Economisch Ruimtelijke Visie - bijlage 1 - Economisch Ruimtelijke Visie Almelo_2
Tekst van het document
ECONOMISCH RUIMTELIJKE VISIE ALMELO In opdracht van gemeente Almelo februari 2024
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
TEN GELEIDE Deze Economisch Ruimtelijke Visie (ERV) van Almelo geeft een toekomstbeeld van de economisch ruimtelijk structuur van Almelo en welke inspanningen nodig zijn voor een gezond economisch klimaat voor inwoners en bedrijven. In een participatief proces met de gemeente Almelo en ondernemers is eensgezindheid verkregen over de gekozen koers. De koers heeft als doel om richting 2040 te kunnen blijven werken en ondernemen in Almelo. De ERV start met een samenvatting waarin de koers in 7 punten wordt samengevat. Aansluitend volgen drie fundamentele hoofdkeuzes. De hoofdkeuzes zijn besproken met burgemeester en wethouders (B&W), Directeuren (DT), ondernemers in Almelo en de gemeentelijke kerngroep. De betrokkenen onderschrijven de voorgestelde richting. De hoofkeuzes staan aan de basis van de gekozen koers richting 2040: Almelo, de plek waar we bedenken én maken. De gekozen koers met bijbehorende acties wordt hierna toegelicht.
Begeleiding: Frank Tax - Gemeente Almelo Ellis Immerzeel-Brand - Gemeente Almelo Laura Spackler-Haaksema - Gemeente Almelo Dennis van der Heijden - Gemeente Almelo
Onderzoeksteam: Serge Vonk - IMOSS Marcel Michon - Buck Consultants International Teun Grauwelman - Buck Consultants International Pedro Silva Costa - IMOSS
2
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
SAMENVATTING
Economisch Ruimtelijke Visie (ERV) Almelo De Economische Ruimtelijke Visie (ERV) van Almelo kan worden samengevat in 7 punten.
1. Almelo heeft een solide economie met toekomstperspectief, ook in regionaal verband. De sterke aanwezigheid van Tech-(maak)industrie, zorg en logistiek/handel zijn toekomstbestendig en daarmee ondersteunend aan het verdienvermogen van Almelo 2. Het economisch-ruimtelijk DNA van Almelo omvat meer dan alleen werklocaties. De buurt- en vrijetijdseconomie huisvest veel verzorgende én stuwende werkgelegenheid, wat bijdraagt aan een aantrekkelijk woon- en leefklimaat 3. Ruimte is schaars in Nederland, ook in Almelo, wat noopt tot keuzes. Het is van belang om bewust te zijn van het feit dat ruimte kan maar één keer kan worden uitgegeven en economie daarin niet het slotstuk vormt 4. Ten behoeve van dit belangrijke keuzeproces zijn drie economisch-ruimtelijke ontwikkelrichtingen geïdentificeerd en besproken met bestuurders en ondernemers. De ontwikkel-richting ‘De plek waar we bedenken en maken’ wordt het meest kansrijk geacht. Hierin staan Tech-maakindustrie en logistiek centraal, aansluitend op het DNA van Almelo 5. Faciliteren van een sterke economie vraagt om ruimte. Om de uitbreidingsvraag tot een minimum te beperken is inbreiding1 op bestaande terreinen noodzakelijk. Analyses tonen aan dat er nog volop ruimte op bestaande terreinen aanwezig is (momenteel is 60% onbebouwd).
De gekozen ontwikkelrichting biedt veel aanknopingspunten om deze potentie te benutten, resulterend in een inbreidingsvraag van 21 hectare netto. Toepassen van inbreiding zorgt voor behoud van natuur en landschap, draagt bij aan een aantrekkelijke woon- en leefomgeving en biedt kansen voor functiemenging
1 Binnenstedelijke (her)ontwikkeling 2 Ontwikkeling op uitleglocaties
6. Naast inbreiding blijft ook uitbreiding2 nodig. Uitbreiding creëert schuifruimte voor bestaande bedrijven en draagt bij aan het faciliteren van toekomstige vraag. In de gekozen ontwikkelrichting is er sprake van een uitbreidingsvraag van 49 hectare netto 7. De gekozen koers richting 2040 vraagt veel. Er is een proactieve houding nodig van ondernemers én overheid. Bovendien is bereikbaarheidsoptimalisatie van werklocaties nodig en dient regelgeving herijkt te worden, om de nodige acties ook daadwerkelijk uit te kunnen voeren
Wat zijn de hoofdkeuzes? Uit de ERV blijkt dat er veel kansen zijn om de economie van Almelo verder te ontwikkelen. De conclusies en adviezen leiden tot drie fundamentele vragen. De betrokkenen onderschrijven de voorgestelde richting. A. Welke economie willen we zijn? Ga voor de ontwikkelrichting Almelo “De plek waar we bedenken én maken”. Consequentie is een gecombineerde aandacht voor bestaande en nieuwe bedrijven, gekoppeld aan een uitbreidingsvraag van 49 hectare tot en met 2040 in combinatie met herstructurering van bestaande bedrijventerreinen (21 hectare inbreiding). B. Inzetten op herstructureren vraagt een trendbreuk. Ga zorgvuldig met de beschikbare ruimte om en maak dit inzichtelijk met te ontwikkelen paspoorten per werklocatie (waar kan worden gemengd en waar niet, waar is meerlaags bouwen mogelijk, wat zijn kansenzones, kan op sommige terreinen afgestapt worden van ‘pannenkoeken planologie’?)
3
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
C. Zoeken naar nieuwe uitleglocaties en schuifruimte blijft noodzakelijk Ga naast opties op bestaande terreinen na waar er nog extra ruimte kan worden gevonden. Dit sluit aan op de huidige ramingen en programmeringsafspraken en past ook binnen het landelijke beleid van het zoeken naar ruimte voor economie. De rest van de samenvatting licht de kern (zeven punten) en hoofdkeuzes verder toe.
De economie van Almelo is divers en toekomstbestendig Almelo heeft een rijke industriële historie gebaseerd op ambacht en handel. In het verlengde hiervan is een bredere economie ontstaan met ook meer faciliterende en verzorgende functies. De huidige economie van Almelo is bijzonder divers en huisvest met name een grote Techmaakindustrie, zorg en handelssector. De werkgelegenheid en het aantal vestigingen zitten al jaren in de lift. Op regionaal niveau is Almelo onlosmakelijk onderdeel van Twente als Groene Technologische Topregio. De innovatieve Tech-maakindustrie en logistiek zijn belangrijke sectoren voor deze regio.
Het economisch DNA van Almelo omvat meer dan alleen werklocaties. De buurt- en vrije-tijdseconomie (onder andere ZZP’ers aan huis) huisvesten veel verzorgende én stuwende werkgelegenheid, wat bijdraagt aan een aantrekkelijk woon- en leefklimaat in Almelo.
Visie op economie & ruimte Landelijk speelt de discussie over druk op de ruimte. Ruimte is schaars, onderhevig aan diverse ruimteclaims, wat noopt tot keuzes. Ruimte is maar één keer uit te geven en het is belangrijk dat economie niet het slotstuk vormt. Almelo moet pleiten voor behoud van bestaande ruimte en zorgvuldige, afgewogen beperkte uitbreiding op nieuwe locaties. Het bedrijfsleven moet als tegenprestatie leveren dat beter, slimmer en zorgvuldiger met bestaand areaal wordt omgegaan. Om heldere, ruimtelijke keuzes te kunnen maken, is een duidelijke visie én toekomstbeeld van belang. De economie van Almelo kan zich in meerdere richtingen ontwikkelen, de vraag is waar je als gemeente op wilt inzetten. In dit onderzoek zijn diverse ontwikkelrichtingen onderzocht, drie worden er als kansrijk beoordeeld.
Almelo maakt onderdeel uit van een evenwichtig ecosysteem, waarin sterke, toekomstbestendige sectoren aan de basis staan: • De omvang van de Tech-(maak)industrie is uniek, in lang niet iedere gemeente of regio representeert de Tech-maakindustrie zo’n groot aandeel. Diverse ontwikkelingen (zoals reshoring3) nemen toe, wat ervoor zorgt dat deze sector van belang blijft. De ligging van Almelo aan verschillende corridors biedt extra kansen. • De zorg is een belangrijk economisch segment, onder meer door de vergrijzende bevolking. Het aantrekkelijke woon- en leefklimaat van Almelo past hier uitstekend bij. • Logistiek en handel hebben vaak negatieve connotaties, maar zijn een vitaal onderdeel van de maatschappij. Het is in alle segmenten van de economie verweven en we kunnen de kans grijpen om voorop te lopen in verduurzaming en landschappelijke inpassing.
3 Bedrijven halen productie terug uit lagelonenlanden, of kiezen ervoor productie hier te houden
4
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
1
2
3
De draaischijf van Oost-Nederland
De plek waar we bedenken én maken
Lokaal geworteld, regionaal verzorgend
•G rote bedrijven aan zet • Logistieke functie staat steeds meer centraal • Logistiek verbinden met andere soorten
• Almelo ontwikkelt zich tot belangrijke MKB-, med- en hightech- maakregio van Twente en Nederland • Omvangrijk deel van het verdienvermogen komt van de technologische industrie
Uiteindelijk kies je niet voor een ontwikkelrichting, je maakt als gemeente keuzes die de ontwikkeling van de economie beïnvloeden. Vanuit het onderzoek en sessies met verschillende betrokkenen blijkt een sterke voorkeur voor ontwikkelrichting 2. Beoogde sectoren sluiten aan op het huidig economisch DNA van Almelo, de ruimtevraag is zoals geraamd (aansluiting bij regionale programmeringsafspraken) en ondernemers zien ontwikkelpotentie in de Tech-(maak) industrie. De vraag is welke keuzes noodzakelijk zijn om deze ontwikkeling plaats te laten vinden en over 20 jaar in het landschap te kunnen waarnemen.
• Belang lokale en regionale gemeenschappen • Regionalisering is belangrijker dan agglomeratievorming • ‘Daily urban systems’ zijn kleiner
Ruimtevraag ontwikkelrichting “De plek waar we bedenken én maken” Bij ontwikkelrichting 2 horen diverse doelgroepen, vooral gericht op de Tech-maakindustrie en transport/handel. Binnen de maakindustrie zal een speciale focus liggen op medium4- en high5-Tech. Binnen de logistiek gaat het vooral om bedrijven die naast de huidige vestigers passen binnen het Almelose (maak) DNA: bevoorrading van stad en regio en kleinschalige specialistische logistiek (bijv. zorglogistiek). Het doel in deze ontwikkelrichting is niet alleen op nieuwe bedrijven (en daarmee werkgelegenheid) te focussen, maar ook bestaande bedrijven te helpen. Bij ontwikkelrichting 2 hoort een ruimtevraag die in principe boven op het bestaande areaal van bedrijventerreinen komt (ca. 600 hectare). Voorgesteld wordt om maximaal in te zetten op bestaande terreinen (brownfield ontwikkeling6). Een inbreidingspercentage van 30% (conform strategisch beleid van de provincie) is ambitieus. Deze ambitie leidt tot een inbreidingsvraag van 21 hectare.
4 Medium Tech: technologieën die enigszins geavanceerd zijn en bijvoorbeeld computerondersteuning vereisen, maar niet noodzakelijkerwijs zeer geavanceerd zijn 5 Hightech: technologieën die zeer geavanceerd en complex zijn, inclusief technologieën zoals nanotechnologie, kunstmatige intelligentie en biotechnologie 6 Ontwikkeling op bestaande locaties
5
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Naast inbreiding is er ook een uitbreidingsvraag (op greenfield locaties7). Voor greenfields moet het doel zijn om af te stappen van het pannenkoekenmodel (bedrijven naast elkaar met lage bouwhoogte, veel parkeerruimte) en uit te gaan van meer multifunctioneel- en driedimensionaal gebruik waar mogelijk. In deze ontwikkelrichting gaat het uiteindelijk om een uit-breidingsvraag van 49 hectare tot en met 20408 (dit komt neer op 2,7 ha per jaar9).
Ruimtelijke doorvertaling: slim & bewust mee omgaan
(dit leidt tot beperkte mobiliteitsstromen). Om de uiteindelijke ruimteclaim op het buitengebied tot een minimum te beperken, is zoals gezegd inbreiding van bestaand areaal noodzakelijk. Inbreiding Bestaande bedrijventerreinen in Almelo bieden hiervoor voldoende kansen. Gemiddeld is 40% van de ruimte op bedrijventerreinen in Almelo in gebruik door bebouwing. De overige ruimte is in gebruik door infrastructuur, parkeren en groen. In potentie biedt dit veel ontwikkelmogelijkheden.
De beoogde ontwikkelrichting biedt veel aanknopingspunten. Het type bedrijvigheid is voor een groot deel mengbaar, omvang van de gevraagde kavels en panden biedt perspectief voor veel locaties en de werkgelegenheid sluit aan op de beroepsbevolking
36%
22%
43%
32%
37%
32%
Bedrijvenpark Twente
Bedrijvenpark Twente-Noord
Bornsestraat
Buitenhaven
Dienstengebied
Dollegoor
47%
42%
36%
36%
58%
Noordbeek
Turfkade
Twentepoort Oost en West
Wendelgoor
XL-Businesspark
40% Totaal
Inbreiding van het bestaande areaal biedt veel voordelen, maar vraagt veel. Het doel moet zijn om natuur en landschap zoveel mogelijk te behouden, te blijven pleiten voor een aantrekkelijke woon- en leefomgeving en kansen te verkennen voor functiemenging. Dit vraagt een actieve houding van ondernemers en overheid, ingrepen in de bereikbaarheid (ov, langzaam verkeer) en ingrepen in regelgeving (flexibilisering bouwhoogtes). Al met al is een trendbreuk nodig van actief grondbeleid (gaan voor een nieuwe uitleglocatie bij ruimtevraag) naar herontwikkeling (inbreiding in samenwerking met grondeigenaren).
Uitbreiding Tegelijkertijd is ook uitbreiding nodig. Nieuwe locaties zorgen voor doorgroei- en doorschuifmogelijkheden van bestaande bedrijven (zowel lokaal als regionaal) en bieden ruimte voor het faciliteren van de toekomstige marktvraag.
7 Uitleglocaties, veelal huidige agrarische grond 8 In alle ontwikkelrichtingen wordt rekening gehouden met een omvang van 75 hectare netto voor XL Businesspark 2. Gezien de vorderingen en status van dit nieuwe terrein is deze uitbreidingsvraag hier niet meegenomen. 9 Periode 2023 tot en met 2040 (18 jaar) aangehouden, conform programmeringsafspraken Twente.
6
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Zodoende is het van belang om ook de opties voor greenfield ontwikkeling te verkennen. Dit gaat over het verkennen van de mogelijkheden voor uitgifte van kleinschalige kavels grenzend aan bestaande bedrijventerreinen en verkennen van regionale mogelijkheden voor gezamenlijk huisvesten van lokale vraag (<3 ha) op een sub regionaal bedrijventerrein. Dit alles vraagt een intensieve benadering op terreinniveau: waar kan het wel en waar niet. De nieuwe Omgevingswet biedt op integrale wijze sturingsmogelijkheden, maar dit vergt tijd, middelen en doorzettingsvermogen.
Ambities & uitvoering: hoe komen tot realisatie In het tegemoet komen aan de ruimtevraag moeten we rekening houden met zowel ambities als kaders. Een van de ambities is zorgen voor voldoende variëteit in typen banen en bedrijven, passend bij de bevolking. Denk ook aan ruimte behouden én creëren voor werken, inclusief voldoende raakvlakken met sterke economische sectoren. De bijdrage die bedrijven leveren aan lokale én regionale functies (Twente) is ook een ambitie, net als het afstemmen van de groei van inwoners en woningen op de groei van werkplekken.
Meer kaderstellend is de trendbreuk van actief grondbeleid naar herontwikkeling. Dit vraagt om een andere kijk op ruimtelijke ontwikkeling van de gemeente in samenspraak met marktpartijen. Veel concurrerende ruimteclaims bepalen het speelveld, evengoed als regionale programmering. Een ander belangrijk kader is de beschikbaarheid van voldoende arbeidskrachten, net als knelpunten op het elektriciteitsnet. Tot slot speelt ook de druk op en het gebrek aan werklocaties met hogere milieucategorieën mee. In de economisch-ruimtelijke visie komen tal van ambities naar voren. Onderstaande tabel maakt inzichtelijk wat het realiseren van deze ambities vraagt.
7
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Ambitie
Actie
Verantwoordelijkheid
Ruimte creëren in de stad voor werken Opgave inbreiding: 21 hectare
• Inbreidingslocaties opsporen (kansenzones) • Samenstellen terreinpaspoorten • Opstellen verdichtingseisen bestaande terreinen • Herontwikkelingsprojecten stimuleren • Functiemenging (functies in concrete projecten in bestaande stad combineren met alsdoel om ‘dubbel ruimtegebruik’ te realiseren) • Ruimte voor wijkeconomie • Ruimte voor werken koppelen aan bestaandeontwikkelingsprojecten (bv. Spoorzone)
• Marktpartijen • Gemeente Almelo
AlmeloVoldoende ruimte reserveren voor passende groei van werklocaties Opgave uitbreiding: 49 hectare
• Uitgeven kavels grenzend aan bestaandeterreinen (op zoek naar ’schuifruimte’ in samenspraak met andere ruimteclaims vanuitruimtelijke ordening) • Verkennen samenwerkingsmogelijkhedensub regionaal terrein
• Gemeente Almelo • Vastgoedpartijen • Grondeigenaren • Buurgemeenten
Mobiliteit en ontsluiting toekomstbestendig maken
• Overleg initiëren met vervoersbedrijven ominbreiding van werklocaties mogelijk te maken • Opstellen actieplan ‘fietsbereikbaarheidwerklocaties’, eventueel in combinatie metupdate verkeerscirculatieplan • Bedrijven betrekken bij kansen voor het ov(werkgeversaanpak) • Opzetten Mobiliteitsvisie
• Gemeente Almelo • Provincie Overijssel • Regionale vervoersorganisatie • Corridor • Oost NL
Zorgen voor voldoende geschikt personeel
• Richten op behoud en versterking van (bestaande) (culturele) voorzieningen • Relatie tussen vrijetijdseconomie en werklocaties erkennen en op inzetten (bij nieuweontwikkelingen) • Pleiten voor behoud groene longen
• Gemeente Almelo • Extern bureau
Zorgen voor voldoende geschikt personeel
• Lijn Arbeidsmarktstrategie volgen (banenvoor praktisch- en hoogopgeleiden, aansluitend bij beroepsbevolking)
• Gemeente Almelo • Ondernemers
Volop blijven inzetten op de regionale identiteit van Tech en maak regio
• Onderlinge samenhang bedrijven stimulerenen faciliteren • Blijven samenwerken op Twents niveau engezamenlijk kracht uitdragen • Samenwerking onderwijsinstellingen continueren en uitbreiden
• Oost NL • Twente Board • Gemeente Almelo • Onderwijsinstellingen
8
Zo komen we tot realisatie
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
De plek waar we bedenken én maken De economie van Almelo is divers en toekomstbestendig
Visie op economie & ruimte
Evenwichtig ecosysteem met sterke, toekomstbestendige sectoren aan de basis:
Drie ontwikkelrichtingen sluiten aan op DNA Almelo
1
2
3
De logistieke draaischijf van Oost Nederland
De plek waar we bedenken en maken
Lokaal geworteld, regionaal verzorgen
De omvang van de Tech-(maak)industrie is uniek. Diverse ontwikkelingen (zoals reshoring) nemen toe.
Ligging aan verschillende corridors.
Zorg is belangrijk (vergrijzende bevolking).
Logistiek en handel zijn vitaal voor economie en maatschappij. Almelo loopt voorop in verduurzaming en landschappelijke inpassing.
Na onderzoek voorkeur voor: “De plek waar we bedenken en maken”
De buurt- en vrije-tijdseconomie (o.a ZZP’ers aan huis) biedt veel verzorgende én stuwende werkgelegenheid.
Ruimtelijke doorvertaling
Slim & bewust Almelo gaat voor behoud van bestaande ruimte en zorgvuldige, afgewogen beperkte uitbreiding. Bedrijfsleven moet beter, slimmer en zorgvuldiger met bestaande ruimte omgaan.
21 hectare
Ambitie 1. Voldoende variëteit in typen banen en bedrijven, passend bij de bevolking. 2. Ruimte behouden én creëren voor werken, inclusief voldoende raakvlakken met sterke economische sectoren. 3. Bedrijven leveren bijdrage aan Twente 4. Groei van inwoners en woningen afgestemd op de groei van werkplekken.
1. Tech-maakindustrie: Medium- en High-Tech 2. Transport/handel: bevoorrading stad/regio, specialistische logistiek
Inbreiding op bestaande terreinen
1. Actieve houding van ondernemers en overheid (bereikbaarheid, ov, langzaam verkeer) en regelgeving (flexibilisering bouwhoogtes). 2. Actief grondbeleid: inbreiding in samenwerking met grondeigenaren.
49 Uitbreiding hectare
Tot 2040
1. Doorgroei- en doorschuif-mogelijkheden bestaande bedrijven 2. Ruimte voor toekomstige marktvraag 3. Greenfield ontwikkeling verkennen: kleinschalige kavels tegen bestaande bedrijventerreinen 4. Afstappen van pannenkoekenmodel: meer hoogbouw met inpandige parkeerruimte 5. Regionale mogelijkheden: op basis van regionale programmeringsafspraken.
Uitvoering 1. Trendbreuk van actief grondbeleid naar herontwikkeling. 2. Arbeidsmarktstrategie volgen 3. Verkenning uitbreidingsruimte (vlekkenplan) 4. Ontwikkeling locatiepaspoort
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
INHOUD HOOFDSTUK 1
Inleiding & aanleiding..................................................................... 10
HOOFDSTUK 2
Economisch DNA Almelo................................................................ 12
2.1 Ontwikkeling economie Almelo.................................................... 12
2.2 Sectorstructuur Almelo en ontwikkelingen.............................. 14
2.3 Verstedelijking & beroepsbevolking........................................... 18
2.4 Almelo in relatie tot de omgeving.. ............................................. 19
2.5 Economie Almelo: divers en toekomstbestendig.. ................... 21
HOOFDSTUK 3
Trends en ontwikkelingen............................................................. 22
HOOFDSTUK 4
Scenario ontwikkeling................................................................... 30
4.1 Drie kansrijke ontwikkelrichtingen.............................................. 30
4.2 Ontwikkeling ruimtevraag in sectoren.. .................................... 35
4.3 Impact en consequenties ontwikkelrichtingen. . ....................... 37
HOOFDSTUK 5
Indicatieve ruimtevraag................................................................ 41
5.1 Programmeringsafspraken Twente............................................ 41
5.2 Indicatieve uitbreidingsvraag. . ................................................... 42
5.3 Verfijning van de ruimtevraag.. .................................................. 43
5.4 Ontwikkelrichting twee: kansrijk en haalbaar ........................ 44
HOOFDSTUK 6
Ruimtelijk DNA Almelo en kansen voor ontwikkeling. . ............... 46
6.1 Ruimtelijke situatie bedrijventerreinen Almelo. . ...................... 46
6.2 Randvoorwaarden: bereikbaarheid en landschap.. .............. 49
6.3 Ruimtelijke kansen voor ontwikkeling.. ...................................... 52
6.4 Ruimtelijke vertaling ontwikkelrichting twee........................... 53
6.5 Ruimtelijke ontwikkelstrategie Almelo...................................... 56
HOOFDSTUK 7
Ambities en uitvoering................................................................... 57
10
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
1| INLEIDING & AANLEIDING
11
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Hoofdstuk 1
INLEIDING & AANLEIDING In de periode 2020-2022 zijn drie beleidsdocumenten opgesteld in de gemeente Almelo. De Omgevingsvisie schetst het lange termijn toekomstperspectief (tot 2040) voor het grondgebied van de gemeente. Verder heeft de gemeente een Uitvoeringsagenda Stadsontwikkeling ontwikkeld. Dit is een meer concrete uitwerking van de omgevingsvisie. Als derde heeft de gemeente een Ruimtelijk Programmatische Visie (RPV) opgesteld. Deze gaat met name in op de woningbouwopgave van Almelo. Ondertussen zijn ontwikkelmanagers bezig met een aantal majeure ruimtelijke ontwikkelopgaven, waaronder Businesspark XL2, Spoorzone-Westerdok, Leemslagen en Aalanderveld. Een combinatie van ontwikkelingen die leidt tot de komst van 4.400 nieuwe woningen en circa 8.000 nieuwe inwoners, transformaties van verouderde gebieden en nieuwe economische impulsen. Per 1 juli 2023 is binnen de ambtelijke organisatie de eenheid Stedelijke Ontwikkeling opgericht, die zich inzet voor dergelijke ambities.
De economie van Almelo blijft zich dus ontwikkelen. Mede daarom is er behoefte aan een overkoepelende visie op de toekomst van de economisch-ruimtelijke structuur: een Economisch Ruimtelijke Visie (ERV). De ERV is flexibel, praktisch en realistisch. Een lange termijn koers met aanpassingsvermogen, wat tegelijkertijd input geeft voor andere terreinen met economische relevantie. De ERV geeft een toekomstbeeld van de economisch ruimtelijk structuur van Almelo en welke inspanningen nodig zijn voor een gezond economisch klimaat voor inwoners en bedrijven.
De ambities sluiten ook aan op de Regionale Stedelijke Investeringsagenda (RSIA) 2050. Daarin hebben Almelo, Hengelo en Enschede uitgesproken om in te zetten op groei van circa 317.000 inwoners in 2023 naar circa 420.000 inwoners in 2050. Om deze bevolkingsgroei te accommoderen moeten minimaal 69.000 woningen worden toegevoegd, wat tegelijkertijd vraagt om ruimte voor werken voor het faciliteren van banen aan nieuwe inwoners.
In de totstandkoming van de ERV is een breed participatieproces opgezet. In verschillende overlegtafels is gesproken met afdelingen van de gemeente Almelo, de gemeenteraad, B&W / DT en ondernemers. Dit proces is in lijn met de Participatieverordening van de gemeente Almelo.
12
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Leeswijzer Hoofdstuk 2 (inzicht in DNA economie Almelo) omschrijft de ontwikkeling van de economie van Almelo door de jaren heen en werkt toe naar een foto van de situatie nu. Hoofdstuk 3 omschrijft verschillende trends en ontwikkelingen. Aan de hand van economische en maatschappelijke thema’s worden bepalende trends en ontwikkelingen beschreven, met hierbij aandacht voor de impact op de verschillende sectoren en de ruimtelijke implicaties. In hoofdstuk 4 zijn drie kansrijke ontwikkelrichtingen voor Almelo richting 2040 uitgewerkt, waarbij de huidige economische uitgangssituatie en de trends en ontwikkelingen het startpunt vormen. Hoofdstuk 5 omschrijft de ruimtelijke consequenties per ontwikkelrichting en bevat een onderbouwing waarom ontwikkelrichting twee het meest kansrijk is.
Hoofdstuk 6 geeft ruimtelijke impressies. Om meer gevoel te krijgen bij wat de ontwikkelrichtingen kunnen betekenen wordt een ruimtelijke impressie gegeven aan de hand van kaartbeelden en ander beeldmateriaal. Deze informatie draagt bij aan discussies die gevoerd worden nadat de ERV is opgeleverd. In hoofdstuk 7 biedt handelingsperspectief, door in te gaan op ambities en uitvoering. Het hoofdstuk geeft aan wat nodig is om ambities en doelen na te kunnen streven. Tegelijkertijd wordt aangegeven wat dit van de gemeente, marktpartijen en andere organisaties vraagt. In een separate bijlage is een kaartenatlas opgenomen met ruimtelijke gegevens voor Twente en Almelo.
13
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
2| ECONOMISCH DNA ALMELO
14
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Hoofdstuk 2
ECONOMISCH DNA ALMELO Almelo is een diverse stad. Een stad met maakindustrie, met uitvinden, door ontwikkelen en daadwerkelijk produceren. Almelo is ook een zorg- en dienstenstad. Met het Belastingkantoor, de rechtbank, ziekenhuis ZGT, Cogas, waterschap Vechtstromen en het gemeentehuis. Daarnaast is Almelo een wereldspeler in de Dit hoofdstuk maakt inzichtelijk hoe Almelo in economisch opzicht is geworden wat de gemeente nu is.
2.1 Ontwikkeling economie Almelo Tussen 2013 en 2022 is de werkgelegenheid in Almelo gestegen met 3.500 banen (+9%) naar een totaal van 45.400 banen. Met name het laatste jaar groeide de werkgelegenheid in absolute zin.
46.000
45.430
45.000 44.000
43.370
43.000 42.000
41.950
43.000
43.170
42.200 41.480
41.320
41.000
41.580 41.050
40.000 2013
2014
2015
2016
2017
Figuur 2.1 Ontwikkeling werkgelegenheid (2013-2022) Bron: Kennispunt Twente, 2023
Tussen 2013 en 2022 is het aantal vestigingen gestegen met 1.700 (+34%) naar een totaal van 6.700 vestigingen. Sinds 2013 groeit het aantal vestigingen gestaag. Van een lichte afname van het aantal vestigingen rond uitbraak van de coronacrisis -zoals waarneembaar bij de werkgelegenheidsontwikkelingis geen sprake. Een mogelijke oorzaak hiervan kan een toename van het aantal zzp’ers zijn.
2018
2019
2020
2021
2022
15
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
7.000
6.670
6.750 6.500
6.340
6.250
5.990
6.000 5.750 5.250 5.000
4.980
5.160
5.230
2014
2015
5.580
5.480
5.360
5.500
5.720
4.750 4.500 2013
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Figuur 2.2 Ontwikkeling vestigingen (2013-2022) Bron: Kennispunt Twente, 2023
Het Bruto binnenlands product (bbp) is een maat voor de omvang van de economie. De verandering van het volume van het bbp in een bepaalde tijdsperiode is een maat voor de groei (of krimp) van de economie. Het bbp wordt ook wel de som van de bestedingen in de inkomensvormingsrekening van de totale economie genoemd. Figuur 2.3 laat zien dat de groei van het BBP in Twente (de gegevens zijn niet op gemeente niveau beschikbaar) gelijk opgaat met die van Nederland en de laatste jaren zelfs harder groeit.
270 250 230 210 190 170 150
Nederland
130
Twente
110
Figuur 2.3 Ontwikkeling BBP per inwoner (in euro) geïndexeerd (1995=100) Bron: CBS
2021
2020
2019
2018
2017
2016
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
90
16
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
2.2 Sectorstructuur Almelo en ontwikkelingen Figuur 2.4 maakt duidelijk dat industrie (20%), zorg (19%) en handel (18%) verantwoordelijk zijn voor het grootste deel van de werkgelegenheid in Almelo. In figuur 2.5 zijn voor de drie grootste sectoren enkele voorbeeldbedrijven opgenomen.
20%
Industrie Gezondheids- en welzijnszorg Handel Specialistische zakelijke diensten Onderwijs Bouwnijverheid Openbaar bestuur en overheidsdienten Verhuur en overige zakelijke diensten Horeca Vervoer en opslag Cultuur, sport en recreatie Overige dienstverlening Informatie en communicatie Financiele dienstverlening Verhuur en handel van onroerend goed Landbouw, bosbouw en visserij Waterbedrijven en afvalbeheer Energievoorziening
19% 18%
0%
5%
10%
15%
20%
Figuur 2.4 Sectorstructuur Almelo (2021) Bron: Kennispunt Twente, 2023
Industriële bedrijven
Zorgbedrijven
Handelsbedrijven
Technotion VDL Benchmark Electronics Malvern Panalytical Urenco Cycling Sport Group Europe Bolk Zwanenberg Food Group Bolletje Enrichment Technology Company
ZGT Ziekenhuisgroep Twente Thuisgenoten Trivium Meulenbelt Zorg De Colckhof Zorgorganisatie Reggeland Lokatie Eugeria Dimence St. Woon- en Zorgcentrum Friso BTK Kraamzorg B.V. Columbus Junior Kinder- en Jeugdpsychiatrie Karakter
Timberland Europe B.V. Kees Smit Tuinmeubelen Food Connect Maaltijdservice B.V Ter Stal ACtronics Intratuin Almelo Cannondale V-tech Amazon Otrium
Figuur 2.5 Voorbeeldbedrijven grootste sectoren Almelo Bron: Bedrijven op de Kaart, 2023
17
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Figuur 2.6 laat de ontwikkeling van werkgelegenheid per sector zien, in perioden van 5 jaar. Tussen 2012 en 2022 is er sprake van een stijging, met name door positieve werkgelegenheidsontwikkelingen in de industrie, groot- en detailhandel, advisering en dienstverlening.
Sector
2012
2017
2022
Ontwikkeling 2012-2017
Ontwikkeling 2017-2022
Ontwikkeling 2012-2022
Landbouw, bosbouw en visserij
310
280
300
-30
20
-10
Winning van delfstoffen
10
0
0
-10
0
-10
Industrie
8510
7910
9200
-600
1290
690
Productie en distributie van handel
340
160
200
-180
40
-140
Winning en distributie van water,
120
180
150
60
-30
30
Bouwnijverheid
2170
2000
2570
-170
570
400
Groot- en detailhandel
7120
7880
8170
760
290
1050
Vervoer en opslag
1120
1830
1090
710
-740
-30
Horeca
1110
1220
1340
110
120
230
Informatie en communicatie
430
520
700
90
180
270
Financiële instellingen
520
520
390
0
-130
-130
Verhuur en handel in onroerend goed
260
260
430
0
170
170
Advisering, onderzoek en overige specialistische zakelijke dienstverlening
2630
3320
3630
690
310
1000
Verhuur van roerende goederen
1350
1540
1650
190
110
300
Openbaar bestuur
2610
1910
2150
-700
240
-460
Onderwijs
2980
2820
3100
-160
280
120
Zorg
8820
7570
8710
-1250
1140
-110
Cultuur, sport en recreatie
840
990
930
150
-60
90
Overige dienstverlening
640
680
740
40
60
100
-300
3860
3560
Totaal
41.890
41.590 45.450
Figuur 2.6 Ontwikkeling werkgelegenheid per sector 2012-2017-2022 Bron: Kennispunt Twente
18
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Sectorstructuur Almelo in perspectief Figuur 2.7 toont de sectorstructuur van Almelo in vergelijking met Twente. De figuur laat zien dat de industrie, zorg en handel samen goed zijn voor 57% van de economie in Almelo, terwijl dit in Twente 50% is. In Twente zijn onderwijs en bouwnijverheid sterker vertegenwoordigd dan in Almelo.
Industrie Gezondheids- en welzijnszorg Handel Specialistische zakelijke diensten Onderwijs Bouwnijverheid Openbaar bestuur en overheidsdienten Verhuur en overige zakelijke diensten Horeca Vervoer en opslag Cultuur, sport en recreatie Overige dienstverlening
Twente
Informatie en communicatie
Almelo
Financiele dienstverlening Verhuur en handel van onroerend goed Landbouw, bosbouw en visserij Waterbedrijven en afvalbeheer Energievoorziening Delfstoffenwinning 0% Figuur 2.7 Sectorstructuur Almelo en Twente (2021) Bron: Kennispunt Twente, 2023
5%
10%
15%
20%
19
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
In figuur 2.8 is voor de sectoren zorg, industrie en handel in een aantal gemeenten het aandeel banen weergegeven. Almelo heeft een enigszins vergelijkbare werkgelegenheidsstructuur als omliggende steden,
het aandeel van de getoonde sectoren verschilt wel. Zo is de industrie in Almelo sterker vertegenwoordigd dan in veel vergelijkbare steden en is de handelssector juist minder sterk vertegenwoordigd.
25%
20%
15%
10%
5%
0% Almelo
Hengelo
Deventer
Gezondheids- en welzijnszorg
Enschede Industrie
Zwolle Handel
Figuur 2.8 Aandeel werkgelegenheid top-3 sectoren Almelo in perspectief Bron: CBS, 2019 N.B. Laatste jaar waarvoor gegevens volledig zijn is 2019, hierdoor wijken gegevens Almelo af van figuur 2.4
Zoomen we in op High Tech Systems and Materials (HTSM ), dan valt op dat Almelo daarin vanaf 2017 een extra sterke groei doormaakt.
Het aandeel van werkgelegenheid in HTSM is van de drie Twentse steden in Almelo het hoogst.
20% 17,2%
17,6%
17,2%
17,4%
17,3%
16,8%
10,0%
9,9%
10,0%
9,9%
10,0%
10,1%
10,2%
10,2%
10,1%
8,6%
8,7%
8,6%
8,5%
8,2%
8,2%
7,0%
7,1%
7,1%
7,0%
7,0%
7,8%
8,1%
8,2%
8,4%
6,7%
6,7%
6,8%
6,9%
6,9%
2017
12,1%
2016
12,4%
2022
10,0%
12,1%
2021
14,4%
2020
13,4%
15,3%
2019
13,0%
15,1% 14,3%
12,3%
2015
8%
12,8%
15,8%
12,4%
2014
12%
16,3%
2018
16%
4%
2013
0%
Hengelo
Almelo
Twente
Figuur 2.9 Ontwikkeling werkgelegenheidsaandeel HTSM, Almelo vergeleken Bron: BIRO/LISA; bewerking: Kennispunt Twente
Enschede
Nederland
20
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Ontwikkelingen binnen sectoren Om meer zicht te krijgen op de ontwikkeling van sectoren kan worden gekeken naar de arbeidsproductiviteit binnen bedrijfstakken. Het ruimtegebruik op werklocaties wordt voor bijvoorbeeld de industrietakken, de groothandel, bouwnijverheid en vervoer steeds sterker bepaald door volumeontwikkeling van de toegevoegde waarde en minder door groei van het arbeidsvolume. In een landelijk onderzoek zijn economische prognoses opgesteld voor bedrijfstakken/sectoren. In figuur 2.9 is de huidige arbeidsproductiviteit weergegeven als de toegevoegde waarde (€) per arbeidsjaar. Er bestaan relatief grote verschillen in de arbeidsproductiviteit tussen bedrijfstakken. Zo vallen de zakelijke diensten op bedrijventerreinen laag uit, vanwege het feit dat hier ook verschillende laagwaardige diensten in onder zijn gebracht.
Er spelen twee belangrijke trends die de ontwikkeling in de verschillende bedrijfstakken gaan beïnvloeden. De eerste trend is die van verduurzaming. Nederland moet in 2050 klimaatneutraal zijn. Het behalen van de gestelde doelen levert stevige economische uitdagingen op. Zo zal klimaatbeleid om CO2-uitstoot terug te dringen de ontwikkeling in een aantal CO2-intensieve bedrijfstakken afremmen, terwijl dit voor andere bedrijfstakken juist extra productie kan opleveren. Een andere belangrijke trend is die van technologische ontwikkeling. Het is de verwachting dat er technologische verbeteringen worden toegepast die een extra stimulans kunnen geven aan de productie van sommige bedrijfstakken.
Metaalelektro Groothandel Opslag en dienstverlening voor vervoer Voedings- en genotmiddelenindustrie Zakelijke diensten Bouwmaterialenindustrie Vervoer Bouwnijverheid 50.000
80.000
Figuur 2.10 Arbeidsproductiviteit in € per arbeidsjaar voor bedrijfstakken op bedrijventerreinen* *E r is een bandbreedte weergegeven (van +/- 10%) o.b.v. landelijke CBS-cijfers Bron: Ruimte voor Economische Activiteit tot 2030 (EIB/BCI, 2019)
110.000
140.000
170.000
21
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
In het landelijke onderzoek van 2019 (BCI en EIB) zijn per bedrijfstak ook de structurele ontwikkelingen van de toegevoegde waarde onderzocht (2018-2030). Bedrijfstakken die in de periode 2018-2030 naar verwachting een bovengemiddelde groei zullen hebben zijn de groothandel en de metaalelektro.
De verwachting is dat niet de volledige groei van de toegevoegde waarde zich vertaalt in extra ruimtevraag. Door verbetering van de ruimteproductiviteit slaat slechts een deel van de groei neer in meer ruimtevraag.
Groothandel Voedings- en genotmiddelenindustrie Metaalelektro Opslag en dienstverlening voor vervoer Zakelijke diensten Bouwnijverheid Vervoer Bouwmaterialenindustrie 0,0
0,5
1,0
1,5
2,0
Figuur 2.11 Volumeontwikkeling toegevoegde waarde voor bedrijfstakken 2018-2030 (% jaarlijks) * *Ontwikkeling o.b.v. landelijke CBS-cijfers in een behoedzaam en gunstig scenario Bron: Ruimte voor Economische Activiteit tot 2030 (EIB/BCI, 2019)
2,5
3,0
3,5
4,0
4,5
22
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
2.3 Verstedelijking & beroepsbevolking Volgens de Omgevingsvisie en de Woonvisie komen er in Almelo circa 4.400 woningen bij. Nieuwe inwoners willen niet alleen wonen, maar ook werken. Dit vraagt onder meer om groei van het aantal werkplekken in de gemeente.
Figuur 2.11 laat de ontwikkeling van de beroepsbevolking in Almelo zien in de afgelopen jaren. Hieruit blijkt dat middelbaar opgeleide werknemers sterk vertegenwoordigd zijn in Almelo. Het aandeel hoogopgeleide mensen is de afgelopen 10 jaar gestegen met meer dan 10%.
60%
50%
40%
30%
Hoog
20%
Middelbaar 10%
Laag
0% 2013
2014
2015
2016
2017
2018
Figuur 2.12 Ontwikkeling beroepsbevolking (2013-2022) Bron: Arbeidsmarkt in Zicht, o.b.v. CBS
De beroepsbevolking neemt de komende jaren af in Almelo. Bij een groei van het aantal inwoners -waarvan een deel vergrijst- kan het een uitdaging zijn om voldoende werkplekken in te vullen. Specifiek voor werklocaties heeft dit invloed op de omvang (hoeveel ruimte is nodig om de (lokale) arbeidsmarkt te bedienen) en de kwaliteit (hoe blijven we als gemeente aantrekkelijk voor het vasthouden en aantrekken van personeel). Naast dat de omvang van de beroepsbevolking verandert, wijzigt ook de samenstelling. Het is van belang hierop in te spelen in het aanbod van werkplekken.
2019
2020
2021
2022
23
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
2.4 Almelo in relatie tot de omgeving Figuur 2.12 laat zien welke gemeenten een sterke inkomende en uitgaande arbeidspendel naar Almelo hebben. Uit de tabel wordt bijvoorbeeld duidelijk dat er meer pendel richting Enschede is (3.000) dan dat er vanuit Enschede pendel naar Almelo is (2.100). Hetzelfde geldt voor Hengelo en Zwolle.
Anderzijds is er vanuit Twenterand, Wierden en Tubbergen veel pendel richting Almelo. Dit wijst erop dat vanuit die gemeenten veel mensen naar Almelo reizen om te werken.
Totale omvang pendel
Inkomende pendel
Uitgaande pendel
Arbeidspendel saldo
Enschede
5.100
2.100
3.000
-900
Hengelo
5.100
2.100
3.000
-900
Twenterand
3.800
3.100
700
2.400
Wierden
3.700
2.800
900
1.900
Tubbergen
2.400
1.900
500
1.400
Rijssen-Holten
2.400
1.400
800
600
Hellendoorn
2.100
1.600
500
1.100
Zwolle
1.600
300
1.300
-1.000
Hof van Twente
1.500
1.100
400
700
Hardenberg
1.100
900
200
700
Stad
Figuur 2.13 Gemeenten met een sterke inkomende en uitgaande arbeidspendel naar Almelo Bron: CBS (2019)
24
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Het gezamenlijke streven naar Bruto Twents Geluk (of brede welvaart) wordt ingevuld met programma’s en projecten gericht op de versterking van de Twente economische structuur. Dit gaat bijvoorbeeld om de topsectoren innovatieve maakindustrie, logistiek en HTSM. Brede welvaart, onderzocht door Rabobank (2022), laat zien dat Twente het goed doet. Figuur 2.13 laat zien dat Almelo en Twente op veel dimensies beter scoren dan het landelijk gemiddelde.
Zoals de pendelgegevens al duiden, is Almelo onlosmakelijk onderdeel van haar omgeving. In Twents opzicht is Almelo onlosmakelijk onderdeel van de profilering van de regio als Groene Technologische Topregio. Dit blijkt onder meer uit het gezamenlijke belang van de Twente Board, waarin het versterken van de economie in Twente centraal staat. Het uiteindelijke doel is een groene technologische topregio te worden, waar het goed wonen, werken en leven is.
Dimensie
Almelo
Twente
Nederland
Subjectief welzijn
0,74
0,76
0,72
Veiligheid
0,84
0,85
0,81
Persoonlijke ontwikkeling
0,52
0,58
0,53
Huisvesting
0,8
0,8
0,77
Milieu
0,7
0,71
0,66
Gezondheid
0,68
0,71
0,66
Inkomen
0,71
0,73
0,71
Baanzekerheid
0,65
0,66
0,63
Figuur 2.14 Selectie van dimensies brede welvaart Bron: Rabobank, oktober 2022
Vanuit het perspectief van verstedelijking binnen Twente is Almelo sterk gelieerd aan Hengelo en Enschede. Voor onderwijs op WO-niveau is Almelo gericht op de Universiteit Twente in Enschede, terwijl er ook kansen liggen in Zwolle (Windesheim) en Deventer (Saxion). Het uiteindelijke succes van de ERV wordt mede bepaald door samenwerkingen en geldende akkoorden op regionale schaal. Naast de Twenteboard zijn dit de Provinciale Omgevingsvisie (POVI), Regionale Stedelijke Investeringsagenda (RSIA), Regionale programmeringsafspraken bedrijventerreinen, Regiodeals, Provinciale economische ruimtelijke visie en de Regionale energiestrategie (RES).
25
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
2.5 Economie Almelo: divers en toekomstbestendig De economie van Almelo is divers en toekomstbestendig. Almelo heeft een rijke industriële historie gebaseerd op ambacht en handel. In het verlengde hiervan is een bredere economie ontstaan met ook meer faciliterende en verzorgende functies. De huidige economie van Almelo is bijzonder divers en huisvest met name een grote industrie, zorg en handelssector. De werkgelegenheid en het aantal vestigingen zitten al jaren in de lift. Op regionaal niveau is Almelo onlosmakelijk onderdeel van Twente als Groene Technologische Topregio. De innovatieve maakindustrie en logistiek zijn belangrijke sectoren voor deze regio. Almelo heeft een werkgelegenheidsfunctie voor vooral omliggende kleine gemeenten en levert arbeidspotentieel voor grotere steden (Enschede, Hengelo en Zwolle). Ook zijn er relaties met andere steden, bijvoorbeeld in het kader van verstedelijking of onderwijs. Almelo maakt onderdeel uit van een evenwichtig ecosysteem, waarin sterke, toekomstbestendige sectoren aan de basis staan. De (maak)industrie is uniek, in lang niet iedere gemeente of regio representeert de industrie zo’n groot aandeel. Ontwikkelingen zoals reshoring nemen toe, waarbij ook de corridor kansen biedt. De zorg is een belangrijk economisch segment aan het worden, onder meer door de vergrijzende bevolking.
Het aantrekkelijke woon- en leefklimaat van Almelo past hier uitstekend bij. Logistiek en handel hebben vaak een negatieve connotatie, maar zijn een vitaal onderdeel van de maatschappij. De sector is in alle segmenten van de economie verweven en Almelo kan de kans grijpen om voorop te lopen in verduurzaming en landschappelijke inpassing.
Het economisch DNA van Almelo omvat meer dan alleen werklocaties. De buurt- en vrije-tijdseconomie huisvesten veel verzorgende én stuwende werkgelegenheid, wat bijdraagt aan een aantrekkelijk woonen leefklimaat in Almelo. Een blik op brede economische bloei draagt bij aan diverse maatschappelijke opgaven in Almelo en Twente. Een doel kan zijn om iedere inwoner mee te laten doen, als ondernemer of werknemer. Praktisch of universitair geschoold: iedereen kan zijn talenten inzetten. Een toekomstbestendige economie is in staat om in te spelen op meerdere opgaven, zoals digitalisering, technologische vernieuwing en de zorg om het klimaat. Een sterke lokale economie maakt Almelo weerbaar en beter bestand tegen economische schommelingen. Onafhankelijk van maatschappelijke en politieke omstandigheden. Lokaal sterk betekent in Almelo regionaal sterk, omdat Almelo onlosmakelijk onderdeel uitmaakt van Twente. In het volgende hoofdstuk komen trends en ontwikkelingen aan bod die van invloed zijn op de economie van Almelo en welke ruimtelijke implicaties deze trends en ontwikkelingen hebben.
26
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
3| TRENDS & ONTWIKKELINGEN
27
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
Hoofdstuk 3
TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Trends en ontwikkelingen worden nader in beeld gebracht aan de hand van zes blokken (figuur 3.1). Per blok worden bepalende trends beschreven, in kaart gebracht wat de impact hiervan is op sectoren en wat de ruimtelijke implicaties zijn. De uitwerkingen zijn gebaseerd op diverse studies in Nederland naar economische, technologische en maatschappelijke ontwikkelingen en de betekenis voor het bedrijfsleven.
Op basis van de omschrijving van de trends en ontwikkelingen wordt de impact op de lokale economie geschetst en worden ruimtelijke implicaties voor Almelo in beeld gebracht.
Inspelen op trends en ontwikkelingen kan bijdragen aan het verbeteren van de uitgangspositie en op die manier als gemeente aantrekkelijk te blijven voor bewoners, bedrijven en bezoekers.
A
B Economie
Technologie
C
D Transport
Bouw
F
E Ecologie & Energie
Arbeidsmarkt
Figuur 3.1 Thematisch overzicht trends en ontwikkelingen
28
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
A - Economie Omschrijving A1 Reshoring & glocalisering Reshoring houdt in dat bedrijven productie terughalen uit lagelonenlanden/ ervoor kiezen productie hier te houden. Redenen zijn o.a. kwaliteits-, risico-, en procesbeheersing. Daarnaast hebben de negatieve effecten van globalisering tot een tegenbeweging geleid, waarbij het ‘plaatselijk maken’ van producten centraal staat (glocalisering). Dit wordt versterkt door (geopolitieke) onzekerheden zoals Brexit, druk op handelsakkoorden en Rusland/ Oekraïne.
A2 Servitization Steeds meer (hightech) machines, installaties, en producten (denk aan auto’s, telefoons etc.) worden niet slechts als product verkocht, maar in combinatie met een dienst zoals installatie, onderhoud, asset management, financiering, training/advies. Dit komt o.a. doordat de toegevoegde waarde van productieactiviteiten afneemt. Servitization draagt bij aan het behouden van marges omdat naast producten ook ‘life-cycle’ services worden aangeboden.
A3 Ecosysteembenadering De term ecosysteem komt vaak ter sprake als het gaat om regionale economische activiteit die in een bepaald cluster of netwerk plaatsvindt. Daarbij gaat het om samenwerking tussen bedrijven, onderwijsinstellingen en overheid die als ‘triple-helix’ zorgen voor dynamiek in het ecosysteem. Dit ecosysteem vormt een broedplaats voor innovatie en daarmee concurrentiekracht van een regio en stakeholders.
Impact sectoren
Ruimtelijke implicaties
De toegenomen interesse in productie in eigen land leidt tot kansen voor groei van hoogwaardige (maak)industrie in Twente en in Nederland. Als gevolg hiervan veranderen ook wereldwijde supply chains. Glocalisering uit zich economisch door de opkomst van bedrijven die lokale en regionale producten/ diensten aanbieden. Er worden steeds nieuwe eisen aan het productieproces gesteld, bijvoorbeeld als gevolg van snelle innovatieprocessen en de aandacht voor volledige kwaliteitsbeheersing (geen ruimte voor fouten).
Het wordt steeds belangrijker dat producten op het juiste moment, met de juiste kwaliteit op de juiste plek aankomen. Controle over de gehele keten neemt daarmee toe en daarmee de behoefte aan real time informatie, vergaande digitalisering van processen en integratie van nieuwe technologieën. Vestigingslocaties moeten hiertoe dus toegang bieden; denk aan hoogopgeleide arbeidskrachten en een goedwerkend ecosysteem waarin ook toeleveranciers en klanten zijn geïntegreerd.
De leverancier van het product wil de bijbehorende dienst zo efficiënt mogelijk uitvoeren, zodat winstgevendheid wordt gewaarborgd. Dit wordt bereikt door de conditie van het product te monitoren en onderhoud uit te voeren wanneer dat nodig is (condition based maintenance). De uitdaging is om just-in-time onderhoud uit te voeren. Om dit te bereiken wordt gebruikt gemaakt van modellen, doorlopende monitoring, data-analyse en spare parts/ service logistiek.
Om snelle service te kunnen leveren moeten spare parts distributie- en onderhoudscentra dicht bij de markt gevestigd zijn en 24/7 opereren. Integratie tussen logistiek en industrie is gewenst t.b.v. snelheid in het gehele onderhoudsproces: slim monitoren van onderhoud, aanleveren bestellingen en het onderhoud zelf. Vaak worden in spare parts logistiek ook complexe value add services zoals assemblage, refurbishment en 3D printing van onderdelen geleverd.
De ecosysteembenadering leidt tot een verschuiving van partijen die (relatief) standalone opereren tot integratie van verschillende stakeholders. Denk hierbij aan industriële bedrijven, startups, toeleveranciers, klanten en (logistieke) service bedrijven die samenwerken om producten/ processen/ services te verbeteren, waarbij ook kennisinstellingen en overheden een belangrijke rol spelen t.b.v. bijvoorbeeld onderzoeksprojecten.
Ecosystemen bestaan in regionale netwerken maar zijn ook gebaat bij specifieke vestigingslocaties. Nabijheid vergemakkelijkt integratie en uitwisseling van kennis tussen partijen. Dit leidt tot meer vraag naar werklocaties waar interactie tussen een mix van verschillende type bedrijven en kennisinstellingen/overheden plaatsvindt (interactiemilieus). Belangrijk hierbij zijn formele/ informele ontmoetingsplekken en een algeheel prettige werkomgeving.
29
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
B - Technologie Omschrijving
Impact sectoren
Ruimtelijke implicaties
B1 Automatisering & robotisering
Material handling systemen met betrekking tot grijpen, plaatsen en assemblage van producten in combinatie met zelflerende technieken worden steeds meer toegepast. Denk aan automatisering/ robotisering in distributiecentra, hulp van robots bij het lossen van trailers en containers, assemblage in de industrie of gebruik van slimme robots in bijvoorbeeld de maakindustrie, (online) groothandel en bouwsector.
Het gaat om integratie van allerlei disciplines en toepassing in verschillende sectoren. In apparatuur en systemen zijn de komende jaren nog veel verbeteringen nodig (bv. precisiebewegingen in ‘handling & gripping technology’). Vestigingslocaties in nabijheid van toepassingsgebieden zoals maakindustrie, agrofood en logistiek die toegang/ inbedding bieden in een lokaal/ regionaal (kennis)ecosysteem zijn hierbij van belang.
Opkomst van condition based maintenance t.b.v. onderhoud/ vervanging van onderdelen wanneer nodig i.p.v. op vastgestelde momenten of bij defect. Dit is mogelijk door o.a. datacollectie en sensoren in producten en processen. Spare parts logistiek speelt hierbij een belangrijke rol. Blockchain vindt bv. toepassing in complexe logistieke (retour) stromen en het bijhouden van voorraadniveaus in de keten om productieprocessen voorspelbaarder en flexibeler te maken. Leidt tot groei in ICT en technieksector.
Om downtime m.b.t. productie te beperken moeten spare parts distributie- en onderhoudscentra dicht bij de markt gevestigd zijn en 24/7 kunnen leveren. Integratie tussen logistiek en industrie is gewenst t.b.v. snelheid in het gehele onderhoudsproces: slim monitoren van onderhoud, aanleveren bestellingen en het onderhoud zelf. Vaak worden in spare parts logistiek ook complexe value add services zoals refurbishment en 3D printing van onderdelen geleverd.
Nederland heeft een sterke positie in de ontwikkeling van de toepassing van Truck Platooning. Veel marktpartijen zien kansen in zelfrijdende trucks en vinden het belangrijk ervaring/ kennis op te bouwen. Dit vraagt ook om ontwikkelingen in hard- en software. In de regio Twente zijn toeleveranciers gevestigd in relatie tot het ontwikkelen van nieuwe technologieën voor efficiënt en duurzaam transport.
De benoemde transportechnologieën vinden veelal toepassing bij logistieke partijen die nieuwe concepten willen toepassen. Het gaat vaak om samenwerking in projecten tussen verschillende partijen uit verschillende disciplines. Testlocaties en (tijdelijke) colocatie kunnen daarbij van belang zijn t.b.v. gezamenlijk ontwikkelen van concepten.
Integratie van elektrotechniek, mechanica, meet-, regel- en besturingstechniek en software voor ontwerp van producten, systemen en productieprocessen. Nederland behoort op dit gebied tot de top van de wereld door vele jaren ervaring in de ontwikkeling van verschillende toepassingsgebieden als semiconductors, healthcare apparatuur, machinebouw, warehousing en automotive.
B2 Digitalisering / Big Data / Internet of Things Voorspellen van processen op basis van ervaringen uit het verleden, gebruikmakend van algoritmen op basis van big data. Verbinden van apparaten door slimme sensoren die via internet met elkaar verbonden zijn en gegevens uitwisselen, zonder tussenkomst van mensen. Slimme databases die gegevens bijhouden van transacties/ gegevensuitwisseling tussen partijen (blockchain).
B3 Transporttechnologieën Technologieën zoals autonoom rijden en truck platooning (gebruik van meerdere trucks die digitaal gekoppeld zijn, besturing ondersteunende systemen hebben en kort achter elkaar rijden). Denk ook aan nieuwe aandrijvingstechnologieën zoals elektrisch vervoer of vervoer op waterstof. De toepassing van bv. drones in de agrofood en logistiek kan ook onder deze trend geschaard worden.
30
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
C - Transport Omschrijving C1 Modal shift Modal shift is een term die wordt gebruikt voor het vervangen van een deel van het vervoer over de weg door andere vormen van ver-voer, zoals per spoor en per water. Veel alternatieven voor wegvervoer kunnen slechts voor een deel van de verplaatsing gebruikt worden. Mede daarom betekent modal shift vaak ook verschuiving van unimodaal transport naar multimodaal transport.
C2 Smart logistics Met smart logistics kan de bereikbaarheid en doorstroming van het verkeersnetwerk en de logistiek worden vergroot. In de praktijk betreft het een combinatie van logistiek management en verkeersmanagement door slimme inzet van data en ‘enabling technologies’. Door verkeers- en logistieke data te combineren kunnen bedrijven kosten beheersen en service aan klanten verbeteren, terwijl overheden beleidsdoelen in mobiliteit kunnen behalen.
C3 Smart industry Smart Industry betreft een koepelbegrip voor ontwikkelingen in de industrie, waarbij gebruik gemaakt wordt van nieuwe informatie- en productietechnologie zodat efficiënter, flexibeler, kwalitatief beter en op maat geproduceerd kan worden. Dit wordt gedreven door technologische ontwikkelingen op het gebied van ICT, zoals big data/ IoT/ blokchain en artificial intelligence. Kapitaal- en kennisintensiteit nemen toe.
Impact sectoren
Ruimtelijke implicaties
Modal shift wordt steeds populairder doordat het bijdraagt aan het terugdringen/ vermijden van congestie, verlaging van kosten en CO2-uitstoot en het opvangen van personeelstekorten op de weg. Grote verladers maken vaak al gebruik van de mogelijkheden die de binnenvaart en het spoor hen biedt. Maar ook voor mkb/ handels- en productiebedrijven biedt transport via verschillende modaliteiten kansen.
Om de modal shift mogelijk te maken moeten nieuwe bedrijventerreinen zoveel mogelijk multimodaal ontsloten zijn. Dit betekent dat nabijheid van spooren binnenvaartterminals nodig is. Slimme, efficiënte bundeling van goederenstromen en digitalisering van transport spelen hierbij ook een rol. Het totaal leidt tot efficiënter en schoner goederenvervoer.
Smart logistics leidt tot efficiency in logistiek en kan daarmee bijdragen aan zaken als congestie, verduurzaming en kostenreductie. Voorbeelden zijn truck platooning en bundeling van transporten van verschillende partijen (binnenlands en binnenstedelijk) door onafhankelijke platforms. Er zijn verschillende type aanbieders betrokken, variërend van innovatieve logistieke dienstverleners, retail ketens, verladers, software ontwikkelaars en hardware bedrijven. De kapitaalintensiteit en kennisintensiteit van de logistiek neemt toe.
Naar verwachting leidt smart logistics tot meer vraag naar grotere logistieke bedrijventerreinen. Verschillende logistieke partijen kunnen een logistiek terrein gebruiken t.b.v. gezamenlijke platooning/ bundeling van stromen. De centrale regie hierover vindt ook plaats vanaf dit terrein. De term supply chain control tower komt hierbij ook aan de orde: het inzichtelijk maken van logistieke ketens d.m.v. een centrale regieen informatiehub. Ook is er meer ruimte nodig voor webwinkels en daaraan gebonden logistiek.
Smart Industry wordt sector breed toegepast en heeft invloed op de gehele economie/ maatschappij. Het heeft dan ook veel waarde voor de (toekomstige) concurrentiepositie van Nederland. Objecten, machines, systemen met steeds efficiëntere sensoren opereren samen met mensen in netwerken waarbinnen continue wordt gecommuniceerd, afgestemd en fouten worden opgespoord/ hersteld. Deze verbinding leidt tot veel mogelijkheden om productieprocessen efficiënter/ effectiever in te richten. Er is minder vraag naar fysieke arbeid door automatisering.
Triple-helix samenwerking moet leiden tot nieuwe ontwikkelingen. Hiervoor zijn in NL zo’n 40 smart industry fieldlabs opgericht. Dit zijn praktijkomgevingen waarin partijen oplossingen ontwikkelen, testen en implementeren. Nabijheid tot toepassingsgebieden zoals in de maakindustrie en een lokaal/ regionaal (kennis) ecosysteem zijn hierbij van belang.
31
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
D - Bouw Omschrijving D1 Prefabricage Prefab bouwen is het proces in de bouw waarbij materialen op voorhand op een productielocatie of werkplaats tot bouwcomponenten worden gemaakt, voordat ze naar de bouwplaats worden vervoerd. Het gebruiken van prefab-elementen zorgt voor een versnelling van de bouwtijd, maar vraagt van partijen ook veel (digitale) voorbereiding.
D2 Nieuwe contractvormen De vorm van de bouworganisatie is een belangrijke keuze, die aangeeft hoe de werkzaamheden over verschillende deelnemers aan het bouwproces worden verdeeld. Daarna worden onderlinge contracten opgesteld. De risico’s worden door de opdrachtgever steeds meer naar de aannemer verschoven.
D3 Stikstof / PFAS De stikstof- en PFAS-problematiek raakt de bouwproductie al sinds 2020. De sector omvat de bouwactiviteiten van woningen (40%), utiliteitsgebouwen (30%) en infrastructuur (30%) voor nieuwbouw, herstel, verbouw en onderhoud. Met name de effecten op infra en woningbouw zijn groot en zouden tot aanhoudende krimp kunnen leiden.
Impact sectoren
Ruimtelijke implicaties
Er is sprake van een digitalisering van de bouw, waarin 3D-modellen steeds meer worden gebruikt om samen te werken met fabrikanten en onderaannemers om zaken te automatiseren en productie efficiënter in te richten. Naast de grote bouwbedrijven maken ook steeds meer kleine bedrijven hier gebruik van. Belangrijk voordeel naast duurzaamheid en veiligheid is de just-in-time levering, waardoor minder ruimte voor opslag nodig is.
De verduurzaming van gebouwen en infrastructuur levert een extra impuls aan de bouwproductie met veel extra opdrachten. De structurele ontwikkeling van nieuwbouw van woningen kan goed worden verklaard door de groei van huishoudens en de vervangingsvraag (sloop van woningen). De behoefte aan ruimte zal toenemen omdat het productieproces van prefab elementen (vooral het uitharden) meer ruimte vraagt.
Door een groei van het aantal geïntegreerde contractvormen constateren experts dat de traditionele scheiding tussen ontwerp en uitvoering afneemt. Ook middelgrote bedrijven worden gestimuleerd om te investeren in ontwerpkwaliteiten en partnerships om de kansen op opdrachten te vergroten. De kleine bedrijven kunnen onderscheidend zijn door te specialiseren op niches, waardoor slimmer en sneller kan worden gebouwd.
Belangrijk effect op de bedrijventerreinen is dat de arbeidsmarkt verandert. Er is een groeiende behoefte aan vakmensen, technisch personeel en IT’ers. Er is behoefte aan andere vaardigheden. Bouwbedrijven willen aantrekkelijk blijven voor nieuw talent en ervaring. De coronacrisis heeft deze strijd om personeel versterkt. Goed bereikbare terreinen met OVverbindingen zullen in het voordeel zijn om personeel aan te trekken.
De negatieve impact door stikstof en PFAS op de bouwproductie is al aan de orde. De vergunningverlening staat onder druk, waardoor de werkvoorraden van bouwbedrijven teruglopen. Veel hangt af van de invoering van een nieuw stikstofregistratiesysteem, waarmee per regio kan worden vastgesteld welke (bouw)projecten mogen starten.
Grote stikstofimpact is aanhoudend te verwachten bij de bouw van logistiek vastgoed en bedrijfsruimtes. Bij ontwikkeling van panden van logistieke partijen moet ook rekening gehouden worden met de extra transportbewegingen. Bouwen op nieuwe bedrijventerreinen staat steeds meer onder maatschappelijke druk door afname van het natuurlijk landschap. Voor de bouwsector liggen er kansen om te bouwen op herontwikkelingslocaties.
32
Economisch Ruimtelijke Visie Almelo
E - Ecologie & Energie Omschrijving E1 Klimaatverandering De aarde warmt o.a. op door de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen. Dit heeft ernstige gevolgen voor mens en natuur. Om dit te beperken wordt wereldwijd steeds meer aandacht besteed aan onderwerpen als energietransitie, duurzaamheid en circulariteit. Ook worden mondiale/ Europese/ nationale afspraken steeds stringenter.