altena bewegen vaker en langer 5. Meer aandacht voor voedseleducatie over gezonde voeding en afname van de voedselafdruk Ambitie 3 Gezonde Geest Onze inwoners voelen zich mentaal gezond, gelukkig en van waarde Doelen 1. Verhogen van de mentale gezondheid en weerbaarheid bij jongeren 2.

Eenzaamheid bij onze inwoners wordt terug gedrongen Ambitie 4 Gezond Ouder Worden Senioren leven langer in goede gezondheid, waarbij de fysieke en sociale omgeving hen ondersteunt Doelen 1. Meer senioren hebben een gezonde leefstijl, met voldoende beweging en gezonde voeding 2. Eenzaamheid wordt sneller gesignaleerd en aangepakt 3. Er zijn meer ontmoetingsmogelijkheden door de aanwezigheid van voldoende, bereikbare voorzieningen 4. Meer (thuiswonende) mensen met dementie kunnen deelnemen aan een zinvolle dagbesteding en zijn beter in beeld bij ondersteunende organisaties.

18

In de ambitie om beleid te ontwikkelen voor Vitaal Leven is het vanzelfsprekend om op thema’s als gezondheid en sport en bewegen gezamenlijk op te trekken. De thema’s overlappen en versterken elkaar. Wij kiezen er voor om de ambities uit het lokaal gezondheidsbeleid en het beleid omtrent sport- en bewegen integraal op te pakken.

Ambitie 1 GEZONDE LEEFOMGEVING Een gezonde, toegankelijke en uitdagende omgeving, die uitnodigt tot een gezonde en actieve leefstijl

De leefomgeving heeft een positieve invloed op de gezondheid en het welbevinden van onze inwoners wanneer de fysieke leefomgeving het bewegen en elkaar ontmoeten in een veilige omgeving stimuleert. De leefomgeving van onze inwoners is zo ingericht dat gezond leven gemakkelijk is, de druk op gezondheid zo laag mogelijk is en dat mensen zich prettig voelen. Het is van groot belang om gezondheid structureel mee te nemen in het maken van een belangenafweging in het fysieke en sociale domein. Daarnaast is de uitdaging voor de aankomende periode om (meer) verbindingen tussen het fysieke en het sociale domein tot stand te brengen bij beleidsontwikkeling. Naast de openbare leefomgeving is het belangrijk dat de sportinfrastructuur duurzaam is, met toekomstbestendige sport- en beweegaanbieders die een bijdrage kunnen leveren aan een gezonde leefstijl van onze inwoners. In het strategisch accommodatiebeleid is daar ruime aandacht voor.

Ambitie 2 GEZONDE LEEFSTIJL Een gezonde en actieve leefstijl voor jong en oud waarbij we gezondheidsachterstanden verkleinen

Mensen met een lage sociaaleconomische status overlijden significant jonger dan mensen met een hogere sociaaleconomische status. Daarnaast zien we dat deze groep daar bovenop minder jaren in goed ervaren gezondheid heeft. Daarom is het van belang om te investeren in zowel het verhogen van de levensverwachting, als in het aantal jaren in goed ervaren gezondheid. Voor zowel mensen in een lage als in een hoge sociaaleconomische status. Een belangrijk instrument hiertoe is gezondheidsbevordering via de leefomgeving.

19

Een gezonde leefstijl is belangrijk voor het algemene welzijn van mensen. Het doel van leefstijlpreventie is ziekte voorkomen en een goede gezondheid behouden en bevorderen. Over het algemeen leidt een ongezonde leefstijl tot een lagere kwaliteit van leven. Dit is voornamelijk het geval in de latere levensjaren. Daarom is het van belang om zo vroeg mogelijk een gezonde leefstijl aan te leren. In de coronapandemie is het belang van een gezonde leefstijl extra duidelijk geworden. Onder een gezonde leefstijl verstaan wij voldoende bewegen, gevarieerd eten en ontspannen waar dat kan. Daarnaast is het belangrijk om niet te roken of verdovende middelen te gebruiken en matig te zijn met alcohol. Onder de 18 jaar is geen alcohol de norm. Met het programma ‘Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) gaat de gemeente Altena samen met de lokale gemeenschap op een duurzame manier werken aan een positieve leefomgeving voor jongeren. De omgeving draagt bij aan gezondheid, kansrijk en veilig opgroeiende jeugd en helpt te voorkomen dat jongeren gaan drinken, roken of drugs gaan gebruiken.

Ambitie 3 GEZONDE GEEST Onze inwoners voelen zich mentaal gezond, gelukkig en van waarde

De (mentale) druk op de jeugd en jongvolwassenen, bijvoorbeeld door prestatiedruk en sociale media effect, neemt over de laatste jaren steeds meer toe, met een significante toename van mentale problemen als depressies en burn-out op jongere leeftijd. Ook kan dit leiden tot meer middelengebruik om prestaties te verbeteren en tot meer eenzaamheid onder jongeren. Het is van belang meer kennis te vergaren over de aard en determinanten van de mentale gezondheid bij jongeren om hier ook daadwerkelijk op te kunnen acteren. Mentale weerbaarheidsprogramma’s kunnen ingezet worden om de druk op jeugd en jongvolwassenen te verlagen. Ook willen wij aandacht schenken aan eenzaamheid. Volwassenen in de gemeente Altena voelen zich vaker eenzaam (zoals het ervaren van een leegte en het missen van een goed vriend(in)) ten opzichte van het gemiddelde in de regio West-Brabant. Ouderen in de gemeente Altena geven aan vaker zich (zeer) ernstig eenzaam te voelen. Wij willen eenzaamheid verminderen en in de toekomst zoveel mogelijk voorkomen.

20

Ambitie 4 GEZOND OUDER WORDEN Senioren leven langer in goede gezondheid, waarbij de fysieke en sociale omgeving hen ondersteunt.

Nederland vergrijst en krijgt daarmee een steeds grotere groep ouderen. Zoals blijkt uit de cijfers in bijlage 1 neemt ongezond gedrag leefstijl toe naarmate men ouder wordt. Voor de toekomst is het dan ook van belang te investeren in het vitaal oud worden in de gemeente Altena. Hiermee kunnen ouderen langer (naar vermogen) blijven participeren en zal o.a. het risico op spoedeisende hulp na een van bij ouderen afnemen. Ook hierbij speelt het creëren van een gezonde leefomgeving een belangrijke rol. Door sport en bewegen blijven ouderen fit en behouden ze belangrijke sociale contacten. Ook is het van belang dat er voldoende, goed bereikbare voorzieningen in alle kernen zijn voor ontmoeting en ontspanning.

GEZONDE LEEFOMGEVING: Een gezonde, toegankelijke en uitnodigende omgeving voor jong en oud Wij willen dat: •

De omgeving beter is ingericht, zodat de gezonde keuze de makkelijkste keuze wordt Sporten en bewegen in de openbare ruimte is sterk in opkomst. De belangrijkste vormen hiervoor zijn wandelen, fietsen, hardlopen en wielrennen/mountainbiken. Daarnaast is er ook een belangrijke rol voor zwemmen in open water, lichte en intensieve beweeg activiteiten (Pokemon Go of bootcamp) en sportieve activiteiten (o.a. op een trapveldje). Daarnaast worden zaken genoemd als het plaatsen van toestellen (bijvoorbeeld fitness in de buitenruimte), het aanleggen van ommetjes en routes, communicatie over de mogelijkheden in de openbare ruimte, meer/betere speelplekken en het verbeteren van de toegankelijkheid van het groen. We gaan aan de slag om de omgeving zo in te richten dat de leefstijl positief wordt beïnvloedt en de gezonde keuze de makkelijke keuze wordt. Dit betekent een rookvrije omgeving, een gezond en veilig sportklimaat, gezonde scholen en een beweegvriendelijke wijk.

•

Gezondheid een groter, meer volwaardig integraal onderdeel is van de omgevingsplannen De Omgevingswet, die op 1 januari 2023 in werking treedt, maakt het mogelijk een gezonde leefomgeving stevig te verankeren, in samenspraak met onze inwoners. Wij wachten niet op de inwerkingtreding van de wet, maar gaan nu al aan de slag met het inrichten van gezonde wijken waarin mensen zoveel mogelijk zelf- en samenredzaam kunnen zijn en mee kunnen doen. De gemeente Altena maakt haar eigen omgevingsvisie. Daarbinnen worden de domeinen ruimte, sociaal en gezondheid zoveel mogelijk met elkaar verbonden. De beleidsmedewerker gezondheid zal bij grote ruimtelijke ontwikkelingen meedenken om de gezondheid van de inwoners te waarborgen. Zo leren we ook elkaars taal te spreken en verschillende netwerken met elkaar te

21

verbinden. De Brabantse Omgevingsscan (BrOS: www.brabantscan.nl) is hierbij een mooi vertrekpunt. GEZONDE LEEFSTIJL; Een gezonde leefstijl voor jong en oud waarbij we gezondheidsachterstanden verkleinen Wij willen dat: •

Inwoners minder roken en dat we een rookvrije omgeving creëren voor onze jeugd Roken is verreweg de belangrijkste oorzaak van verschillende ziekten zoals longkanker, COPD, longemfyseem en hart- en vaatziekten. In Nederland sterven jaarlijks 20.000 mensen aan de directe gevolgen van roken. Roken is sterk verslavend en daarom is het zo moeilijk om er mee te stoppen. Onze grootste focus ligt op het inrichten van een rookvrije omgeving, daarmee proberen we het rookgedrag van rokers te remmen, en beschermen we kinderen tegen tabaksrook en de verleiding om te gaan roken. Daarnaast willen we via voorlichting en campagnes de sociale norm versterken dat roken er niet bij hoort, zodat kinderen niet beginnen met roken, en rokers stoppen.

•

Minder jongeren onder de 18 alcohol drinken Alcohol is ongezond. En voor jongeren helemaal, omdat hun hersenen zich nog ontwikkelen. Hoe eerder jongeren met alcohol beginnen, hoe groter de kans op problemen op latere leeftijd. We zetten daarom in op het introduceren van het IJslands preventiemodel, een programmatische aanpak die in Nederland vertaalt is naar ‘Opgroeien in een Kansrijke Omgeving’. We hebben daarbij ook een focus op het beperken van de beschikbaarheid van alcohol. Waar geen alcohol is, wordt niet gedronken. We willen een gezonde en alcoholvrije sport- en schoolomgeving stimuleren. Veel jongeren krijgen het eerste glas alcohol nog steeds van hun ouders. Ook onderschatten ouders vaak hoeveel hun kinderen drinken en denken vaak – onterecht – dat zij hier nauwelijks invloed op hebben. We willen daarom ook de sociale norm bij ouders versterken dat alcoholgebruik onder de 18 jaar echt niet meer kan en hun opvoedvaardigheden versterken. Ouderbetrokkenheid is ook een belangrijk element binnen Opgroeien in een Kansrijke Omgeving.

•

Het percentage jongeren en jongvolwassenen dat drugs gebruikt niet toeneemt Drugsgebruik kan leiden tot gedragsproblemen, concentratiestoornissen, depressie en verslaving. Daarnaast veroorzaakt het vaak maatschappelijke schade zoals criminaliteit, overlast en ondermijning. Net als bij alcohol zijn vooral strategieën die de omgeving van de (toekomstige) gebruiker beïnvloeden, het meest succesvol. We willen door schoolprogramma’s en opvoedvaardigheden van ouders de jongeren weerbaarder maken tegen de verleidingen van drugs, zodat ze er niet aan beginnen. We willen sportclubs, scholen en ouders beter in staat stellen om drugsgebruik op tijd te signaleren. Ook hierbij zal het traject Opgroeien in een Kansrijke Omgeving handvatten bieden.

•

Geen toename van het percentage kinderen met overgewicht Overgewicht kan leiden tot chronische ziekten zoals diabetes en hart- en vaatziekten, maar ook tot psychosociale problemen. Kinderen met overgewicht voelen zich vaker buitengesloten of worden gepest. Overgewicht wordt, zoals bekend, onder andere

22

veroorzaakt door ongezonde voeding en te weinig beweging. We willen daarom de sporten schoolomgeving gezonder inrichten: gezonde voeding in kantines, stimuleren van water drinken en de inrichting van beweegvriendelijke schoolpleinen. Daarnaast willen we de kennis over gezonde voeding vergroten en de opvoedvaardigheden van ouders versterken: ‘nee’ zeggen is ook een optie. We willen dat kinderen in Altena, tot 18 jaar, voldoen aan de beweegrichtlijnen en dat hun motorische vaardigheden toenemen. •

Aandacht voor voedseleducatie (gezonde voeding en afname voedselafdruk) Bij een gezond voedingspatroon eten we niet te veel of te weinig. Ook eten we vooral plantaardige eiwitten en weinig dierlijke producten. Een gezond menu is rijk aan groente, fruit, peulvruchten, noten, vis, volkorenproducten en heeft genoeg magere melkproducten. Daarnaast weinig rood- en bewerkt vlees, dranken met alcohol en suiker, zout en verzadigde vetzuren. Daarnaast heeft gezonde voeding genoeg, maar niet te veel voedingsstoffen (zout, suiker, verzadigd vet).Binnen deze pijler zoeken we naar programma’s en activiteiten die hierop aansluiten. Noodzaak is om binnen deze projecten verbinding te zoeken met lokale agrarische bedrijven en producenten van voedingsmiddelen. Gezond voedsel, duurzaam geteeld en geproduceerd, komt uit Altena en dienen we breed te promoten. We doen aan voedseleducatie op scholen en verstevigen de samenwerking met CHIEF https://chiefgezondenduurzaam.nl/

GEZONDE GEEST: Onze inwoners voelen zich mentaal gezond en gelukkig Wij willen dat: •

Jongeren weerbaar en mentaal gezond zijn In de komende periode willen we aan de slag met het (verder) versterken van de keten (vroeg)signalering, -ondersteuning, -hulpverlening. Het onderwijs is hierin een belangrijke partner, evenals de GGD en de (O)GGZ. Er moet een sluitende keten komen waarin, wanneer nodig, snel geschakeld kan worden tussen verschillende partners bij gesignaleerde (beginnende) psychische problemen. Ook willen we in het onderwijs nog meer aandacht voor weerbaarheid. Hier willen we al mee starten in het basisonderwijs, door middel van de Gezonde School-aanpak en de Lev trainingen in groep 7 en 8. Het is belangrijk dat kinderen al vroeg leren hoe je om kunt gaan met sociale media en groepsdruk. Social media en seksuele weerbaarheid zijn hier een onderdeel van. In het voortgezet onderwijs pakken we daarop door met het aanbieden van verschillende interventies op het gebied van mentaal welbevinden, zoals SoVa-trainingen (sociale vaardigheden), Je Brein de Baas, #That’sLife of Happylessen. Ook willen we leerkrachten trainen om sneller te kunnen signaleren wanneer hun leerlingen het moeilijk hebben.

•

Eenzaamheid bij onze inwoners terug gedrongen wordt. Doordat eenzaamheid vaak een verborgen probleem is en daarbij een persoonlijke ervaring, is het zeer lastig aan te pakken. De eenzaamheid onder jongeren willen we beter in beeld krijgen door hiernaar te vragen in de jongerenmonitor, de monitor van de pilot Opgroeien in een Kansrijke Omgeving of de 2VOcheck door de jeugdgezondheidszorg op het voortgezet onderwijs. Er zijn vele oorzaken van eenzaamheid, deze kunnen te maken hebben met financiële problemen, vervoersproblemen, communicatieproblemen (gehoor, taal) of karakter. Er is daarom niet één oplossing. We vinden het belangrijk dat eenzaamheid eerder gesignaleerd wordt en dat er ontmoetingsmogelijkheden zijn, afgestemd op de persoonlijke behoeften. Dit kan zijn door het creëren van cultureel, sport en beweegaanbod, of ander aanbod in de verschillende kernen. 23

Ontmoeting kan ook gefaciliteerd worden door bij de inrichting van de fysieke omgeving hiermee rekening te houden, bijvoorbeeld door wandelpaden of rustbankjes. GEZOND OUDER WORDEN: Senioren leven langer in goede gezondheid, waarbij de fysieke en sociale omgeving hen ondersteunt.

Wij willen dat: •

Senioren een gezonde leefstijl hebben, met voldoende beweging en gezonde voeding Ouderen wonen steeds langer zelfstandig thuis en willen zelf de regie houden over hun eigen leven. Het is belangrijk dat ouderen in beweging blijven en contact met andere houden. In Altena willen we ontmoetingsplekken voor ouders in stand houden, en een aangepast sportaanbod onder de aandacht brengen via Max Vitaal. We hebben oog voor de dementievriendelijke gemeenschap en we zijn aangesloten bij Een tegen eenzaamheid. Daarmee stimuleren we dat ouderen zo lang mogelijk vitaal blijven en dat ouderen zich verbonden voelen en plezier hebben.

•

Eenzaamheid wordt voorkomen, vroegtijdig gesignaleerd en aangepakt We willen eenzaamheid uit de taboesfeer halen en bespreekbaar maken. Zodat mensen met gevoelens van eenzaamheid eerder hulp vragen en zodat de samenleving eerder bereid is om hulp te bieden. Daarbij vraagt signalering om een actieve aanpak. We willen dat alle 75+-ers een huisbezoek krijgen en uitleg krijgen over welke ondersteuning en activiteiten beschikbaar zijn. En we richten een meldpunt eenzaamheid in waar mensen terecht kunnen met vermoedens van eenzaamheid. Vervolgens is via de sociale kaart in kaart gebracht welke activiteiten er zijn, die bijdragen aan het doorbreken van eenzaamheid. Wij stimuleren onze maatschappelijke partners, zoals bijvoorbeeld sport- en cultuurverenigingen, om nieuwe aanbod te ontwikkelen voor de doelgroep senioren.

•

Ontmoeting wordt gestimuleerd door de aanwezigheid van voldoende voorzieningen. Wij zien ontmoeting als positieve tegenhanger van eenzaamheid en willen een gevarieerde sociale basisinfrastructuur hebben in de gemeente Altena. Deze infrastructuur draagt bij aan ontmoeting in brede zin, voor jong en oud. Dit betekent dat we blijven investeren in plekken en locaties waar inwoners terecht kunnen voor activiteiten, ontmoetingen en contact. Dit kunnen buurthuizen en wijkcentra zijn, maar ook verenigingen en genootschappen. Wij helpen deze organisaties om ontmoeting te faciliteren en organiseren. Er zijn binnen de gemeente Altena tal van activiteiten en programma’s, gericht op ouderen (in een kwetsbare situatie). Ook zijn er vele (vrijwilligers) organisaties en mantelzorgers die onze kwetsbare ouderen ondersteunen. Enkele voorbeelden zijn: signaleringspunt eenzaamheid, aanpak koffiepraat, mantelzorgondersteuning, dementeek, MBVO (meer bewegen voor ouderen).

•

Dementievriendelijke gemeenschap (DVG) In een Dementievriendelijke Gemeenschap is aandacht voor de situatie waarin mensen met dementie én hun mantelzorgers verkeren. Inwoners en lokale partijen werken samen aan allerlei initiatieven die de levenskwaliteit van deze groep kwetsbare mensen vergroot. Zoals bijvoorbeeld kennis vergroten en ontmoetingen organiseren tussen mensen met en zonder dementie. Zo willen we uiteindelijk taboes doorbreken en bereiken dat mensen veilig thuis kunnen blijven wonen.

24

25

In dit hoofdstuk presenteren wij een overzicht van de activiteiten die worden uitgevoerd om de ambities en doelstellingen van dit beleidskader Vitaal Leven, Gezondheid te verwezenlijken. We hebben er voor gekozen om per kalender jaar prioriteiten te stellen. GEZONDE LEEFOMGEVING: Een gezonde, toegankelijke en uitnodigende omgeving voor jong en oud AMBITIE De omgeving is zo ingericht dat de gezonde keuze de makkelijkste keuze wordt