22 Inventariserend proefsleuven-onderzoek naar (voormalige) kloosterkerkhof Huize Alexandra

Gemeente Almelo

Raadsbrief ter informatie

Postadres: Gemeente Almelo Postbus 5100 7600 GC Almelo

Aan de raad van de gemeente Almelo Bijlage - onderzoek

Doorkiesnummer

Behandeld door M.M. Weerink

Datum 06 december 2023

Onderwerp Inventariserend proefsleuven-onderzoek naar (voormalige) kloosterkerkhof Huize Alexandra

Geachte leden van de raad, Op 9 oktober 2023 is door Laagland Archeologie een inventariserend proefsleuvenonderzoek uitgevoerd naar een (voormalig) kloosterkerkhof bij de locatie Huize Alexandra aan de Vriezenveenseweg 170 (raad-7939). Via deze raadsbrief willen we u informeren over het onderzoeksrapport dat wij op 7 december van Laagland Archeologie ontvingen alsook over het vervolgonderzoek. De vondst van graven in oktober op het voormalige kloosterkerkhof heeft begrijpelijk veel gevoelens losgemaakt bij vroegere bewoners van De Goede Herder. Bij hen, u als raad en ook anderen heeft de vondst veel vragen opgeroepen. Daarom hebben we als gemeente opdracht gegeven voor zorgvuldig vervolgonderzoek om betrokkenen meer duidelijkheid te kunnen geven en helderheid te krijgen bij de vraagstukken over deze kloosterbegraafplaats en de vervolgstappen. Uitkomsten proefsleuvenonderzoek Het proefsleuvenonderzoek in oktober had als doel aan te tonen of er nog begravingen waren, dan wel een begraafplaats, hoewel die niet als zodanig zichtbaar was op het terrein. Laagland Archeologie concludeert dat de begraafplaats van het voormalige klooster nog deels intact is en slechts deels is geruimd. Het aantal nog aanwezige begravingen met nog aanwezige stoffelijke resten kan op basis van het ter plaatse uitgevoerde onderzoek niet worden aangegeven.

Ten tijde van het opstellen van het onderzoeksrapport is nadere informatie gekomen via Klooster Euphrasia (de huidige rechtspersoon van de Nederlandse zusters van de Goede Herder). Volgens deze informatie zou de begraafplaats in 1997 zijn geruimd waarbij de stoffelijke resten van de begraven personen zouden zijn overgebracht en herbegraven op het kloosterkerkhof in Bloemendaal. Op basis van de informatie van Klooster Euphrasia zou het gaan om 218 geruimde graven. Vervolgonderzoek Het proefsleuvenonderzoek van Laagland toont aan dat op de locatie nog begravingen aanwezig zijn. Dat gegeven vraagt om uiterste zorgvuldigheid, mede vanwege de begrijpelijke, grote betrokkenheid en vragen van voormalige bewoners. Daarom hebben we opdracht verleend aan Het Oversticht als deskundige partij om verder onderzoek te doen naar de feitelijke situatie. Bij zorgvuldigheid hoort ook dat we in beeld laten brengen wie welke (juridische) verantwoordelijkheid heeft. Ook een mogelijke aansprakelijkheidstelling van derde partijen maakt hier onderdeel van uit. Om ook dit traject zorgvuldig te doorlopen hebben we daartoe inmiddels ook

Pagina 1 van 2 Raad - 2308083 DCS - 2386252

specialistische externe juridische expertise ingeschakeld. De juridische aspecten worden meegenomen in het plan van aanpak dat Het Oversticht zal presenteren voor het vervolg. In de eerste helft van januari 2024 willen wij dit Plan van Aanpak vaststellen. Uiteraard worden betrokkenen geïnformeerd over de uitkomsten en de vervolgstappen. We vinden het belangrijk om op zorgvuldige wijze een vervolg te geven aan de uitkomsten van het onderzoek, met aandacht voor de voormalige bewoners. We vragen uw begrip voor het feit dat dit de nodige tijd zal vergen.

Hoogachtend, Burgemeester en Wethouders van Almelo, de secretaris, de burgemeester,

J. Dijkstra

Pagina 2 van 2

M.M. van ’t Veld

Laagland Archeologie Rapport 1229

Inventariserend veldonderzoek proefsleuven

Huize Alexandra, Almelo gemeente Almelo (OV).

december 2023 Versie Definitief In opdracht van: Gemeente Almelo

7 Colofon Laagland Archeologie Rapport 1229

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV) Auteurs: Iris Keurhorst en Hans Oude Rengerink

In opdracht van: Gemeente Almelo

Foto’s en tekeningen: Laagland Archeologie Status rapport: Definitief

Controle: Hans Oude Rengerink

Autorisatie: Nick Hendriks

ISSN 2468-4759 Laagland Archeologie BV Virulyweg 21F-G 7602 RG Almelo Tel 06 - 49 88 34 03 E-mail: info@laaglandarcheologie.nl KvK-Nummer: 75251876 © Laagland Archeologie BV, Almelo, december 2023

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Laagland Archeologie BV aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

V3

Samenvatting Laagland Archeologie heeft op 9 oktober 2023 een Inventariserend veldonderzoek proefsleuven uitgevoerd bij Huize Alexandra aan de Vriezenveenseweg 170 te Almelo, gemeente Almelo (OV). Op dit terrein was vanaf 1887 tot het eind van de jaren ’70 van de vorige eeuw een klooster gevestigd waarbij een ook een begraafplaats hoorde. Deze begraafplaats lag achter het complex van het latere Huize Alexandra. In de huidige situatie is er van de begraafplaats niet meer zichtbaar. Er zijn geen concrete aanwijzingen of deze begraafplaats ooit is geruimd. Het was slechts bekend dat er ooit een enkele begraving is geruimd. Na het opstellen van de conceptversie van dit rapport is nadere informatie bekend geworden. De begraafplaats zou in 1997 zijn geruimd waarbij de stoffelijke resten van de begraven personen zijn overgebracht en herbegraven op de begraafplaats van de Zusters van de Goede Herder in Bloemendaal. Op basis van een begraaflijst van het klooster in Almelo zouden er ruim 200 personen zijn begraven. Vanwege de toekomstige ontwikkelingen heeft de gemeente Almelo heeft Laagland Archeologie verzocht om te onderzoeken of de begraafplaats al dan niet geheel of gedeeltelijk geruimd is. Tijdens het onderzoek zijn er in totaal drie proefsleuven van twee bij 15 meter aangelegd.

Deze zijn diagonaal aangelegd op de verwachte oriëntatie van de graven om een zo groot mogelijke trefkans te hebben op het aantreffen van de eventueel aanwezige graven. Tijdens de aanleg is er in dunne lagen vlaksgewijs verdiept de bovenkant van de ongeroerde vast bodem. Het proefsleuvenonderzoek had niet tot doel om de skeletten te onderzoeken of te ruimen maar slechts om aan te tonen of er mogelijk nog begravingen aanwezig waren. Om deze reden zijn er conform het PvE geen skeletten geborgen en zijn de graven ook niet verder blootgelegd dan noodzakelijk was om vast te stellen of er nog menselijke resten aanwezig waren. Er zijn in totaal tien graven aangetroffen. Binnen enkele van de grafkuilen waren nog houtresten of resten van de kist aanwezig. Om vast te stellen of er nog menselijke resten aanwezig waren in deze graven zijn bij iedere put twee grafkuilen voor een klein deel uitgegraven. Bij drie graven is de schedel van het begraven persoon aangetroffen, bij één graf zijn de voeten aangetroffen, één graf bleek leeg te zijn en bij één graf is een intacte kistdeksel aangetroffen, hier wordt er van uitgegaan dat de resten van de begraven persoon ook nog aanwezig zijn. Naast het lege graf, waarbij de grafkist vermoedelijk bij een ruiming is achtergebleven, is er een aantal sporen van ruimingen aangetroffen.

Bij drie graven waar de schedels werden blootgelegd lagen op de borst van deze individuen vrij grote houten kruizen. Vermoedelijk zijn deze kruizen mee gegeven in het graf, al valt het op dit moment nog niet geheel uit te sluiten dat deze kruizen afkomstig zijn van de kistdeksel. Echter gezien de ligging van de kruizen lijkt het op dit moment aannemelijk dat de kruizen mee zijn gegeven in het graf. Het katholieke grafritueel kenmerkt zich als vrij sober waarbij grafgiften zelden werden meegegeven. Echter vanaf het einde van de 18e/ begin 19e eeuw werd het gebruikelijk dat overledenen enkele persoonlijke eigendommen zoals rozenkransen of heiligenpenningen mee kregen. Twee geraadpleegde specialisten kenden een voorbeeld van dergelijke kruizen uit de 11e eeuw in de context van begravingen van heiligen en geestelijken. Een voorbeeld uit jongere perioden periode is er niet.

Geconcludeerd kan worden dat de begraafplaats van het voormalige klooster nog deels intact is en slechts deels is geruimd. Het aantal nog aanwezige begravingen met nog aanwezige stoffelijke resten kan niet worden aangegeven.

Samenvatting ___________________________________________ 3 1 Inleiding _____________________________________________ 6 1.1 1.2 1.3

2

Voorgaand onderzoek en verwachting ______________________ 8 2.1 2.2 2.3

3

Voorgaand onderzoek ____________________________________________ 8 Archeologische verwachting ______________________________________ 14 Selectiebesluit_________________________________________________ 15

Doel van het onderzoek ________________________________ 16 3.1 3.2

4

Aanleiding onderzoek ____________________________________________ 6 Afbakening onderzoeksgebied _____________________________________ 6 Administratieve gegevens _________________________________________ 7

Doel van het onderzoek en motivatie _______________________________ 16 Onderzoeksvraag uit het PvE _____________________________________ 16

Methoden ___________________________________________ 17 4.1

Onderzoeksmethodiek __________________________________________ 17

5 Landschap en bodem ___________________________________ 19 5.1

Geologie en geomorfologie _______________________________________ 19

6 Archeologie __________________________________________ 20 6.1

Sporen en structuren (zie bijlage 5) ________________________________ 20

6.1.1 6.1.2

Grafkuilen __________________________________________________ 20 (sub) recente verstoringen en sporen van ruimingen _________________ 22

6.2

Vondsten_____________________________________________________ 22

6.2.1 6.2.2

Vondstconcentratie bij spoor 15 _________________________________ 22 Overige vondstcontexten ______________________________________ 25

6.3 6.4

Synthese _____________________________________________________ 25 Beantwoording van de onderzoeksvraag ____________________________ 26

Literatuur en bronnen ____________________________________ 27 BIJLAGE 1 AMZ-cyclus ___________________________________ 28 BIJLAGE 2 Archeologische perioden ________________________ 29 BIJLAGE 3 Sporenlijst ___________________________________ 30 BIJLAGE 4 Vondstenlijst _________________________________ 31 BIJLAGE 5 Opgravingsvlakken; Puttenoverzicht met alle sporen __ 34

HOOFDSTUK

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

1I

NLEIDING

1.1 AANLEIDING ONDERZOEK Het gehele terrein waarop zich de gebouwen van het voormalige Huize Alexandra bevinden zal in de nabije toekomst worden herontwikkeld. Momenteel is het terrein eigendom van de gemeente Almelo. Er is tot circa de jaren tachtig van de vorige eeuw een begraafplaats aanwezig geweest van het voormalige klooster De Goede Herder. Afgezien van de herbegraving van een kloosterzuster elders zijn er geen concrete aanwijzingen dat deze begraafplaats ooit is geruimd. De gemeente Almelo heeft Laagland Archeologie verzocht om dit te onderzoeken. Daartoe zijn er proefsleuven gegraven.

1.2 AFBAKENING ONDERZOEKSGEBIED Het plangebied betreft de locatie van de voormalige begraafplaats bij Huize Alexandra aan de Vriezenveenseweg 170 in Almelo, gemeente Almelo (OV). Het te onderzoeken gebied omvat de contour van een voormalig kadastraal perceel dat als begraafplaats werd beschreven en omvat circa 1600m2. Deze ligt aan de westzijde van het huidige complex van de gebouwen. Het terrein is in gebruik als een enigszins verwilderd grasland in een tuinomgeving.

Afbeelding 1. Contour van het plangebied (dikke rode lijn).

6

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

1.3 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ADMINISTRATIEVE GEGEVENS Provincie

Overijssel

Gemeente

Almelo

Plaats

Almelo

Toponiem

Huize Alexandra

Kadastrale perceelnummer(s)1 Laagland Archeologie projectnummer Uitvoeringsperiode per deelproces

ALML01-K-3218 en -3219

Datum conceptrapportage Datum definitief rapport XY-coördinaten

ALHU231 1. Voorbereiding: Week 40 2: Veldwerk: 9 oktober 2023 3: Uitwerking: Week 41 t/m 46 4. Deponering: Na definitief rapport 25-10-2023 5-12-2023 241837/488212 241822/488179 241803/488179 241812/488220

Kaartblad

28E

Oppervlakte/lengte plangebied Datering

Ca. 1600 m2

Complextype

Christelijke/joodse begraafplaats

Onderzoeksmeldingsnr

5457224100

AMK-terrein

n.v.t.

Vondstmeldingsnr.

n.v.t.

Type onderzoek

Inventariserend veldonderzoek proefsleuven Gemeente Almelo

Opdrachtgever

NTL

contactpersoon: A.L. Langius Bevoegde overheid

Gemeente Almelo

Goedkeuring bevoegde overheid Adviseur namens bevoegde overheid Beheer documentatie

28-11-2023

Uitvoerder

Projectleider

E. Kaptijn E-depot voor de Nederlandse Archeologie Archief Laagland archeologie BV Provinciaal Depot voor Bodemvondsten Overijssel Laagland Archeologie BV Virulyweg 21F-G 7602 RG Almelo 06 - 49 88 34 03 Hans Oude Rengerink hansouderengerink@laaglandarcheologie.nl

Tabel 1. Objectgegevens.

1

kadastralekaart.com

7

HOOFDSTUK

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

2V

OORGAAND ONDERZOEK

EN VERWACHTING 2.1 VOORGAAND ONDERZOEK Voorafgaan heeft geen archeologisch vooronderzoek plaatsgevonden. De locatie van de te verwachten begraafplaats is vastgesteld aan de hand van diverse topografische en kadastrale kaarten en luchtfoto’s. Over de geschiedenis van het klooster van de congregatie van de Goede Herder is door de voormalige gemeentearchivaris en historicus wijlen Hans Holterman een publicatie geschreven2. Geschiedenis van het Klooster In 1876 vestigden zich drie zusters die afkomstig waren uit het klooster ‘de Goede Herder’ in Sankt Mauritz te Münster, zich op het terrein van de toen bestaande villa ‘Alexandrie’ een aanvankelijk bescheiden instituut dat bestemd was tot opvoeding en zedelijke verbetering van meisjes. Vandaaruit ontstond in meerder fasen een min of meer volwaardige kloosterinstelling met een toenemende bevolking van zusters en meisjes die daar geplaatst werden. In 1882 is er al sprake van ruim 82 bewoners waarvan 19 nonnen. Daarmee ging ook de gestage uitbreiding van het kloostercomplex gepaard tot een nagenoeg geheel zelfvoorzienende gemeenschap met tal van gebouwen. In de jaren ‘40-’45 is er sprake van 40 zusters en ruimte voor 140 tot 150 meisjes. In 1972 is de naam van het internaat ‘de Goede Herder’ gewijzigd in ‘Huize Alexandra’ waarbij de zusters nog steeds onder de naam van de congregatie ‘de Goede Herder’ vielen.

Aan het einde van de jaren ’70 woonden er nog 23 zusters. Men kampte met vergrijzing het klooster werd daarom opgeheven. Het internaat Huize Alexandra werd voortgezet onder opvolgde stichtingen. Het klooster is afgebroken en in 1985 werd de nieuwbouw geopend op het terrein ten zuiden van het kloostercomplex. Ook deze nieuwbouw werd in meerdere fases weer uitgebreid tot het gebouwencomplex dat er nu nog staat. Begraafplaats Tot in het begin van de 19e eeuw hadden vrijwel alle kloosters voor de overleden geestelijken binnen het kloosterterrein een eigen begraafplaats, meestal bij de kloosterkapel en in de kapel. Vanaf circa 1820 werd het bij wet niet meer toegestaan om bij seculiere kerken in steden en dorpen nog te begraven op kerkhoven rond de kerk. Ook geestelijken van kloosters werden veelal begraven op daarvoor bestemde delen van nieuwe begraafplaatsen die sindsdien ontstonden. Het is niet duidelijk waar vanaf de stichting van het klooster en internaat de Goede Herder de geestelijken na hun overlijden werden begraven. Op basis van topografische kaarten en luchtfoto’s sinds het midden van de jaren ’50 van de vorige eeuw (zie hieronder verder), zijn er twee duidelijk aanwijsbare begraafplaatsen te traceren. Het is vooralsnog niet bekend of ook daarvoor de geestelijken van het klooster binnen het kloostergebied werden begraven. Dit is wel aannemelijk.

Ook is vooralsnog niet na te gaan of er ook overleden meisjes en overleden ongewenste baby’s werden begraven. Op grond van katholieke regels werden niet gedoopte kinderen en doodgeborenen niet in gewijde grond van een begraafplaats begraven maar daar buiten.

2

Holterman 2000

8

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Topografische kaarten Het klooster had een eigen begraafplaats maar het is niet duidelijk waar die van het begin af aan heeft gelegen. Waar op topografische kaarten sinds het einde van de 19e eeuw begraafplaatsen altijd redelijk goed zijn aangegeven is dat bij dit klooster niet te zien. Pas op de topografische kaart uit de jaren vijftig lijkt er een aanduiding in de vorm van een kruis te zien (zie onderstaande afbeelding 2 en 3). Dit kruis ligt in een op de kaart te identificeren perceeltje (gele stip-lijn). Op latere topografische kaarten is er echter geen aanduiding meer te vinden. Het is overigens niet te achterhalen of dit een begraafplaats was die sinds de stichting in 1876 al in gebruik was of pas later, en mogelijk in de jaren vijftig pas, in gebruik is gekomen. Gezien het feit dat het gemarkeerde perceel en de aanduiding met een kruis op voorgaande topografische kaarten nog niet is te zien lijkt het waarschijnlijk dat de begraafplaats pas in de jaren vijftig moet zijn aangelegd. Vermoedelijk is er vanwege plaatsgebrek door de uitgedijde bebouwing van het kloostercomplex direct nabij het klooster geen ruimte meer geweest en is er dan een nieuwe begraafplaats aangelegd. Oude luchtfoto’s Op de luchtfoto uit 1933 is er iets te zien wat niet op de topografische kaart uit die tijd is af te leiden maar het is niet als een begraafplaats herkenbaar (afbeelding 4).

Wat deze vlakken en paden voorstellen kan evenmin worden vastgesteld. Op een foto uit 1950 kan wel het in afbeelding 2 gemarkeerde perceel worden herkend maar is er geen duidelijke begraafplaats zichtbaar. De foto is echter vrij onscherp en mogelijk zijn er enkele grote bomen zichtbaar. Maar mogelijk is er ook een bouwwerkje aanwezig. Pas op een luchtfoto uit 1963 is er heel duidelijk een begraafplaats zichtbaar met rijen kruisen of grafstenen (afbeelding 5). Ook is op deze foto te zien dat er aan de noordkant van het gebouwencomplex vermoedelijk een oudere begraafplaats aanwezig is die op de oudere luchtfoto ook niet is te herkennen. Deze begraafplaats is op een latere luchtfoto trouwens heel goed herkenbaar aan de kruizen op de graven.

Afbeelding 2. Uitsnede topografische kaart medio jaren vijftig van de twintigste eeuw.

9

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Afbeelding 3. Verdere uitsnede van afbeelding 2. In de H van Herder is een kruis zichtbaar dat in een perceel ligt waarin de begraafplaats moet liggen.

Afbeelding 4. Luchtfoto uit 1933. Wat er ter plaatse van de begraafplaats te zien is, is nog niet duidelijk.

10

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Afbeelding 5. Luchtfoto uit 1950. Hierop is nog geen begraafplaats te herkennen. Wat er ter plaatse is te zien is onduidelijk. Mogelijk gaat het om een paar forse bomen of is er een gebouw aanwezig. Op deze luchtfoto is ook voor het eerst te zien dat er aan de noordzijde van het kloostercomplex in ieder geval al een begraafplaats aanwezig is.

11

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Afbeelding 6. Luchtfoto uit 1963. Op deze foto zijn beide begraafplaatsen als zodanig heel goed te herkennen aan de rijen van (vermoedelijk) grafstenen of grafkruizen.

Afbeelding 7. Luchtfoto uit 1965 gezien vanuit het noordoosten. Aan de noordzijde van het kloostercomplex is duidelijk nog een begraafplaats met grafstenen of kruizen te zien.

12

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Afbeelding 8. Verdere uitsnede van de luchtfoto uit Afbeelding 77. De begraafplaats is nu heel goed zichtbaar.

13

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Afbeelding 9. De begraafplaats is blijkens een kadastrale akte uit 1987 als een afzonderlijk kadastraal perceel 2183 bekend. Ondanks uitputtend archiefonderzoek heeft de gemeente Almelo geen informatie over een ruiming van de begraafplaats kunnen vinden. Derhalve kan niet worden uitgesloten dat de begraafplaats nog niet is geruimd. Het is in ieder geval duidelijk dat op basis van luchtfoto’s, de begraafplaats in 1996 nog niet is geruimd. In ieder geval is de begraafplaats in 2002 niet meer als zodanig herkenbaar. Na het opstellen van de conceptversie van dit rapport is nadere informatie bekend geworden. De begraafplaats zou in 1997 zijn geruimd waarbij de stoffelijke resten van de begraven personen zijn overgebracht en herbegraven op de begraafplaats van de Zusters van de Goede Herder in Bloemendaal. Op basis van een begraaflijst van het klooster in Almelo zouden er ruim 200 personen zijn begraven.

2.2 ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING Op basis van het voorgaande onderzoek is er in het PvE een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Datering Vooralsnog wordt rekening gehouden met een niet geruimde begraafplaats die in ieder geval vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw is aangelegd. Het valt echter niet uit te sluiten dat er ook al vanaf het einde van de 19e eeuw is begraven. Vermoedelijk is er tot in de jaren zeventig van de vorige eeuw begraven. Archeologisch complextype Begraafplaats. Omvang Zeer waarschijnlijk is de begraafplaats begrenst tot het kadastrale perceel 2183. Het omvat circa 1600 m2. 14

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Diepteligging Grafkuilen zijn doorgaans circa 1,0 tot 1,8 m diep en zouden zich in de ongeroerde grondlagen moeten aftekenen. In circa de onderste halve meter van de grafkuilen kunnen resten van grafkisten met stoffelijke resten worden aangetroffen. Gaafheid en conservering Mocht er geen ruiming hebben plaatsgevonden dan is de begraafplaats nog intact. Wel zou er een gedeeltelijke ruiming geweest kunnen zijn. Als er nog grafkuilen aanwezig zijn dan zullen de begravingen (grafkist en stoffelijke resten) nog in redelijke mate geconserveerd zijn. Een en ander is afhankelijk van de vochtigheid van de bodem. Locatie Een mogelijke vindplaats bevindt zich binnen het plangebied. Uiterlijke kenmerken Indien de begraafplaats niet is geruimd bestaan sporen uit grafkuilen met sporen van grafkisten. Mogelijke verstoringen Door ruimingen kan de begraafplaats verstoord zijn, evenals de daarin aanwezige graven.

2.3 SELECTIEBESLUIT De gemeente Almelo heeft Laagland Archeologie verzocht om na te gaan of de begraafplaats van het voormalige klooster is geruimd. Hiervoor is een proefsleuvenonderzoek de meest geijkte methode.

15

HOOFDSTUK

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

3D

OEL VAN HET ONDERZOEK

3.1 DOEL VAN HET ONDERZOEK EN MOTIVATIE Het doel van een archeologische proefsleuvenonderzoek onder het KNA-protocol 4003 IVO-P is om vast te stellen of de begraafplaats, al dan niet gedeeltelijk, is geruimd. De beste methode daarvoor is een proefsleuvenonderzoek.

3.2 ONDERZOEKSVRAAG UIT HET PVE Conform het Programma van Eisen (PvE; Oude Rengerink, 2023) diende het proefsleuvenonderzoek antwoord te geven op de volgende onderzoeksvraag: Zijn er nog intacte begravingen aanwezig of zijn er aanwijzingen dat deze zijn geruimd?

16

HOOFDSTUK

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

4M

ETHODEN

4.1 ONDERZOEKSMETHODIEK Het proefsleuvenonderzoek is conform het PvE uitgevoerd op 9 oktober 2023. Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn drie putten aangelegd van 2 bij 15 meter conform het puttenplan uit het PvE (zie Afbeelding 10). De proefsleuven zijn door middel van een graafmachine aangelegd. Er is in dunne lagen vlaksgewijs verdiept tot op de bovenkant van de ongeroerde bodem. Alle sporen zijn ingemeten met behulp van een GPS digitaal ingemeten in het Rijksdriehoek stelsel (RD). Rondom de put is om de drie meter de maaiveldhoogte opgemeten en in de put is om de drie meter de vlakhoogte ingemeten. Bij een aantal aangetroffen graven is er verdiept om vast te stellen of er in grafkuilen skeletresten aanwezig waren. Dit heeft heel beperkt plaats gevonden door aan het hoofd- of voeteneind in de grafkuil met de troffel een beperkt vlakje te verdiepen. Op het moment dat vastgesteld kon worden dat er skeletresten aanwezig waren die in anatomisch verband leken te liggen is er, conform het PvE, gestopt met het blootleggen van de menselijke resten. Hierbij is de locatie van waar de schedel zou moeten liggen gekozen om te onderzoeken. Bij één kistspoor in proefsleuf 1 was dit niet nodig; hier is het voeteneinde van de kist uitgegraven om te kijken of de beenderen van de voet en onderbeen nog in anatomisch verband lagen.

Conform het PvE zijn alle menselijke resten uiterst beperkt blootgelegd, intact gelaten en niet verzameld. Overig vondstmateriaal is wel verzameld en zoveel mogelijk aan spoor- of laagnummers gekoppeld.

17

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Afbeelding 10. Puttenplan volgens het PvE.

18

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

5L

ANDSCHAP EN BODEM

5.1 GEOLOGIE EN GEOMORFOLOGIE Tijdens het proefsleuven onderzoek is het vlak verdiept tot op de bovenkant van de ongeroerde ondergrond. Bodemkundig gezien betreft het de C-horizont. Lithologisch bestaat deze uit zwak siltig, matig fijn, lichtgeel dekzand (laagnummers S1050, S2050, S3050). De lagen hierboven bestaan uit een pakket omgewerkte grond en een afdekkende vrij homogene teelaardelaag.

19

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

6A

RCHEOLOGIE

6.1 SPOREN EN STRUCTUREN (ZIE BIJLAGE 5) Tijdens het onderzoek zijn er 26 spoornummers uitgedeeld (S1 t/m S8, S11 t/m S26, S28 en S999). Deze sporen bestaan uit graf(kist)contouren en recente of subrecente verstoringen.

6.1.1 GRAFKUILEN Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn in totaal sporen van tien grafkuilen aangetroffen. In een aantal van deze grafkuilen waren de kistranden nog aanwezig. In elke werkput is bij twee grafkuilen met troffels de vulling onderzocht om te achterhalen of daarin menselijke resten aanwezig waren. Tijdens het uitgraven van de vulling is uit gegaan van het christelijke gebruik dat men met het gelaat naar het oosten georiënteerd lag. Er is zoveel mogelijk getracht om op de locatie van de schedel de vulling van de kist te onderzoeken. In drie graven zijn op circa 10 centimeter onder het vlak schedels aangetroffen. Dit betreft spoornummers 1, 15 en 26. Bij al deze graven zijn op de borstkas van het individu ook houten kruisen aangetroffen. Bij spoor 1 bevond zich op het kruis een dun laagje wit materiaal. Daarnaast is bij dit spoor een aantal ribben en een bovenarm aangetroffen. Deze botten zijn vermoedelijk onder het gewicht van het kruis tijdens het ontbindingsproces verzakt. Bij spoor 15 lag op het kruis een dun laagje textiel. Vermoedelijk betreft dit resten van een lijkwade. Omdat het textiel te fragiel was om te verplaatsen en omdat er al was vastgesteld dat er nog menselijke resten in de kist lagen is dit textiel niet verwijderd. Ter hoogte van de voeten is een cluster met crucifixen en een wijwaterbakje aangetroffen.

Deze zijn vermoedelijk in een latere periode bij graafwerkzaamheden in de grond terecht gekomen. Bij spoor 26 lag er op de schedel van de begraven persoon en langs de binnenkant van de grafkist hetzelfde witte materiaal dat is aangetroffen op het kruis in spoor 1 (zie Fout! V erwijzingsbron niet gevonden.). Dit doet vermoeden dat dit witte residu afkomstig is van een bekleding of beschildering van de binnenzijde van de kist, mogelijk zijn het kalkresten. Ook deze persoon had een vrij groot kruis op de borst liggen. Bij één graf is aan de westelijke kant van de grafkist de vulling onderzocht. hierin (spoor 16) zijn, op een diepte van circa 15 centimeter onder het vlak, in anatomisch verband liggende voetbeentjes, waaronder het hielbeen, en het scheenbeen aangetroffen. In twee grafkuilen is aan de oostelijke kant van de grafkist de vulling onderzocht. In deze graven zijn geen menselijke resten aangetroffen. In spoor 24 werd dicht onder het vlak een kistdeksel aangetroffen. Dit deksel is in het midden ingezakt. Op de deksel lag een houten kruis (zie Afbeelding 11). Aangezien het deksel ondanks de inzakking nog intact was, wordt er van uitgegaan dat in de kist nog de resten van een begraven persoon aanwezig zijn. Bij spoor 2 werd doorgegraven tot de bodem van de grafkist werd aangetroffen. Deze grafkist was leeg.

Dit graf lijkt geruimd geruimd waarbij de grafkist in de grond is gelaten. 20

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Verder is er een losse zijwand van een kist aangetroffen (spoor 6). De wand van de kist lag in omgewerkte grond en het lijkt er op dat dit een deel is van een bij een ruiming kapotgetrokken grafkist. Aan de kistrand zaten nog 2 vrij eenvoudige metalen hengsels (zie Afbeelding 12). Van dit type hengsels zijn in omgewerkte grond meerdere losse exemplaren verzameld.

Afbeelding 11. Foto van spoor 24.

Afbeelding 12. Foto van spoor 6.

21

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

6.1.2 (SUB) RECENTE VERSTORINGEN EN SPOREN VAN RUIMINGEN Naast de negen aangetroffen graven zijn er 11 recente vergravingen aangetroffen die niet als grafkuilen herkenbaar zijn. Deze zijn vermoedelijk ontstaan als gevolg van ruiming van graven. Samen met de lege grafkist van spoor 2 wordt alleen spoor 14 geïnterpreteerd als een ruiming van een graf. Het betreft een rechthoekige kuil die tussen twee graven in is gegraven.

6.2 VONDSTEN In totaal zijn er 56 fragmenten vondstmateriaal verzameld welke zijn geadministreerd onder zes vondstnummers (v1 t/m v6). In de onderstaande tabel staat een overzicht van het aangetroffen vondstmateriaal, verdeeld over de verschillende vondstcategorieën. Hieronder wordt eerst de vondstconcentratie bij spoor 15 beschreven. Materiaal Keramiek

Aantal 6

Kunststof Metaal

2 37

Hout 9 Onbekend 2 Tabel 2. Overzicht van aangetroffen vondstmateriaal.

6.2.1 VONDSTCONCENTRATIE BIJ SPOOR 15 Ter hoogte van de voeten van het graf (s15) is een cluster met crucifixen en een wijwaterbakje aangetroffen. Deze zijn vermoedelijk in een latere periode bij graafwerkzaamheden in de grond begraven. Dit was echter bij het opgraven in niet te onderscheiden waardoor deze zijn verzameld onder vondstnummer 4, samen met enkelel kruisjes op een schroefdraad die zijn gebruikt om de deksel op de grafkist kist te sluiten. De vondstconcentratie bestond uit onderdelen van crucifixen met uiteenlopende afmetingen en metaalsoorten en een wijwaterbakje. Het wijwaterbakje is bevestigd op een stuk van een houten plankje waartegen een metalen bakje met het Christusmonogram en een rond plaatje was bevestigd. Het ronde plaatje heeft een afbeelding van Sint Antonius van Padua (zie Afbeelding 13). Sint Antonius van Padua was de beschermheiligen van onder andere verloren zaken, (alleenstaande) vrouwen en kinderen.

22

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Afbeelding 13. Het wijwaterbakje.

In totaal zijn er 12 corpussen met de beeltenis van Jesus aangetroffen en twee sokkels met de letters INIR. Deze letters staan voor de Latijnse tekst “Iesvs Nazarenvs Rex Ivdaeorvm” (“Jezus van Nazareth Koning van de Joden”). De twee sokkels (artefactnummers 4 en 5) horen waarschijnlijk bij dezelfde crucifix als de Jezus beelden (artefactnummers 1 en 2). In onderstaande tabel staat een overzicht van de aangetroffen crucifixdelen weergegeven. Hier in is te zien dat naast de twee hiervoor benoemde sokkels van Europees porselein (artefact 4 en 5) en de twee waarschijnlijk bijhorende Corpus van Jezus, ook van Europees porselein, van 12 en 25 cm hoog. Daarnaast zijn er zes corpussen aangetroffen die zijn vervaardigd van metaal en twee van hout. De beelden Zijn allemaal onderdelen van crucifixen. Dit is te herkennen aan de spijkertjes die veel al nog aanwezig zijn in de voeten en handen van de beelden, naast de kenmerkende houding. De beelden hebben een hoogte die varieert tussen de 7 en 31 cm hoog. Dit geeft aan dat deze ook van crucifixen afkomstig zijn van verschillende afmetingen. Artefact

Materiaal

Vorm

Hoogte

Aantal

1 2

Europees porselein Europees porselein

Corpus van Jezus Corpus van Jezus

25 cm 12 cm

1 1

4 5

Europees porselein Europees porselein

Sokkel crucifix Sokkel crucifix

5 cm 2 cm

1 1

17

Metaal

Jezus beeld onderdeel van crucifix

7 cm

2

23

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

21 22

Metaal Metaal

Corpus van Jezus Corpus van Jezus

31 cm 16 cm

1 1

23 24

Metaal Metaal

Corpus van Jezus Corpus van Jezus

10 cm 8 cm

1 1

25 cm 8 cm

1 1

29 Hout Corpus van Jezus 30 Hout Corpus van Jezus Tabel 3. Overzicht van de aangetroffen Crucifix onderdelen.

Afbeelding 14. Overzicht van de aangetroffen crucifix onderdelen. De crucifixen kunnen afkomstig zijn van crucifixen waarop deze waren bevestigd en mogelijk waren meebegraven. Maar het is ook denkbaar dat ze afkomstig van grafmonumenten of kruizen op aan de kopse einden van grafmonumenten, op grafzerken of op grafstenen (zie afbeelding17). Bij het verwijderen van de grafmonumenten heeft iemand de corpussen blijkbaar bijeen verzameld en vanuit piëteit of respect weer in een kuil bijeen gelegd en afgedekt. Naast de corpussen de onderdelen van het wijwaterbakje zijn er twee brokjes kalkachtig onbekend materiaal aangetroffen welke zijn voorzien van ingekraste lijntjes, vermoedelijk zijn dit fragmenten van een beeldje. Daarnaast zijn er ook drie kruisjes met een op een schroef aangetroffen die zijn gebruikt om de deksel van de grafkist af te sluiten en te versieren. Vermoedelijk horen deze kruisjes bij het graf (s15) en zijn de overige vondsten bij latere graafwerkzaamheden toevallig bij het voeteneinde van dit graf terecht gekomen.

24

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Afbeelding 17. Rooms-Katholieke begraafplaats in Almelo. Op oudere grafmonumenten zijn crucifixen aangebracht.

6.2.2 OVERIGE VONDSTCONTEXTEN Het overige vondstmateriaal is aangetroffen bij enkele van de onderzochte graven, dit bestaat uit kistdeksel-kruisjes en kisthengsels. De kisthengsels zijn vrij eenvoudig en sober uitgevoerd. De aangetroffen kruisjes die werden gebruikt om de kistdeksels af te sluiten passen binnen het katholieke begrafenisritueel vanaf de late 18e tot in de huidige tijd. De aangetroffen kisthengsels hadden de vorm van een liggende C, waarbij de uiteinden waren omgebogen en door bevestigingsogen waren gestoken. Dit type kisthengsels zijn in Alkmaar beschreven als type 2.3 Dit type handgrepen zijn ook tijdens het archeologische onderzoek in Oldenzaal aan het Plechelmusplein en de Katholieke begraafplaats aan de Spoorstraat aangetroffen. Deze handgrepen zijn toen aangetroffen in 18e tot eerste kwart 20e -eeuwse grafcontexten.4

6.3 SYNTHESE Het klooster werd in 1876 gesticht door drie zusters van het klooster ‘de Goede Herder’ gesticht. De nonnen behoorde tot de oorspronkelijk Franse congregatie van ‘Onze Lieve Vrouw van Liefdes des Goeden Herders van Angers’. Deze Rooms-Katholieke orde stelde zich onder meer als doel om jonge vrouwen te behoeden voor prostitutie. 5 Omstreeks 1880 hebben de zuster een verzoek ingediend bij de gemeente Almelo om een begraafplaats te stichten bij het klooster.6 Over deze begraafplaats is vrij weinig bekend. Op basis van topografische kaarten en luchtfoto’s is de begraafplaats in 1996 nog herkenbaar aanwezig is, op luchtfoto’s uit 2002 is de begraafplaats niet meer zichtbaar. Het uitgevoerde onderzoek had als doel om vast te stellen of de begraafplaats, al dan niet gedeeltelijk, is geruimd. Tijdens dit onderzoek zijn er tien graven aangetroffen. De inhoud van zes graven is onderzocht, waaruit bleek dat één grafkist leeg was. Deze kist is vermoedelijk na een ruiming in de bodem achter gebleven. In de overige graven zijn nog wel stoffelijke resten aanwezig. Van één van de graven is de kistdeksel blootgelegd, aangezien deze nog intact was wordt er vanuit gegaan dat daarin ook stoffelijke resten aanwezig zijn. Dit deksel en het gevonden wandfragment van de kisten geven aan dat er gebruik is gemaakt van planken kisten.

Dit type kisten zijn tijdens onderzoek in Oldenzaal aan het Plechelmusplein aangetroffen in 18e en 19e eeuwse context.7 Bitter 2002, 132-134. Williams (red.) 2016, 134. 5 https://geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/verhalen/herinneringen-aan-klooster-de-goedeherder-in-zoeterwoude/ 6 Mondelinge mededeling van de gemeente Almelo. 7 Williams (red.) 2016, 181. 3 4

25

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Tijdens het onderzoek zijn bij verschillende graven metalen hengsels en versierde bekroningen in de vorm van kruisjes aangetroffen. Dit type ornamenten zijn ook aan de Spoorstraat in Oldenzaal aangetroffen bij een proefsleuvenonderzoek aan een katholieke begraafplaats uit de 19e tot eerste kwart 20e eeuw.8 Dergelijke ornamenten waren bij de opgraving aan het Plechelmusplein minder aanwezig. Dit geeft aan dat gedurende de periode eind 18e tot begin 19e eeuw er een verandering plaatsvind in funeraire gebruiken.9 Hoewel de aangetroffen handgrepen vrij simpel en sober waren en de kist ornamenten enkel bestonden uit kruisjes is deze verandering niet alleen doorgedrongen binnen “normale” katholieke begraafplaatsen maar waarschijnlijk ook binnen kloosterbegraafplaatsen. Aangezien er uit de late 19e tot 20e eeuw geen archeologische onderzoeken naar kloosterbegraafplaatsen bekend zijn is dit moeilijk te verifiëren door het gebrek aan vergelijkbare vindplaatsen. Bij drie graven waar de schedels en iets van het bovenlichaam zijn blootgelegd, lagen op de borst van deze individuen vrij grote houten kruizen. Vermoedelijk zijn deze kruizen mee gegeven in het graf. Het katholieke grafritueel kenmerkt zich als vrij sober waarbij grafgiften zelden werden meegegeven.

Vanaf het einde van de 18e/ begin 19e eeuw werd het gebruikelijk dat overledenen enkele persoonlijke eigendommen zoals rozenkransen of heiligenpenningen mee kregen.10 Vrij grote kruizen die de hele borst bedekken zijn echter nog vrij onbekend. Twee geraadpleegde specialisten kenden een voorbeeld van dergelijke kruizen uit de 11e eeuw in de context van begravingen van heiligen en geestelijken. Een ander voorbeeld van katholieke graven waarbij mensen werden begraven met kleine kruisjes komt van het Plechelmusplein in Oldenzaal. Tijdens dat onderzoek zijn in twee graven kruisjes aangetroffen.11 Deze graven komen uit de 18e of vroeg 19e eeuw. Deze kruisjes zijn echter aanzienlijk kleiner dan de aangetroffen houten kruizen bij het onderhavige onderzoek. Een mogelijkheid waar nu rekening mee wordt gehouden is dat deze houten kruizen specifiek onderdeel zijn van het grafritueel dat hoort bij de kloosterorde van de Goede Herder. Aangezien over dit ritueel niets bekent is kan dit niet worden bevestigd.

6.4 BEANTWOORDING VAN DE ONDERZOEKSVRAAG Zijn er nog intacte begravingen aanwezig of zijn er aanwijzingen dat deze zijn geruimd? Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn in drie proefsleuven negen grafkuilen aangetroffen. Daarnaast zijn er sporen van (sub)recente bodemverstoringen die te maken kunnen hebben met grafruimingen of met later graafwerkzaamheden. Er kan geconcludeerd worden dat een aanzienlijk deel van de graven binnen de begraafplaats niet is geruimd. Het aantal nog aanwezige graven met stoffelijke resten binnen de begraafplaats is echter niet bekend. Het uitgevoerde onderzoek betrof slechts een proefsleuvenonderzoek.

8

Bot 2013, 5. Williams (red.) 2016, 183. 10 Williams (red.) 2016, 183. 11 Williams (red.) 2016, 135. 9

26

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven Huize Alexandra te Almelo, gemeente Almelo (OV)

Literatuur en bronnen

Bitter, P., 2002. Graven en begraven archeologie en geschiedenis van de Grote Kerk van Alkmaar, Amsterdam. Bitter, P., S. Ostkamp & N.L. Jaspers, 2018. Classificatiesysteem voor (post-)middeleeuws aardewerk en glas - Het Deventer Systeem (sinds 1989), Deel 1: Keramiek. Digitale opzoekschema’s, Versie 2018-03. ADC ArcheoProjekten. Bot, M.C.J., 2013. In Memoriam. De Rooms Katholieke Begraafplaats aan de Spoorstraat te Oldenzaal een inventariserend veldonderzoek in de vorm van proefsleuven, Amersfoort (ADC Rapport 3033). Holterman, H., 2000. Het klooster ‘de Goed Herder’. In: Stad & Ambt. Achtste jaargang nr. 3. Juli 2000. Uitgave: Historische Kring Stad en Ambt Almelo. SIKB, 2018. Inventariserend Veldonderzoek (Landbodems) (Field Survey IVO (soil) Protocol 4003. SIKB 2018. Gouda. Wiliams, G.L. (red.), 2016. Memento Mori. Een Archeologische opgraving rondom de St. Plechelmuskerk, Oldenzaal, Amersfoort (ADC Monografie 21/ ADC rapport 3919). www.hisgis.nl https://geschiedenisvanzuidholland.nl KNA 4.1. Bijlage IV Waarderen van vindplaatsen https://www.sikb.nl/doc/archeo/KNA40juni2016/KNA%20Lb%20bijlage%20IV%20Waard eren%20van%20vindplaatsen%20versie%204.0.pdf Gebruikte kaarten Topografische kaart, schaal 1:10.000. Bron: www.pdok.nl. Geraadpleegd op 25-10-2023. Lijst van afbeeldingen Afbeelding 1. Contour van het plangebied (dikke rode lijn). _______________________ 6 Afbeelding 2.

Uitsnede topografische kaart medio jaren vijftig van de twintigste eeuw. __ 9 Afbeelding 3. Verdere uitsnede van afbeelding 2. In de H van Herder is een kruis zichtbaar dat in een perceel ligt waarin de begraafplaats moet liggen. ______________ 10 Afbeelding 4. Luchtfoto uit 1933. Wat er ter plaatse van de begraafplaats te zien is, is nog niet duidelijk. __________________________________________________________ 10 Afbeelding 5. Luchtfoto uit 1950. Hierop is nog geen begraafplaats te herkennen. Wat er ter plaatse is te zien is onduidelijk. Mogelijk gaat het om een paar forse bomen of is er een gebouw aanwezig. Op deze luchtfoto is ook voor het eerst te zien dat er aan de noordzijde van het kloostercomplex in ieder geval al een begraafplaats aanwezig is. ___ 11 Afbeelding 6. Luchtfoto uit 1963. Op deze foto zijn beide begraafplaatsen als zodanig heel goed te herkennen aan de rijen van (vermoedelijk) grafstenen of grafkruizen. ____ 12 Afbeelding 7. Luchtfoto uit 1965 gezien vanuit het noordoosten. Aan de noordzijde van het kloostercomplex is duidelijk nog een begraafplaats met grafstenen of kruizen te zien. _____________________________________________________________________ 12 Afbeelding 8. Verdere uitsnede van de luchtfoto uit Afbeelding 7. De begraafplaats is nu heel goed zichtbaar. _____________________________________________________ 13 Afbeelding 9.

De begraafplaats is blijkens een kadastrale akte uit 1987 als een afzonderlijk kadastraal perceel 2183 bekend. _________________________________ 14 Afbeelding 10. Puttenplan volgens het PvE. ___________________________________ 18 Afbeelding 11. Foto van spoor 24. __________________________________________ 21 Afbeelding 12. Foto van spoor 6. ___________________________________________ 21 Afbeelding 15. Reconstructie van het wijwaterbakje. ____________________________ 23 Afbeelding 16. Overzicht van de aangetroffen crucifix onderdelen. _________________ 24 27

BIJLAGE 1 AMZ-CYCLUS

28

BIJLAGE 2 ARCHEOLOGISCHE PERIODEN

29

HK

h1 h1 h2 h2 h2 h2 h2 h2 h3 h3 h2 h2 h2 h2 h2 h1 hb h2 hb h2 h2 h2 h2 h2 -

0 0 0 1 0 0 3 2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

00000000000000000000000000-

Opmerking

Puin

-

FE/MN

Humus

0 Zs1 DGRBR GEOR GF GFI 0 Zs1 DGRBR GRGE GF GFI 0 Zs1 DBRGR GR VS VSN 0 Zs1 DBRGR GRGE VS VSR 0 Zs1 DBRGR GRGE VS VSR 0 Zs1 DBRGR GRGE GF GFI 0 Zs1 DBRGR GRGE VS VSR 0 Zs1 DBRGR GRGE VS VSR 0 Zs1 DGR VS VSR 0 Zs1 DGR VS VSR 0 Zs1 DGR GEOR GF GFI 0 Zs1 DGR GEOR GF GFI 0 Zs1 DGR GEOR GF GFI 0 Zs1 DGR GEOR GF GFI 0 Zs1 DGR GEOR VS VSR 0 Zs1 DBRGR GE KL KL 0 Zs1 GEOR BRGR VS VSR 0 Zs1 DBRGR VS VSR 0 Zs1 LGRGE DGR VS VSR 0 Zs1 DBRGR GEGR VS VSR 0 Zs1 DGRBR GEGR GF GFI 0 Zs1 DGRBR GEGR GF GFI 0 Zs1 DGRBR GEGR GF GFI 0 Zs1 DGRBR GEGR GF GFI 0 Zs1 BRGR GE GF GFI 0X VS VSR -

Eind periode

Begin periode

Specifiek

Interpretatie

Gevelkt

Kleur

1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 11 1 12 1 13 1 14 1 15 1 16 1 17 1 18 1 19 1 20 1 21 1 22 1 23 1 24 1 25 1 26 1 28 1 999

Textuur

Vlak

2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 3 3 3 3 3 3 3 3 1

Vulling

Put

Spoor

BIJLAGE 3 SPORENLIJST

kistrand van hout aanwezig Kistrand van hout BLOK BESTON Uitgegraven grafkuil Houtenkist sporen Hout kistsporen Verstoorde menselijkbot resten; verstoring door weg Ingesorte deksel met kruis op deksel Met resten van houten kist houtresten van kistwand nog zichtbaar houtresten van kistwand -

30

2 1 1

1 NTL 1 NTL 1 NTM

4 5

4 4

0 0

1 1

1 15 1 15

0 TROF 0 TROF

KER PORSELEI KER PORSELEI

Europees Europees

-

Compleet Compleet

1 1

1 NTL 1 NTL

6

1

0

2

1 999

0 DETECT MXX KIST

Kisthengsel

Type 2 Compleet

1

1 NTL

7 8 9

1 2 3

0 0 0

2 2 2

1 999 1 999 1 999

0 DETECT MXX KIST 0 DETECT MXX SPIJKER 0 DETECT MXX KIST

Kisthandgreep type 2 Compleet Kisthandvat Type 2 Compleet

2 1 1

1 NTL 1 NTL 1 NTL

10 11 12 13

4 4 4 4

1 1 1 1

1 1 1 1

1 1 1 1

15 15 15 15

0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF

MXX KIST MXX SPIJKER MXX SCHROOT MXX KIST

Kisthandvat Draadnagel Kistornament

type 2 compleet Compleet

2 1 1 1

1 NTL 1 NTL 1 NTL 1 NTL

14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26

4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 5 6

2 2 2 3 4 4 4 4 4 4 4 0 0

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 3 3

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 24 24

0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF 0 TROF

MXX WIJWATER MXX SCHROOT MXX KIST Kist ornament MXX BEELD Crusifix MXX WIJWATER Bakje MXX KIST Kist ornament MXX SCHROOT MXX BEELD Crusifix MXX BEELD Crusifix MXX Beeld Crusifix MXX BEELD Crusifx MXX KIST Kist ornament MXX KIST Kist ornament

-

1 1 2 2 1 1 1 12 1 1 1 2 2

1 NTL 12 NTL 2 NTL 1 NTL 1 NTL 11 NTL 1 NTL 1 NTL 1 NTL 2 NTL 2 NTL

Type

onderdeel van Onderdeel van Onderdeel van -

Opmerking

-

Eind datering

-

Begin datering

KER PORSELEI Europees KER PORSELEI Europees KER INDUSWIT -

Eind periode

MAE

Begin periode

Aantal

0 TROF 0 TROF 0 TROF

Fragment

1 15 1 15 1 15

Soort

Vlak

1 1 1

Algemeen

Put

0 0 0

Materiaal

Vondstzak

4 4 4

Vulling

Vondst

1 2 3

Spoor

Artefact

Verzamelwijze

BIJLAGE 4 VONDSTENLIJST

RECENT 1850 2000 Jezus beeldje onderdeel van Crusifix; nagel n voet en nagelgaatjes in handen; 25 cm hoog RECENT 1850 2000 Jezus beeldje onderdeel van Crusifix; 12 cm hoog; nagel in voet; armen afgebroken RECENT 1790 2000 Wandfragment inw+uitw bruin glazuur Sokkel onderdeel van een crusifix; hoort mogelijk bij artefact 1; fraai gedecoreerd met in zwart RECENT 1850 2000 letters IN RI; met spijker RECENT 1850 2000 Sokkel onderdeel van een crusifix; hoort mogelijk bij artefact 2; in reliëf de letters IN RI C-vormig hadvat; Midden van handvat gedecoreerd; 16,5 cm breed; UIteinden omgeknikt en door RECENT 1850 2000 bevestegingsogen gestoken C-vormig handgreep met omgebogen uiteinden iets hoekig; ongedecoreerd; zeer gecorodeerd; 14 RECENT 1850 2000 cm breed RECENT 1850 2000 Spijker ronde kop; 6,5 cm lang RECENT 1850 2000 C-vormig handvat met omgeslagen uiteinden aan bevestegingsogen; ongedecoreerd C-vormig kisthandvat met omgeslage uiteinden en bevestegingsogen; aan fragment hout 12 cm RECENT 1850 2000 breed NTL 1850 1950 Draadnagel RECENT 1850 2000 Draad RECENT 1850 2000 Kistornament; kruis met schroefdraad Aluminium medalon als onderdeel van wijwaterbakje; afbeelding van sint Antonius van Padua; RECENT 1850 2000 afbeelding monik met baby; 4 cm doorsnee 0 0RECENT 1850 2000 Ornamentale kruisjes voor het afsluiten van de kistdeksel RECENT 1850 2000 Twee Jezus beeldjes onderdeel van

een crusifix; 7 cm hoog RECENT 1850 2000 Hoort bij artefact 14; wijwaterbakje pet PX symbool/ Christusmonogram RECENT 1850 2000 Kruisornament van deksel sluiting met schroefdraad 0 0 Onbekend fragment met metalen oogje RECENT 1850 2000 Jezu beeld onderdeel van Crusifix; 31 cm hoog RECENT 1850 2000 Jezus beeld onderdeel van Crusifix; 16 cm hoog RECENT 1850 2000 Jezus beeld onderdeel van Crusifix; 10 cm hoog RECENT 1850 2000 Jezus beeld onderdeel van crusifix; 8 cm hoog RECENT 1850 2000 Kruisjes kistornament dekselsluiting RECENT 1850 2000 Kruisjes kistornament kistsluiting

31

Opmerking

Eind datering

Begin datering

Eind periode

Begin periode

MAE

-

Aantal

Crusifix Crusifix Rubber PvC -

Fragment

Soort

0 DETECT OPH KIST 0 TROF OPH PLANK 0 TROF OPH BEELD 0 TROF OPH BEELD 0 DETECT KUN KUN 0 DETECT KUN KUN 0 TROF XXX -

Type

Algemeen

Vlak

1 999 1 15 1 15 1 15 1 999 1 999 1 15

Materiaal

Put 2 1 1 1 2 2 1

Verzamelwijze

Vondstzak 1 5 5 5 2 2 6

Vulling

Vondst 1 4 4 4 1 1 4

Spoor

Artefact 27 28 29 30 31 32 33

Onderdeel van Onderdeel van Onderdeel van -

1 2 4 2 1 1 2

10 0 Houtfragmenten van een kist 1 NTL RECENT 1850 2000 Onderdeel van wijwaterbakje; houtenachterplaat 1 NTL RECENT 1850 2000 Jezus beeld onderdeel van een crusifix; 25 cm hoog 1 NTL RECENT 1850 2000 Jezus beeld onderdeel van Crusifix; 8 cm hoog 1 RECENT RECENT 1950 2000 Stuk rubber 1 RECENT RECENT 1950 2000 PvC 10 0 Twee brokken kalk of dierlijk of zeer zacht kalksteen; ingekraste lijntjes onderdeel van beeld?

32

33

BIJLAGE 5 OPGRAVINGSVLAKKEN; PUTTENOVERZICHT MET ALLE SPOREN

34

35

36

37