bijlage 3 bij RB 1-Almelo definitieve versie fysisch antropologisch rapport Huize Alexandra zonder afbeeldingen

Bovendien moet er rekening mee worden gehouden dat veel ziekten geen sporen nalaten op bot of indien de dood snel intreedt er geen botafwijkingen kunnen ontstaan. Heupbeenderen zijn grondig onderzocht om eventuele ‘bevallingslittekens’ aan te tonen. Bewijs voor bevallingen is niet geconstateerd maar er kan niet worden geconcludeerd dat deze vrouwen geen bevallingen hebben meegemaakt aangezien een bevalling niet tot botafwijkingen hoeft te leiden. Wel is duidelijk dat de vrouwen in Almelo kampten met deficiënties. Minimaal 20,9% heeft geleden aan vitamine D gebrek (20,9%) en minimaal 14,2% aan chronische bloedarmoede. Deze percentages 69

Spoor 8 aan de noordkant van de voormalige begraafplaats. Spoor 26, 28, 29, 33 in hieronder gelegen gedeelte en spoor 101, 104, 105 en 106 aan zuidoostelijke zijde van begraafplaats.

19

zijn minimum aantallen vanwege de incompleetheid van de skeletresten. Het dieet van de voormalige bewoonsters van het klooster in Almelo zal niet toereikend zijn geweest en dit in combinatie met verhullende kleding en hoogstwaarschijnlijk weinig buitenlucht zal tot krom naar buiten gebogen dijbenen of scheenbenen hebben geleid. Het hoge percentage ante mortem tandverlies van 48,8% is een indicatie dat de mondhygiëne van de meeste vrouwen pover is geweest en dat het kauwen van voedsel voor velen niet mogelijk is geweest.

20

Literatuur Acsádi, G. & J. Nemeskéri 1970: History of human life span and mortality, Budapest. Aufderheide, A.C. & C. Rodríguez-Martín 1998: The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology. Including a dental chapter by O. Langsjoen, Cambridge. Bainbridge, D. & S.G. Genovés Tarazaga 1956: A study of sex differences in the scapula, The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland 86, p. 109-134. Bass, W.H. 1995: A laboratory and field manual of the human skeleton, Columbia. Black, T.K. 1978: A new method for assessing the sex of fragmentary skeletal remains: femoral shafts circumference, American Journal of Physical Anthropology 48, 227-231. Bosman, A.M., S.R. Moisik, D. Dedik & A. Waters-Rist 2017: Talking heads: Morphological variation in the human mandible over the last 500 years in the Netherlands, Homo, Journal of Comparative Human Biology 68, p. 329-342. Brickley, M. & R. Ives 2008: The bioarchaeology of metabolic disease, Oxford. Broca, P. 1875: Instructions craniologiques et craniométriques de la Société d anthropologie de Paris, Paris (Mémoires de la Société d Anthropologie de Paris II). Buckberry, J.L. & A.T.Chamberlain 2002: Age estimation from the auricular surface of the ilium: A revised method, American Journal of Physical Anthropology 119, p. 231-239. Exalto, J. & A.

van Renssen 2019: Zusters van de Goede Herder (1945-1975), Bronstudie 4 bij het sectorrapport geweld in de residentiële jeugdzorg (1945-heden), in J. Exalto, N. Bekkema, D.J. de Ruyter, M. Rietveld-van Wingerden, C. de Schipper, M. Oosterman, & C. Schuengel (editors), Onvoldoende beschermd: Geweld in de Nederlandse jeugdzorg van 1945 tot heden. Commissie Onderzoek naar Geweld in de Jeugdzorg, Amsterdam, Vrije Universiteit, p. 1-47. Guinaudeau, B. 1905: Moderne Kloostergruwelen. De schandalen van den “Goede Herder”, Amersfoort. Heerma van Voss, G. & M. Houwerzijl 2019: Gedwongen arbeid bij de Goede Herder. De werkwijze in de instellingen van de kloosterorde De Goede Herder in de periode 1945-1975 en de rol van de overheid daarbij, Universiteit Leiden/Tilburg University. Heijst, A. van, M. Derks & M. Monteiro (2010): Ex Caritate. Kloosterleven, apostolaat en nieuwe spirit van actieve vrouwelijke religieuzen in Nederland in de 19e en 20e eeuw, Hilversum. Holtmann, H. 2000: Het klooster ‘de Goede Herder’, Stad & Ambt, jaargang 8, nummer 3, Historische Kring Stad en Ambt Almelo, p. 4-9. Kaptijn, E. & O. Satijn 2024: Programma van Eisen, Huize Alexandra-begraafplaats klooster de Goede Herder, Zwolle. Keurhorst, I. & H. Oude Rengerink 2023: Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra, Almelo, gemeente Almelo (OV), Laagland Archeologie Rapport 1229, Almelo. 21

Key, C.A., L.C. Aiello & T. Molleson 1994: Cranial suture closure and its implications for age estimation, International Journal of Osteoarchaeology 4:3, p. 193-207. Lovejoy, C.O., R.S. Meindl, T.R. Pryzbeck & R.P. Mensforth 1985: Chronological metamorphosis of the auricular surface of the ilium: A new method for the determination of adult skeletal age at death, American Journal of Physical Anthropology 68, p. 15-28. Maat, G.J.R., R.W. Mastwijk & E.A. van der Velde 1997: On the reliabilty of non-metrical morphological sex determination of the skull compared with that of the pelvis in The Low Countries, International Journal of Osteoarchaeology 7, p. 575-580. Maat, G.J.R., A.E. van der Merwe & Th. Hoff 2012: Manual fort the Physical Anthropological Report, Leiden, Amsterdam. MacCormick, W.F., J.H. Stewart & H. Greene 1991: Sexing of human clavicles using length and circumference measurements, American Journal of Forensic Medical Pathology 12: p. 175-181. Mann, R.W. & D.R. Hunt 2005: Photographic regional atlas of bone disease. A guide to pathologic and normal variation in the human skeleton. Illinois. Mourits, R., E. Walhout, J. Kok, M. Rosenbaum-Feldbrügge & F. van Lieshout 2024: Oversterfte? Een beknopte demografische analyse van de Goede Herder in Zoeterwoude, 1869-1939, Amsterdam, Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. Nugteren, K. van & D. Winkel (red.) m.m.v.

C. Walravens 2015: Kunstgewrichten, de heup, Houten. Ortner, D.J. 2003: Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains, San Diego/London. Perou, L. 1964: Cranial hyperostosis. Springfield. Portegies, M. 1999: Dood en begraven in ’s-Hertogenbosch. Het Sint Jankerkhof 1629-1858, Utrecht. Pot, T. 1988: Een gebitsonderzoek van het 18e-eeuwse grafveld St. Janskerkhof, Kroniek bouwhistorisch en archeologisch onderzoek, p. 125-149. Rens, T.J.G. van 1986: Totale heupprothese, indicaties, resultaten, levensduur, Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 130, p. 1782-1787, Stewart, T.D. 1979: Essentials of forensic anthropology, Springfield. Steyn, M. & M.Y. Işcan 1999: Osteometric variation in the humerus: sexual dimorphism in South Africans, Forensic Science International 106:2, p. 77-85. Stuart-Macadam, P. 1992: Porotic hyperostosis: a new perspective, American Journal of Physical Anthropology 87, p. 39-47. Ubelaker, D.H. 1984: Human Skeletal Remains: Excavation, Analysis, Interpretation, Washington. Ullrich H. 1975: Estimation of Fertility by means of Pregnancy and Childbirth Alterations at the Pubis, the Ilium, and the Sacrum, Ossa 2, p. 23-39. 22

Waldron, T. 2009: Palaeopathology, Cambridge. Walker, P.L., R.R. Bathurst, R. Richman, T. Gjerdrum & V.A. Andrushko 2009: The Causes of Porotic Hyperostosis and Cribra Orbitalia: A Reappraisal of the Iron-Deficiency-Anemia Hypothesis, American Journal of Physical Anthropology 139, p. 109-125. Workshop of European Anthropologists (WEA) 1980: Recommendations for Age and Sex Diagnoses of Skeletons, Journal of Human Evolution 9, p. 517-549. Overige bronnen Fédération Dentaire Internationale (FDI) notation | Radiology Reference Article | Radiopaedia.org Zoeterwoude – Kloosterbegraafplaats De Goede Herder (verdwenen) - Stichting Dodenakkers.nl

23