2024-12-20 Raadsvoorstel Toekomstbeelden Altena in Evenwicht en inzicht in ombuigingen op hoofdlijnen richting Kadernota 2026

Raadsvoorstel Onderwerp Toekomstbeelden ‘Altena in Evenwicht’ en inzicht in ombuigingen op hoofdlijnen richting Kadernota 2026 Samenvatting Om de komende jaren tot ombuigingskeuzes te komen, heeft het college per begrotingsprogramma inzichtelijk gemaakt op welke onderdelen in de begroting keuzes mogelijk zijn. We vragen de gemeenteraad op welke onderwerpen de raad in de Kadernota 2026 een uitwerking verwacht. Daarnaast heeft het college op verzoek van de gemeenteraad toekomstbeelden uitgewerkt die richting geven aan een toekomstvisie welke gemeente we willen zijn. Deze beelden kunnen helpen bij de te maken keuzes.

Datum voorstel 4 december 2024 Kenmerk D2024-11-006932 2024-041942 Opgesteld door Hugo Immink Telefoonnummer +31183516325 Team Financiën Portefeuillehouder J.P. Tanis

Voorstel 1. Het meegeven van wensen & bedenkingen bij de toekomstbeelden ‘Altena in Evenwicht’ en bij het ‘Samenvattend overzicht ombuigingsmogelijkheden per begrotingsprogramma’ voor de verdere uitwerking richting Kadernota 2026 om te komen tot ombuigingsvoorstellen. Inleiding Bij de Kadernota 2025 heeft uw raad een motie aangenomen om richting de Begroting 2026 betrokken te willen worden in het proces om te komen tot ombuigingen. In afstemming met uw raad is ervoor gekozen om in februari 2025, vooruitlopend op de Kadernota 2026, een tussenproduct op te leveren waarmee u tussentijds richting kunt geven aan dit proces. Het college hoort graag welke kaders u mee zou willen geven voor de verdere uitwerking voor het invullen van de ombuigingsopgave in de Kadernota 2026. Daarnaast treft u een viertal toekomstbeelden aan onder de titel ‘Altena in Evenwicht’.

Beleidskader Uitgangspunt voor het invullen van de ombuigingsopgave is op dit moment de Begroting 2025 en de daarin opgenomen meerjarenraming. In het voorjaar van 2025 stellen we een actueel financieel perspectief op dat de basis vormt voor de Kadernota 2026 en de ombuigingsopgave.

1/7

Gemeentehuis Altena Sportlaan 170 4286 ET Almkerk Postbus 5 4286 ZG Almkerk T (0183) 516100 E info@gemeenteAltena.nl

www.gemeenteAltena.nl www.gemeenteAltena.nl

Beoogd resultaat De behandeling van deze tussenstap heeft tot doel invulling te geven aan de tussentijdse betrokkenheid van de raad in dit proces, waarbij u het college richting geeft over wat u in de Kadernota 2026 verwacht als het gaat om de invulling van de ombuigingsopgave. In het ‘Samenvattend overzicht ombuigingsmogelijkheden per begrotingsprogramma’ is voor de zes begrotingsprogramma’s op hoofdonderwerpen aangegeven welke ombuigingskeuzes mogelijk zijn. Als raad kunt u aangeven voor welke onderwerpen u een ombuigingsvoorstel uitgewerkt wilt hebben dat betrokken kan worden bij de te maken keuze voor de invulling van de ombuigingsopgave in de Kadernota 2026. We willen van uw raad graag een nadere duiding voor de onderwerpen die u afweegbaar vindt en in ieder geval uitgewerkt terug wilt zien bij de Kadernota 2026. Voor deze onderwerpen werken wij een concreet voorstel uit met voor en nadelen en de besparingsmogelijkheden die u kunt betrekken bij de integrale afweging in juli. Het maken van een uitwerking op een onderwerp wil uiteraard nog niet zeggen dat dit uiteindelijk ook leidt tot een daadwerkelijke ombuiging; hierover besluit u bij de Kadernota 2026. Het college werkt, naast de onderwerpen die u als raad aan ons meegeeft, alle mogelijkheden uit die wij kansrijk achten en komt bij de Kadernota 2026 met een voorstel tot invulling van de totale ombuigingsopgave.

In het kader van de ombuigingsopgave heeft uw raad meermaals aangegeven de invulling daarvan te willen koppelen aan de vraag ‘wat voor gemeente willen we zijn?’. Hiertoe is een viertal toekomstbeelden uitgewerkt onder de noemer ‘Altena in Evenwicht’. Deze treft u in de bijlage aan. Bij de behandeling van de Begroting 2025 heeft uw raad een amendement aangenomen m.b.t. de personele uitbreidingen die in de Kadernota 2025 en vervolgens in de Begroting 2025 zijn opgenomen. Met daarbij de opdracht aan het college om deze financieel uiterlijk in 2026 weer in te lopen. Dit amendement is financieel reeds verwerkt in de meerjarige begrotingssaldi. Afhankelijk van de te maken keuzes voor de invulling van de ombuigingsopgave, vloeit uit die keuzes voort dat dit consequenties kan hebben voor de personele inzet. Ombuigingen op de inhoud die leiden tot minder personele inzet worden onderdeel van een aanvullende besparing op de personeelskosten. Daarnaast levert de organisatie / bedrijfsvoering in brede zin een bijdrage aan de te realiseren totaalopgave. Hiertoe nemen we voorstellen op in de Kadernota 2026. Ook met betrekking tot de themaprogramma’s heeft uw raad bij de bespreking van de Begroting 2025 het college verzocht kritisch te kijken naar het middelenbeslag dat deze programma’s vragen. In de Kadernota 2026 2/7

www.gemeenteAltena.nl

komen we met voorstellen hoe we met de inhoudelijke ambities, in relatie tot slimme inzet van middelen, kunnen komen tot een realistische uitvoering die passend is binnen het beperkter financiële kader vanaf 2026.

Argumenten 1.1 Om recht te doen aan de lange termijn en om een nieuw evenwicht te bereiken, hebben we op verzoek van het Presidium toekomstbeelden beschreven. Deze toekomstbeelden kunnen helpend zijn bij het maken van politieke keuzes voor de komende jaren. De vier ambities uit de Omgevingsvisie en de visie op de (toen nog aanstaande) gemeente Altena hebben hiervoor als inspiratie gediend. Elk scenario biedt een eigen visie op hoe de samenleving, economie, leefomgeving en rol van de overheid in Altena zich zouden kunnen ontwikkelen. Het is geen limitatieve uitwerking van vier elkaar uitsluitende toekomstbeelden. Ook is geen volledigheid getracht te beschrijven met deze vier uitwerkingen; het zijn ‘vergezichten’ die een beeld schetsen van een toekomstige gemeente. U kunt daarbij een toekomstbeeld hebben dat het beste aansluit bij uw politieke voorkeur, maar u kunt ook bepaalde elementen uit de vier toekomstbeelden combineren tot uw eigen ideaalbeeld. Bij alle ombuigingsvoorstellen geven we later in het proces aan hoe zij ‘scoren’ op de verschillende toekomstbeelden. Zo kunt u desgewenst de ombuigingen duiden in de context van één (of meerdere) toekomstbeelden.

Ook daarbij hoeft niet gekozen te worden voor één toekomstbeeld met daaraan gekoppeld een set ombuigingsmaatregelen die het beste zouden passen bij dat toekomstbeeld, maar het totaal van de vier toekomstbeelden en de scores van ombuigingen daarop, kan u wel helpen om uiteindelijk te komen tot een totaalpakket aan ombuigingen. 1.2 Het bijgevoegde samenvattend overzicht ombuigingen geeft op de grote onderwerpen binnen de begrotingsprogramma’s inzicht waar keuzes te maken zijn. De begrotingsprogramma’s zijn opgebouwd uit een aantal ‘hoofdonderwerpen’ die gezamenlijk op inhoud en geld het totale programma bevatten. Voor deze hoofdonderwerpen is aangegeven wat het huidige beleid is op basis van vastgestelde beleidsplannen en/of wettelijke kaders. Ook is aangegeven welk bedrag hiervoor nu in de begroting 2025 is opgenomen. Puur ter informatie zodat u een beeld heeft van de omvang van de huidige lasten.Vervolgens is aangegeven welke keuze er op basis van het huidige beleid gemaakt kan worden. Dit samenvattend overzicht geeft inzicht waar keuzes te maken zijn, zonder kleuring en zonder daarmee iets te zeggen over de wenselijkheid om wel of juist niet op dat onderwerp uiteindelijk om te buigen. De verdere uitwerking in een concreet ombuigingsvoorstel, wat daarvan het beleidsmatige gevolg is en het maatschappelijk effect, wordt (al 3/7

www.gemeenteAltena.nl

dan niet in een aantal scenario’s) uitgewerkt richting Kadernota 2026. Weging over het wel/niet kiezen voor een uitwerking als daadwerkelijke invulling van de ombuigingsopgave vindt dan plaats. 1.3 In het bijgevoegde samenvattend overzicht ombuigingen is het beïnvloedbare deel van de begrotingsprogramma’s inzichtelijk gemaakt. De begrotingsprogramma’s bevatten ook kosten die niet beïnvloedbaar zijn. Zoals taken die op het wettelijk minimumniveau worden uitgevoerd, kapitaallasten van gereedgekomen investeringen, energiekosten, onderwerpen waarvoor een gelijke baat wordt ontvangen en waarbij het stoppen met de taak ook betekent dat de baat vervalt. Met betrekking tot de (doorbelaste) personele lasten in de programma's is ervoor gekozen een ombuiging op de personeelskosten inclusief inhuur op te nemen als één post onder programma 6 Financiën/Bedrijfsvoering. Afhankelijk van de te maken keuzes binnen alle beleidsprogramma’s voor de invulling van de ombuigingsopgave, vloeit uit die keuzes voort dat dit consequenties kan hebben voor de personele inzet. Ombuigingen op de inhoud die leiden tot minder personele inzet worden, waar mogelijk, ingevuld als onderdeel van de taakstelling op organisatieniveau binnen de totale personeels-/ organisatiekosten.

1.4 De raad wordt in positie gebracht om vóór de Kadernota 2026 richting te geven aan het college voor de verdere uitwerking van ombuigingsvoorstellen. De raad heeft bij de Kadernota 2025 een motie aangenomen waarin het college wordt opgedragen in aanloop naar de Begroting 2026 een gesprek met de raad te organiseren, leidend tot het versoberen c.q. heroverwegen van taken, ambities, opgaven en dergelijke, waarbij de verslechterde financiële positie van de komende jaren uitgangspunt is. Op een later moment is door het Presidium invulling gegeven aan de manier waarop deze betrokkenheid vorm zou krijgen. Daaruit is deze raadsbehandeling in februari gekomen als tussenstap richting Kadernota 2026. Met de nu voorliggende uitwerking wordt invulling gegeven aan de aangenomen motie.

1.5 Op basis van het samenvattend overzicht ombuigingen heeft uw raad inzicht op welke beleidsterreinen keuzes zijn te maken die een (substantiële) bijdrage kunnen leveren aan de invulling van de ombuigingsopgave. In de uitwerking is voor de zes begrotingsprogramma’s op een aantal hoofdonderwerpen aangegeven op welke onderwerpen ombuigingskeuzes mogelijk zijn (al dan niet in de vorm van scenario’s). Als raad kunt u aangeven voor welke onderwerpen u een ombuigingsvoorstel uitgewerkt wilt hebben in de Kadernota 2026. Op basis van de richting die de raad meegeeft, gaat het college aan de slag met een uitwerking die leidt tot ombuigingsvoorstellen. 4/7

www.gemeenteAltena.nl

Het verder uitwerken van een ombuigingsvoorstel betekent nog niet dat hier ook daadwerkelijk op bespaard gaat worden; die keuze maakt u op basis van de uitwerking waarbij dan ook het beleidsmatig effect en de maatschappelijk consequenties inzichtelijk zijn. Wij werken dan ook een groter pakket aan maatregelen uit zodat u bij de Kadernota 2026 een keuze heeft voor de invulling van de opgave. Daarbij kunt u de ombuigingsvoorstellen ook afzetten tegen de toekomstbeelden ‘Altena in Evenwicht’.

Kanttekeningen 1.1 Het samenvattend overzicht ombuigingen geeft niet het volledige beeld van de beleidsuitvoering. De ombuigingsopgave bedraagt naar verwachting zo’n € 7 miljoen op basis van de meerjarenraming bij de Begroting 2025 (jaarschijf 2028). Het is dan ook zaak het gesprek hierover in de raad te richten op de beleidstaken die beïnvloedbaar zijn én een substantiële besparing opleveren. Daarom is gekozen voor deze opzet; herkenbare hoofdonderwerpen waarvoor de raad beleidskaders heeft vastgesteld (of anderszins een bekend gespreksonderwerp zijn in de raad) waarbij het heroverwegen of stoppen leidt tot substantiële besparingen. Een deel van de begroting is niet of nauwelijks beïnvloedbaar en levert dus geen substantiële bijdrage aan de ombuigingsopgave (zie de voorbeelden van kosten zoals hierboven aangegeven onder 1.3). Dat wil niet zeggen dat naar deze kosten / opbrengsten niet wordt gekeken. Ook voor het boekjaar 2024 wordt een analyse gemaakt van de verschillen tussen raming en realisatie. Bij een structurele onderuitputting, worden budgetten naar beneden bijgesteld. Dit wordt verwerkt in de Kadernota / Begroting 2026. 1.2 De invulling van de ombuigingsopgave in de Begroting 2026, meerjarenraming 2027-2029 Het invullen van de opgave zien wij als een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de raad, het college en de organisatie.

Hoe concreter u het college richting mee geeft voor de Kadernota 2026, hoe gerichter het college aan de gang kan met de opstelling van die Kadernota. Uiteraard heeft de raad het beslissende woord hoe te komen tot de invulling van de ombuigingsopgave. Financiën Dit raadsvoorstel is een tussenstap die moet leiden tot het opnemen van ombuigingsvoorstellen in de Kadernota 2026 waarbij per voorstel het beleidsmatige effect, het maatschappelijke effect en de besparing danwel extra inkomsten inzichtelijk worden gemaakt. Uiteindelijk wordt in de Begroting 2026-2029 uw besluitvorming over de Kadernota 2026 verwerkt. Voor een aantal ombuigingen geldt dat deze niet direct per 2026 kunnen worden ingeboekt of dat een voorgenomen ombuiging eerst vraagt om een 5/7

www.gemeenteAltena.nl

eenmalige impuls aan de voorkant om op termijn een structurele bespraring te kunnen realiseren. Ook kunnen in de Kadernota 2026 nog bestedingsvoorstellen worden opgenomen, op basis van actuele ontwikkelingen en / of uitvoering van bestaand beleid, die de ombuigingsopgave vergroten. Uiteraard wordt hiermee, gelet op de financiële positie, terughoudend omgegaan, maar het is niet volledig uit te sluiten dat voor een aantal onderwerpen extra middelen in de Kadernota opgenomen worden. Voor het provinciaal toezicht is het van belang dat er ofwel in het eerste jaar (2026) danwel uiterlijk in het laatste jaar van de meerjarenraming zicht is op een structureel sluitende begroting. Naar verwachting bedraagt het in te vullen tekort minimaal € 7 miljoen om te komen tot een structureel sluitende begroting uiterlijk in 2029. Afgelopen jaren is voor het college altijd het uitgangspunt geweest om voor het (eerste) begrotingsjaar een sluitende begroting voor te leggen. Gelet op de ombuigingsopgave achten we dit voor 2026 niet realistisch omdat uitwerkingsvoorstellen om te komen tot ombuigingen in veel gevallen een langere uitwerkingstijd nodig gaan hebben. Daarnaast loopt er nog een discussie tussen VNG en kabinet voor medebewindstaken (zoals bijvoorbeeld de Jeugdzorg) waarvoor gemeenten structureel te weinig geld krijgen om deze taken uit te voeren waarvan de uitkomst nog ongewis is.

Uiteraard gaan we besparingen die wel realiseerbaar zijn vanaf 2026 ook direct ‘inboeken’, maar richten we ons voor een structureel sluitende begroting op het meerjarig perspectief. Participatieproces Na deze tussenstap worden in de Kadernota 2026 ombuigingsvoorstellen uitgewerkt. Besluitvorming hierover vindt plaats op 1 juli 2025. Voor een aantal onderwerpen die uiteindelijk in de Kadernota 2025 worden opgenomen, kan daarna in gesprek gegaan worden met collegagemeenten, instellingen, organisaties, inwoners of andere partijen, die een rol spelen in de uitvoering van het huidige beleid om ombuigingen ook daadwerkelijk te kunnen realiseren. De invulling daarvan is afhankelijk van de aard van de beoogde ombuiging en wie daarin een rol speelt. Belangrijk is dat partners, organisaties en andere belanghebbenden meegenomen worden bij het invullen van de ombuigingsopgave. Aanpak Het college neemt de richting die uw raad geeft bij dit voorstel mee in de verdere uitwerking van ombuigingsvoorstellen in de Kadernota 2026. Het college geeft bij de Kadernota 2026 het inzicht in alle uitgewerkte opties en doet een voorstel voor de invulling van de ombuigingsopgave om te komen tot een sluitende meerjarenbegroting uiterlijk in 2029. U kunt als raad uit het 6/7

www.gemeenteAltena.nl

totale pakket aan ombuigingen, dat als bijlage wordt toegevoegd bij de Kadernota 2026 in juli, aangeven of u deze invulling ondersteunt of een andere invulling wenst al dan niet met inachtneming van de verschillende toekomstbeelden ‘Altena in Evenwicht’. De besluitvormging in juli, met eventuele moties, wordt vertaald in de Begroting 2026 / Meerjarenraming 2027-2029.

Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Altena, de secretaris,

de burgemeester,

P.J.E. Breukers

drs. E.B.A. Lichtenberg MCM

Bijlagen 1. Toekomstbeelden ‘Altena in Evenwicht’ 2. Samenvattend overzicht ombuigingsmogelijkheden per begrotingsprogramma

7/7

www.gemeenteAltena.nl