20251205 Gejo - Beste gemeentelijk betrokkene bij jeugdzorg in Overijssel

30

5.1 Rollen en functies Voor het versterken van de bijdrage van ervaringskennis is het van belang dat rollen, functies, taken, niveaus en positionering van ervaringsdeskundigen worden vastgesteld. Onduidelijkheden hierin belemmeren de inzet van ervaringskennis (Van Slooten, Sprinkhuizen & Weerman, 2022). Het is noodzakelijk om na te denken over de manier waarop en in welke rol(-len) ervaringsdeskundigheid wordt ingezet. Is dat in vrijwillige en betaalde rollen? Is dat gericht op het versterken van ervaringskennis bij jeugdzorgprofessionals? Is dat door het uitnodigen tot het versterken van ervaringskennis van (pleeg)ouders en jongeren? Een combinatie van verschillende rollen kan de voorkeur hebben. Er zijn vrijwillige en betaalde rollen mogelijk. Ook ervaringskennis van jeugdzorgprofessionals kan worden versterkt. Naar schatting heeft ongeveer 70% van de jeugdzorgprofessionals eigen ervaring met de jeugdzorg (Hogeboom & Pluijm, 2023). Er is een groot onbenut potentieel aan ervaringskennis. Er kan gelet worden op: 1.

Het kiezen van rollen of functies;

2.

De activiteiten of taken van de ervaringsdeskundige;

3.

Het niveau van de ervaringsdeskundige;

4.

De positionering van ervaringsdeskundigheid.

Ervaringskennis kan ingezet worden in rollen of in functies die in het functiehuis zijn opgenomen. Bij een functie gaat het om een functie als ‘ervaringsdeskundige’, of om een functie als (jeugdzorg) professional-met-ervaringsdeskundigheid. De ervaringsdeskundige is een erkend beroep met een eigen beroepscompetentieprofiel en een eigen beroepsregister. Recent is in de CAO Jeugdzorg een functieomschrijving voor de ervaringsdeskundige toegevoegd op drie niveaus van inzet (Jeugdzorg Werkt, 2024). Deze functieomschrijvingen kunnen organisaties helpen bij het maken van rol- en functiebeschrijvingen in HR-beleid. Beroepsmatig werkende ervaringsdeskundigen kunnen zich registreren in het register Ervaringsdeskundigheid. Zowel ervaringsdeskundigen met een betaalde als met een onbetaalde baan kunnen zich registreren. Een rol is wat anders dan een functie. Jongeren, ouders, maar ook professionals en ervaringsdeskundigen kunnen verschillende rollen vervullen, ook als zij niet op een beroepsmatige manier werken iin een functie als ervaringsdeskundige.

31

De inzet kan ook geordend worden in de eerdergenoemde kerntaken: 1. Inzet in contacten met en tussen jongeren, ouders, pleegouders, hulpverlener. 2. Bijdragen aan beleid en strategische keuzes (bijv. in jaarplannen); 3. Bijdragen aan vermindering van vooroordelen, stigma en onbegrip binnen en buiten de organisatie 4. Eigen en collectieve ervaringskennis inzetten ter versterking van het vakgebied en de positionering van het beroep.

Voorbeelden van Trias Jeugdhulp van kerntaak 1 Groepsverband: In groepsverband kunnen ervaringen bespreekbaar en genormaliseerd worden. De groep ontwikkelt met elkaar ervaringskennis. Dat kan vastgelegd worden in producten (zoals een lijst met voorbeelden of adviezen). De groep kan zo nodig begeleid worden door een (professionele) ervaringsdeskundige. •

• • • •

Een groep waarin verhalen worden gedeeld en naar elkaar geluisterd wordt, zonder dat dit direct een doel dient. Het leren vertellen is het doel. Er zijn allerlei varianten mogelijk, zoals een ‘herstelgroep’, een lotgenotengroep, een zelfhulpgroep of een ‘herstelwerkplaats’. Er kan gekozen worden voor gemixte groepen (hulpverleners en ervaringsdeskundigen; of ouders en pleegouders; of jongeren en ouders) of voor groepen die minder gemixt zijn, bijvoorbeeld een groep van pleegouders of ouders waarin thema’s aan de orde komen die specifiek zijn voor hen. Het delen van ervaringen leidt tot ervaringskennis, maar normaliseert ook, bijvoorbeeld het gevoel dat je faalt als ouder In de groep kan men elkaar benutten als vraagbaak. Op deze manier kan bijvoorbeeld een verzameling tips en adviezen gemaakt worden (als product van ervaringskennis) Spiegelgroepen waarin verschillende groepen (cliënten, hulpverleners) elkaar confronteren met taal, opvattingen, bejegening, vooroordelen en met elkaar in gesprek gaan. Gericht op verbinding en destigmatisering. Jongeren, ouders, pleegouders en hulpverleners doen gezamenlijk activiteiten of ontwikkelen samen een werkwijze of product. Een groep waarin specifieke methodieken worden toegepast, zoals de cursus Herstellen doe je Zelf en die je kunt vertalen naar de jeugdhulp. Begeleid door een professionele ervaringsdeskundige.

Individueel: Ervaringsdeskundigen kunnen ook individueel (of in duo’s) worden ingezet. Hieronder staan een aantal voorbeelden. • • • • • • •

Het geven van voorlichting: wat heeft gewerkt, tips en adviezen. Dit kan gedaan worden voor verschillende groepen: jongeren, ouders en pleegouders, maar ook aan hulpverleners. Deskundigheidsbevordering (ook voor hulpverleners) door een (of een groepje) ervaringsdeskundigen. Coaching van cliënten of hulpverleners door ervaringsdeskundigen. Traject gericht op destigmatisering bij hulpverleners. Ervaringsdeskundigen (inclusief hulpverleners met ervaringsdeskundigheid) die bewust eigen ervaringen inzetten als dat passend is. Dat geeft verdieping aan het contact. Een maatje of buddy of ‘opvang’ zijn voor een cliënt, ouder of pleegouder. Hulpverleners met ervaringsdeskundigheid Gepast inzetten van eigen ervaringen in cliëntencontacten. Dat geeft verdieping aan het contact en het kan soms iets doorbreken. Een rol vervullen als hulpverlener-met-ervaringsdeskundigheid. Collega’s coachen vanuit ervaringsdeskundigheid.

32

Voorbeelden van Trias van kerntaak 3 • Voorlichting geven hulpverleners aan jeugdzorgmedewerkers, aan wijkteams, binnen scholen, aan leerlingen of docenten. Hierbij aandacht voor destigmatisering en normalisering van kwetsbaarheid. • Meedenken met externe partijen zoals het Nederlands Jeugdinstituut (NJI) voor beleid. • Ervaringen delen bij gemeente of overheid, op confronterende wijze, ongepolijst durven en kunnen delen van ervaringen kan een krachtig middel zijn voor verandering. • Ervaringen delen op social media.

Er is ook een indeling mogelijk in werk- en opleidingsniveau. Het beroepsregister van ervaringsdeskundigen, dat is ondergebracht bij Registerplein, maakt een indeling in drie niveaus: 1. Ondersteunend en assisterend ervaringsdeskundige (MBO2 en 3); 2. Uitvoerend en coördinerend ervaringsdeskundige (MBO 4 en HBO5); 3. Coördinerend en leidinggevend ervaringsdeskundige (HBO 6 en HBO 7, masterniveau). Bijvoorbeeld in een rol als senior ervaringsdeskundige of als onderzoeker of innovator.

33

5.2 Training, professionalisering en kwaliteitsbeleid Ervaringskennis ruimte geven vraagt scholing. Er is veel aanbod. Er zijn trainingen voor ouders, jongeren, ervaringsdeskundigen en jeugdzorgprofessionals die willen werken met ervaringskennis. Ook het LEJO heeft trainingen, waarvan een aantal SKJ geregistreerd is en/of erkend is door Registerplein:

1. De basistraining Gelijkwaardig & Wederkerig werken: deze is bedoeld om het gelijkwaardig en wederkerig werken van jeugdzorgprofessionals te versterken en te ervaren wat het betekent om dit te doen. 2. Voor ouders, pleegouders en naastbetrokkenen is er een training waarin zij ervaringen uitwisselen, samen ervaringskennis ontwikkelen met het oog op het vervullen van diverse rollen in de jeugdzorg. 3. De training Ervaringsdeler is bedoeld voor jongeren die niet kiezen voor een rol als (professionele) ervaringsdeskundige, maar wél hun ervaringen leren verwoorden en uitdragen in een pakkend verhaal dat anderen inspireert en bemoedigt. 4. De training (Jeugd)zorgprofessional-met-ervaringsdeskundigheid is bedoeld voor jeugdzorgprofessionals die willen leren eigen ervaringen met ontwrichting en herstel als extra deskundigheid op te nemen in hun professionele rol. Het afronden van deze training geeft toegang tot het beroepsregister Ervaringsdeskundigheid.

Voor het beroepsmatig inzetten van ervaringskennis en voor het beroep Ervaringsdeskundige bestaan landelijke leerplannen. Landelijke leerplannen De professionele inzet van ervaringsdeskundigheid vraagt om een opleiding. Ook bij vrijwillige inzet en bij inzet van ervaringskennis naast een professionele rol is een opleiding helpend. Er zijn opleidingen op zes verschillende niveaus: vanaf MBO-2 tot aan HBO-7. Het laatste niveau betreft de master Ervaringsdeskundigheid, die opleidt voor functies voor beleid en innovatie op het gebied van ervaringskennis, met een internationaal erkend diploma. In opleiding leren mensen om hun ervaringen om te zetten en te verdiepen en verrijken tot ervaringskennis en leren ze hoe dit professioneel in te zetten en te benutten. Opleidingen zijn niet voor alle mensen met ervaringskennis passend en mogelijk. Er is ook een groot lokaal cursorisch aanbod en trainingen, vaak verzorgd vanuit zorgorganisaties of herstelnetwerken. In het LEJO wordt bijvoorbeeld samengewerkt met Ixta Noa die interne trainingen heeft ontwikkeld. Op de website van de VvED zijn de opleidingen die toegang geven tot dit register te vinden, maar ook aanbod van cursussen en trainingen.

34

Beroepsregister en beroepscode Ervaringsdeskundigen

worden

aangemoedigd

om

zichzelf

te

registreren

als

ervaringsdeskundige. Dit kan op de website: https://www.registerplein.nl/registers/ ervaringsdeskundigen. Registreren bevordert kwaliteit, maakt transparant wie zich op welke wijze als ervaringsdeskundige heeft ontwikkeld. Het beroepsregister is er voor alle bovengenoemde opleidingsniveaus. Ook is het mogelijk voor mensen zonder regulier diploma om zich in te schrijven in het register.

Zij volgen dan een individuele route. Iedereen die zich inschrijft in het beroepsregister onderschrijft de beroepscode. Bovendien verplichten zij zich tot het bijhouden van hun deskundigheid bijvoorbeeld via intervisie, cursussen, studiedagen of congressen. De beroepscode Ervaringsdeskundigheid gaat uit van de Universele Verklaring van de Rechten van de mens. Beroepswaarden van de ervaringsdeskundige die beschreven zijn in de Beroepscode zijn: • gelijkwaardigheid mogelijk maken; • wederkerigheid realiseren; • inclusiviteit bewerkstelligen; • solidariteit tonen; • diversiteit beseffen; • integriteit naleven; •

respect tonen;

•

deskundig handelen.

Kwaliteitsbeleid Voor een duurzame positie van ervaringskennis is kwaliteitsbeleid nodig. Hierbij is ook aandacht voor kwantiteit nodig: wil ervaringskennis- en deskundigheid daadwerkelijk een effectieve bijdrage leveren en bijdragen aan de transformatie van een toekomstbestendig jeugdzorg waarin meer gelijkwaardig en wederkerig wordt gewerkt met jongeren, ouders, naastbetrokkenen en netwerkpartners dan is ook de macht van het getal van belang. Met een enkele ervaringsdeskundige of een jeugdzorgprofessional-met-ervaringsdeskundigheid redden we het niet.

35

5.3. Aspecten die aandacht behoeven bij implementatie Dit visiedocument wil een basis vormen voor de implementatie van ervaringskennis in de jeugdzorg. Hierbij behoeven de volgende aspecten aandacht: organisatie, cultuur, ontwikkeling ervaringsdeskundigheid, personeelsbeleid, opleidingsbeleid.

Organisatie 1. Is er een centraal aanspreekpunt/rolhouder/kwartiermaker van waaruit het versterken van ervaringskennis- en deskundigheid is belegd? Wie is hiervoor verantwoordelijk? Zijn verantwoordelijkheden en bevoegdheden in evenwicht? Is er een jaar- of activiteitenplan? Steunt het bestuur en het management deze kwartiermaker voldoende? Is er mandaat? 2. Op welke manier wordt de positie van ervaringskennis in de managementlaag, directie en bestuur versterkt? En in de raad van toezicht?

Cultuur 1. Op welke manier wordt draagvlak in de organisatie versterkt? 2. Op welke manier krijgen de waarden gelijkwaardigheid en wederkerigheid vorm? 3. Hoe kan de samenwerking tussen jeugdzorgprofessionals en ervaringsdeskundigen bevorderd worden? 4. Hoe wordt geanticipeerd op knelpunten en weerstand?

Ontwikkeling ervaringsdeskundigheid 1. Hoe wordt de inzet van ervaringskennis gemonitord en versterkt door onderzoek? Hoe gaan we om met de dynamiek tussen de drie bronnen van kennis? 2. Op welke manier wordt een breed en divers spectrum van ervaringskennis (verwaarlozing, mishandeling, psychiatrie, eetproblemen, suïcidaliteit, armoede, enzovoort)geregeld en bewaakt? 3. Op welke manier wordt ruimte gegeven aan ervaringen en ervaringskennis van (pleeg)ouders en jeugdigen? 4. Op welke manier wordt ervaringskennis ontwikkeld van (pleeg) ouders, jeugdigen en professionals? Gebeurt dat groepsgewijs? In gemengde groepen?

36

Personeelsbeleid 1. Welk personeelsbeleid is geregeld? Hoe krijgt ervaringskennis een plek in de processen van werving en selectie? En in functionerings- en evaluatiegesprekken? 2. In welke rollen en functies krijgt ervaringskennis en – deskundigheid plek? Hoe is de verhouding tussen vrijwilligers en betaalde ervaringsdeskundigen? Zijn er streefcijfers? 3. In hoeverre is er zowel ruimte voor Jeugdzorgprofessional-met-ervaringsdeskundigheid (JZME) als professionele ervaringsdeskundigen? Hoe verhouden zij zich tot elkaar? Zijn er streefcijfers? 4. Op welke manier wordt rekening gehouden met zowel de specifieke kracht als kwetsbaarheid van medewerkers met ervaringskennis? In hoeverre moet iemand bijvoorbeeld ‘hersteld’ zijn ontwrichting of ontregeling? Hoe zorg je dat de nadruk niet op de ‘kwetsbaarheid’ van ervaringsdeskundigen komt te liggen, maar op de waardevolle kennis die zij inbrengen?

Opleidingsbeleid 1. Op welke manier worden mensen getraind? Welke cursussen en opleidingen? Welke kwaliteitseisen worden gesteld? Hoeveel medewerkers moeten geregistreerd zijn in het register Ervaringsdeskundigheid?

37

Literatuur Boevink, W. (2017). Over herstel, empowerment en ervaringsdeskundigheid in de psychi- atrie. Utrecht: Trimbos-instituut. Bulsink, D., de Wildt, R., & van der Ploeg, J. (2023). Ervaringskennis en – deskundigheid in de jeugdhulp: Inzichten vanuit theorie en praktijk. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut. de Beer, C. R. M., Nooteboom, L. A., van Domburgh, L., de Vreugd, M., Schoones, J. W., & Vermeiren, R. R. J. M. (2022). A systematic review exploring youth peer support for young people with mental health problems. European Child & Adolescent Psychiatry, 1–14. https:// doi.org/10.1007/s00787-02202120-5 Dings, R. (2023). Experiential knowledge: From philosophical debate to health care practi- ce? Journal of Evaluation in Clinical Practice, 29(7), 1119–1126. https://doi.org/10.1111/ jep.13845 Erp, N. van, Boertien, D., Liefhebber, S., & van der Berg, A. (2022). Beroepscompetentieprofiel Ervaringsdeskundigheid (BCP-E). Utrecht: Vereniging van Ervaringsdeskundigen, Kenniscen- trum Phrenos, Movisie, Trimbos-instituut. Erp, N. van, Karbouniaris, S., Keuzenkamp, S., Metze, R., & van der Zwet, R. (2025). Outcomes of experts by experience in (mental) health care and social domain: A scoping review. Journal of Social Intervention: Theory and Practice, 34(1), 26–50. https://doi.org/10.54431/jsi.840 Fricker, M. (2007). Epistemic injustice: Power and the ethics of knowing.

Oxford University Press. Generieke Module Ervaringsdeskundigheid. (2022). Utrecht: Trimbosinstituut. Hamer, A. (2024). Wat in kluwen geweten wordt: Hoe zinvol om te gaan met ervaringskennis in onderzoek. Werkplaats Sociaal Domein Zuyd. Hogeboom, L., & Pluijm, M. (2023). Verleiden en verrijken: Quickscan naar kansen voor de inzet van ervaringsdeskundigheid voor de jeugdzorgarbeidsmarkt. DSP Groep. Geraadpleegd op 14 maart 2025 van https://www.dsp-groep.nl/wp-content/uploads/16LH-Verleiden-en-Verrijken_ Quickscan-kansen-inzet-ervaringsdeskundigheid-jeugdzorgarbeidsmarkt-DSP-2023.pdf Jeugdautoriteit. (2024). De stand van de jeugdzorg. Geraadpleegd op 4 april 2025 van https:// www. jeugdautoriteit.nl/documenten/rapporten/2024/10/08/stand-van-de-jeugdzorg-2024 Jeugdzorg Werkt. (2024). Ervaringsdeskundigheid in jeugdzorg. Geraadpleegd op 13 maart 2025 van https://www.jeugdzorg-werkt.nl/sites/fcb_jeugdzorg/files/2024-12/FCB_Ervaringsdeskundigheid%20 in%20jeugdzorg_DEF%20241230.pdf Kaijadoe, S. P. T. (2024). Breaking silence: Adolescent suicidality in secure residential youth care from different perspectives (Proefschrift). Nijmegen: Radboud University. Karbouniaris, S. (2023). Let’s tango! Integrating professionals’ lived experience in the transformation of mental health services (Proefschrift). Leiden: LUMC.

38

Karbouniaris, S., Wilken, J. P., Weerman, A., & Abma, T. (2022). Experiential knowledge of mental health professionals: Service users’ perceptions. European Journal of Mental Health, 17(3), 23–37. https://doi. org/10.5708/EJMH/17.2022.3.2 Keuzenkamp, S. (2022). Geef ervaringskennis en -deskundigen een serieuze positie. Sociale Vraag- stukken. Keuzenkamp, S., & van Hoorn, E. (2022a). Ervaringskennis, betekenissen, bronnen en invloed. Utrecht: Movisie. Keuzenkamp, S., & van Hoorn, E. (2022b). Wat doen ervaringsdeskundigen er eigenlijk toe? Een literatuurreview over de impact van ervaringsdeskundigen in één-op-één contacten. Journal of Social Intervention, 31(2), 4–22. https://doi.org/10.54431/jsi.698 Kwaliteitssysteem van Ervaringsdeskundigen (KvE). (z.d.). Kwaliteitssysteem Ervaringsdeskundig- heid. Vereniging van Ervaringsdeskundigen. Geraadpleegd van https://www. vved.org Leemeijer, A. (2024). ‘Het zit gewoon niet goed in mijn systeem’: Etnografisch onderzoek naar de inbedding van ervaringsdeskundigheid in professionele (GGz-)praktijken (Proefschrift). Utrecht: Universiteit Utrecht. Metze, R., & Weerman, A. (2024). Sociaal werk en ervaringsdeskundigheid. In F. Spierings & F. Spierts (Red.), Basisboek Sociaal Werk (pp. 293–311). Amsterdam: Boom. Metze, R., van der Zwet, R., van Erp, N., Karbouniaris, S., & Keuzenkamp, S. (2025).

Journal of Social Intervention: Theory and Practice, 34(1), 26–50. Movisie. (2024). Volwaardig werken met ervaringskennis als derde kennisbron. Geraadpleegd van https://www.movisie.nl. Nederlands Centrum Jeugdgezondheidszorg (NCJ). (2019). Evidence based practice, wat is dat? Geraadpleegd op 26 februari 2025 via https://www.ncj.nl/inspiratie/evidence-based-practice-wat-is-dat. Ostrow, L., Cook, J. A., Salzer, M. S., Pelot, M., & Burke-Miller, J. K. (2024). Employment of certified peer specialists in mental health professional shortage areas. Administration and Policy in Mental Health and Mental Health Services Research, 51, 134–143. Phrenos. (z.d.). Generieke module Ervaringsdeskundigheid. Geraadpleegd van https://www. kenniscentrumphrenos.nl Rijksoverheid. (2023). Hervormingsagenda Jeugd 2023–2028. Geraadpleegd op 4 april 2025 van https://open.overheid.nl/documenten/addec5d5-279c-40de-b607- 7b64e8441602/file Slooten, M. van, Sprinkhuizen, A., & Weerman, A. (2023). Inzet van ervaringsdeskundigen in de ggz en aanpalende sectoren: Een inventarisatie. Participatie en Herstel, 2, 5–17. Van der Kooij, A., & Keuzenkamp, S. (2018). Startnotitie: Ervaringsdeskundigen in het soci- aal domein; wie zijn dat en wat doen ze? Utrecht: Movisie. Vereniging Hogescholen. (2023). Sectorplan Hogere Sociale Studies.

39

Visiedocument Ervaringsdeskundigheid Dimence. (2019). Visiedocument Ervaringsdeskundigheid Levvel. (2023). Visiedocument Ervaringsdeskundigheid Trias. (2022). Visiedocument Inzet van ervaringskennis binnen Karakter. (concept, november 2024). Weerman, A. (2016). Ervaringsdeskundige zorg- en dienstverleners (Proefschrift). Delft: Eburon. Weerman, A., & Abma, T. (2018). Social work students learning to use their experiential knowledge of recovery: An existential and emancipatory perspective. Social Work Educati- on, 1–17. Weerman, A., de Jong, K., Karbouniaris, S., Overbeek, F., van Loon, L., & van der Lubbe, P. (2019). Professioneel inzetten van ervaringsdeskundigheid. Amsterdam: Boom. Wilken, J. P., & Cabiati, E. (2024). Foundations of experiential knowledge: Recovering a for- gotten resource for social work. European Social Work Research, XX(XX), 1–19. https://doi.or g/10.1332/275517 68Y2024D000000022

40