12 Situatie binnenhavens Almelo

Gemeente Almelo

Raadsbrief ter informatie

Postadres: Gemeente Almelo Postbus 5100 7600 GC Almelo

Aan de raad van de gemeente Almelo Bijlage 1

Doorkiesnummer 541195

Behandeld door C. Schraa-Mentink

Datum 19 juni 2024

Onderwerp Situatie binnenhavens Almelo

Geachte leden van de raad, Almelo kent 6 binnenhavens: bij XL park, bij ArcelorMittal (voormalig Riwald), de kade bij Van Merksteijn en de 1e, 2e en 3e insteekhaven bij Dollegoor. Het Twentekanaal is door Rijkswaterstaat geschikt gemaakt voor grote schepen met een diepgang tot 2.80 meter. Dit heeft logischerwijs ook gevolgen voor de binnenhavens. De kades bij het XL park en bij ArcelorMittal zijn op deze grote schepen ingericht. De overige 4 binnenhavens zijn al veel ouder en zijn niet ontworpen om deze grote schepen te kunnen ontvangen. Daarom is er onderzoek gedaan wat er voor nodig is om dit wel te kunnen. Het onderzoek laat echter ook zien dat ze niet geschikt zijn voor het huidig gebruik en dat er risico’s zijn op schade. De gebruikers zijn in eerste aanleg aan zet, grotendeels is het in erfpacht uit gegeven of in eigendom van de bedrijven. Vanwege de risico’s en ook het gemeentelijk belang in een geschikte haven trekken we samen op met de bedrijven. Wij informeren u met deze brief over de maatregelen die genomen worden om de risico’s te beheersen en over de vervolgstappen. Het rapport is als bijlage toegevoegd. Toelichting geschiktheid De oudere binnenhavens zijn niet mee ontwikkeld met de ontwikkeling van de schepen. De situatie verschilt overigens per binnenhaven.

We hebben samen met het Havenbedrijf Twente onderzoek laten doen naar deze (on)geschiktheid met een risicobeoordeling. Er is daarbij gekeken naar nautische geschiktheid, ofwel veilig en vlot kunnen varen, juridische geschiktheid en technische geschiktheid van de kades, taluds, bodems etc. Op meerdere fronten blijken de havens niet geschikt, de mate waarin verschilt zoals gezegd per haven. Als belangrijkste risicofactoren worden genoemd: -

Overbelasting kades/talud Overbelasting bolders Aanvaring met (woon)boten

Hierdoor kan schade ontstaan aan schepen, aan de kades of aan het talud (inzakking). Er kan ook letselschade ontstaan als daar mensen bij aanwezig zijn. Deze constateringen nopen tot actie op korte termijn. Continuïteit in bedrijfsvoering is ook een risico en een constant aandachtspunt. Maatregelen korte termijn Allereerst zijn (vervolg)gesprekken op ambtelijk niveau met de betrokken bedrijven gevoerd. In hoofdzaak zijn er 2 keuzes: beperkingen aan scheepvaart opleggen of noodvoorzieningen treffen. De Pagina 1 van 2 Raad - 2408355 DCS - 2385694

bedrijven geven aan dat beperkingen in de haven (en daarmee vervoer over land) desastreus zijn voor hun continuïteit in bedrijfsvoering. Samen met de bedrijven is geconcludeerd dat we ons in gezamenlijkheid richten op continuïteit in bedrijfsvoering en dat houdt voor de korte termijn het treffen van beheersmaatregelen en noodvoorzieningen in. Hierbij kan gedacht worden aan monitoringsmaatregelen, het aanpassen van looproutes of het treffen van noodvoorzieningen waar schepen veilig aan kunnen meren. Maatregelen lange termijn Deze tijdelijke oplossing creëert tijd om toe te werken aan een definitieve oplossing. Dit neemt naar verwachting 3 tot 5 jaar in beslag. Die tijd wordt gebruikt om in samenspraak met de partijen een plan te maken en tot uitvoer te komen. Het geeft tijd om scenario’s te onderzoeken, subsidies te regelen, vergunningen aan te vragen etc. Er ligt hier een forse opgave. Of en in welke omvang deze investering nodig en wenselijk is, wie daarin welke verantwoordelijkheid heeft en hoe de kosten worden gedekt, wordt gedurende dat proces verder uitgewerkt. Via de reguliere planning & control cyclus wordt u verder op de hoogte gehouden.

Hoogachtend, Burgemeester en Wethouders van Almelo, de secretaris, de burgemeester,

J. Dijkstra

Pagina 2 van 2

R.T.A. Korteland

Inventarisatie bestaande haveninfrastructuur Insteekhavens gemeente Almelo

Port of Twente 6 juni 2024

Project Opdrachtgever

Document Status Datum Referentie

Projectcode Projectleider Projectdirecteur

Auteur(s) Gecontroleerd door Goedgekeurd door

Inventarisatie bestaande haveninfrastructuur Port of Twente

Insteekhavens gemeente Almelo Definitief 6 juni 2024 140124/24-008.131

140124 Ir. L. de Boom Ir. P. Quist

F. van der Poel BSc, M.J. Onrust MSc, L. Schweter Ir. L. de Boom, H. Veldman Ir. L. de Boom

Paraaf

Adres

Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. Leeuwenbrug 8 Postbus 233 7400 AE Deventer +31 (0)570 69 79 11 www.witteveenbos.com KvK 38020751

Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO 9001. © Witteveen+Bos Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Witteveen+Bos noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Witteveen+Bos aanvaardt geen aansprakelijkheid voor enigerlei schade die voortvloeit uit of verband houdt met het wijzigen van de inhoud van het door Witteveen+Bos geleverde document.

INHOUDSOPGAVE

SAMENVATTING

6

1

INLEIDING

13

1.1

Projectbeschrijving en aanleiding

13

1.2

Doel van dit rapport

13

1.3

Fysieke scope

13

1.4

Historie binnenhaven Almelo

14

1.4.1 1.4.2 1.4.3 1.4.4

14 14 15 15

Overijsselse kanalen (19e eeuw) Hoofdtak Twentekanalen Zijtak naar Almelo Ontwikkeling toegelaten scheepsafmetingen naar Almelo

1.5

Leeswijzer

16

2

OVERZICHT INSTEEKHAVENS

17

2.1

Overzicht

17

2.2

1e Insteekhaven

19

2.3

2e Insteekhaven

20

2.4

3e Insteekhaven

21

2.5

Haven Bedrijvenpark Twente

22

3

GEBRUIK INSTEEKHAVENS ALMELO

23

3.1

Watergebonden bedrijven

23

3.2

Scheepsaantallen haven Almelo

24

4

TECHNISCHE KADERS VAN DE HAVENS

26

4.1

Algemeen

26

4.2

Historische achtergrond

26

4.2.1 4.2.2

26 27

Ontwerp haventalud 1e, 2e en 3e insteekhavens Ontwerp haven Bedrijvenpark Twente

4.3

Aanpak technische beoordeling

27

4.4

1e Insteekhaven

28

4.5

2e Insteekhaven

29

4.6

3e Insteekhaven

30

4.7

Haven Bedrijvenpark Twente

31

4.8

Conclusies

32

4.9

Aanbevelingen

33

5

NAUTISCHE ASPECTEN

35

5.1

Toets aan de geldende richtlijnen

35

5.1.1 5.1.2 5.1.3

37 41 53

Inventarisatie Nautische toets insteekhavens Conclusies en aanbevelingen

5.2

Ontwikkelingen schepen

56

6

JURIDISCHE ASPECTEN

58

6.1

Algemeen

58

6.2

Publiekrechtelijke besluiten

58

6.2.1 6.2.2 6.2.3

Ontheffingen Havenbeheerverordening Bestemmingsplannen

58 58 60

Privaatrechtelijke overeenkomsten

61

6.3.1 6.3.2 6.3.3 6.3.4

61 63 65 65

6.3

Erfpacht percelen Standaard erfpachtvoorwaarden Verjaring Eigendom oeverconstructies

6.4

Vergunningen

66

6.5

Conclusies en aanbevelingen

67

7

RISICOANALYSE

69

7.1

Identificeren risico’s

69

7.2

Beoordelen risico’s en vaststellen toprisico’s

70

7.3

Risico’s per insteekhaven

72

7.4

Conclusies

75

8

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

76

8.1

Conclusies

76

8.1.1 8.1.2 8.1.3 8.1.4

76 78 80 82

Algemene conclusies Conclusies 1e insteekhaven Conclusies 2e insteekhaven Conclusies 3e insteekhaven

8.1.5 8.2

9

Conclusies haven Bedrijvenpark Twente

84

Aanbevelingen

85

8.2.1 8.2.2

85 85

Technische spoor Juridisch spoor

REFERENTIES

87

Laatste pagina

88

Bijlage(n)

Aantal pagina's

I

Bijlage: Gespreksverslagen Stakeholders

10

II

Bijlage: Standaard Erfpachtvoorwaarden Haventalud ‘Dollegoor

8

III

Bijlage: Richtlijnen Vaarwegen 2020

3

IV

Bijlage: Risicodossier

2

SAMENVATTING Tot de aanleg van de Twentekanalen waren de steden die nu in de Port of Twente samenwerken over water nauwelijks bereikbaar. Alleen Almelo was via het Overijssels Kanaal verbonden met Zwolle voor klasse I schepen (maximaal 300 ton). Door de aanleg van de Twentekanalen in de dertiger jaren van de vorige eeuw, werd de bereikbaarheid over water sterk verbeterd. Het kanaal verbond Almelo, Hengelo, Enschede (en ook Delden, Goor en Lochem) met de IJssel. Almelo was vanaf 1938 bereikbaar voor klasse IV/M6 schepen. Dit betrof een traject tot aan de Buitenhaven en met maximale diepgang van T<=2,2 m (maximaal 800 ton). In de vijftiger jaren is het kanaal uitgebouwd: doorgetrokken tot aan het Overijssels Kanaal met aan de Almelose zijde een drietal insteekhavens. Bij de aanleg van de drie insteekhavens waren de Twentekanalen toegankelijk voor schepen tot 800 ton. Dat is dan ook het logische uitgangspunt voor het ontwerp van de haveningangen (=tevens zwaaigelegenheid met een diameter van 96 m), de waterdiepte (D= 3 m) en de kades in elk van de drie insteekhavens: het ontvangen van schepen tot circa 800 ton. De diepte van 3,0 m is ook het uitgangspunt geweest bij de erfpachtvoorwaarden voor de in erfpacht uitgegeven oevers.

De meeste kades zijn ofwel gebouwd in de jaren ’50 of de jaren ’80 waarbij hoogstwaarschijnlijk uitgangspunten zijn gehanteerd die volgen uit de ontwerpschepen van dat moment. Gedurende jaren na de aanleg zijn de maximaal toegestane scheepsafmetingen stapsgewijs vergroot. Vanaf 2014 heeft RWS voor de Zijtak naar Almelo aan een groot aantal schepen maatwerk geleverd ten aanzien van ontheffingen voor schepen van klasse Va/M8 met een maximale diepgang van T<=2,20 m. Met de recente opwaardering van de Twentekanalen en de Zijtak naar Almelo zijn de drie insteekhavens inmiddels bereikbaar geworden voor Klasse Va/M8 schepen met T=2,8 m (circa 2400 ton). Deze schepen zijn 30 m langer (L=80→ 110 m), 1,9 m breder (B=9,5 → 11,4 m) en 0,6 m dieper (T=2,2 m → 2,8 m) en het laadvermogen is factor 3 groter (800 ton → 2400 ton) dan bij het ontwerp van het kanaal en de drie insteekhavens. De grotere afmetingen en capaciteit van de klasse Va/M8 schepen maken dat deze havens moeten worden aangepast om de grotere schepen veilig en zonder schadelijke gevolgen te kunnen ontvangen.

Noodzakelijke fysieke aanpassingen in de drie insteekhavens betreffen: - verruimen van de haveninvaart (tot aan de oever/damwand op volledige diepte brengen en op een aantal locaties vervangen van damwanden); - verdiepen van de insteekhavens (middendeel en voor de kades/aanlegplaatsen); - aanpassen/vernieuwen van de kadeconstructies voor de grotere waterdiepte en zwaardere schepen (tenzij, hetgeen zeer onwaarschijnlijk is, alsnog uit niet eerder gevonden ontwerpdocumenten zou blijken dat de bestaande kades destijds sterk zijn over gedimensioneerd en ook voor de driemaal zwaardere klasse Va schepen geschikt zijn); en - aanpassen/vernieuwen van de bolders voor de grotere schepen (tenzij, hetgeen zeer onwaarschijnlijk is, alsnog uit niet eerder gevonden ontwerpdocumenten zou blijken dat de bestaande bolders destijds sterk zijn over gedimensioneerd en ook voor de driemaal zwaardere klasse Va schepen voldoen). De vierde haven, de Haven Bedrijvenpark Twente, is pas eind jaren ‘80 aangelegd. Bij de voorbereiding en aanleg van deze haven was er al sprake van verruiming en opwaardering van de Twentekanalen. Bij de aanleg van het Bedrijvenpark Twente is deels geanticipeerd op de ontvangst van grotere schepen. De ingang ligt tegenover een andere insteekhaven waardoor er een groter zwaaigebied is ontstaan waar de langere schepen kunnen keren.

Ook heeft de haven een grotere waterdiepte (D=3,0-6,0 m) gekregen waardoor schepen met grotere diepgang kunnen worden ontvangen. Dit maakt dat de haven minder afwijkt van de ontwerpeisen voor klasse Va/M8 schepen dan de andere drie insteekhavens. Het toelaten van grotere afmetingen kan resulteren in schade of extra slijtage aan de infrastructuur, zoals: bodemerosie en erosie van taluds door schroefstralen, afname stabiliteit van de kades en oevers en overbelasting van bolders. Daarnaast heeft het toelaten van klasse Va/M8 schepen gevolgen voor de vlotheid en de veiligheid van de scheepvaartmanoeuvres, zoals: kleinere veiligheidsmarges, trager manoeuvreren en langere bezetting van de doorgaande vaarweg.

6 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Bij een belangrijk deel van de kades en damwanden ontbreekt de informatie over de ontwerpuitgangspunten. Van deze objecten is daardoor niet vast te stellen of deze in de situatie met klasse Va/M8 schepen voldoen. Op basis van het bouwjaar is een inschatting gemaakt van de corresponderende ontwerpuitgangspunten. Verder is er technisch zeer weinig bekend over de bolders, maar gezien de leeftijd en het ontwerpschip van dat moment is het onwaarschijnlijk dat deze geschikt zijn voor scheepsklasse Va/M8. Er zijn juridisch geen algemeen geldende beperkingen voor de scheepvaart in de Almelose insteekhavens (bijvoorbeeld in de havenbeheerverordening). Vanuit de erfpachtvoorwaarden geldt een diepgangsbeperking van 2,50 m, maar geen beperking van de lengte of breedte van een schip. De erfpachtovereenkomsten bevatten een bodemniveau dat past bij een maximale scheepsdiepgang van 2,2 m en deze is, voor zover bekend, nooit aangepast. De erfpachtsters hebben recht van zelfontwikkeling. Voor zover bekend, is er aan de erfpachtsters geen recht van opstal verleend. Dat betekent dat alle constructies eigendom zijn van de grondeigenaar, in dit geval de gemeente Almelo. Door erfpachtster gerealiseerde kadeconstructies moeten wel door erfpachtster zelf worden onderhouden. Onderstaande tabellen geven een overzicht van onderscheiden delen van de vier insteekhavens in Almelo.

Naast de opsomming van de verschillende delen volgen negen kolommen met eerst een inschatting van de stabiliteit van de constructies in de huidige situatie en dan kenmerkende scheepsklassen uit het historische toelatingsbeleid (en ander kenmerkende afmetingen), van Klasse IV/M6 tot en met Klasse Va/M8. In de laatste acht kolommen is voor elk ontwerpschip met kleur aangegeven of deze delen van de infrastructuur (haveninvaart, haven, kade/afmeervoorziening) voldoen aan de ontwerpeisen voor de boven de kolom aangegeven scheepsklasse/afmeting/capaciteit. Hierbij is gebruik gemaakt van de volgende beoordelingsschaal: - groen: voldoet aan de ontwerpuitgangspunten en eisen uit de RVW: vlot en veilig; - geel: voldoet aan de ontwerpuitgangspunten maar niet aan de eisen uit de RVW: nog wel veilig, maar minder vlot; - oranje: voldoet waarschijnlijk niet, onvoldoende informatie om te kunnen toetsen: vervanging/herberekening/onderzoek noodzakelijk, - rood: voldoet niet, niet veilig, schade aan infrastructuur. Voor de leesbaarheid presenteren we 1 tabel per pagina.

7 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Lay-out haven

Ligplaats Betoncentrale

Ligplaats ForFarmers

Overige objecten

8 | 88

M8 diepgang 2,8 m

M8 diepgang 2,5 m

M8 diepgang 2,2 m

M7 diepgang 2,8 m

✓

Huidig gebruik

Haveninvaart

M7 diepgang 2,5 m

M6 diepgang 2,8 m

M6 diepgang 2,5 m

M6 diepgang 2,2 m

Stabiliteit huidige situatie

1e insteekhaven

horizontaal

n.v.t.

huidige diepte

n.v.t.

breedte

n.v.t.

lengte

n.v.t.

huidige diepte

n.v.t.

kade 1.2 lengte

n.v.t.

bolders

n.v.t.

kade 1.4 lengte

n.v.t.

bolders

n.v.t.

kade 1.1

niet in gebruik als ligplaats door klasse IV/M6 of groter

talud 1.3

In gebruik als extra ruimte voor aangrenzende kades. Talud is niet stabiel

kade 1.5

niet in gebruik als ligplaats

kade 1.6

niet in gebruik als ligplaats

kade 1.7

niet in gebruik als ligplaats

kade 1.8

niet in gebruik als ligplaats

kade 1.9

niet in gebruik als ligplaats

talud 1.10

niet in gebruik als ligplaats

kade 1.11

niet in gebruik als ligplaats

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

✓

Huidig gebruik

Haveninvaart

Lay-out haven

Ligplaats Van Den Bosch

Objecten

9 | 88

horizontaal

n.v.t.

huidige diepte

n.v.t.

breedte

n.v.t.

lengte

n.v.t.

huidige diepte

n.v.t.

talud 2.4 lengte

n.v.t.

bolders

n.v.t.

kade 2.1

niet in gebruik als ligplaats

talud 2.2

niet in gebruik als ligplaats

kade 2.3

niet in gebruik als ligplaats

kade 2.5

niet in gebruik als ligplaats

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

M8 diepgang 2,8 m

M8 diepgang 2,5 m

M8 diepgang 2,2 m

M7 diepgang 2,8 m

M7 diepgang 2,5 m

M6 diepgang 2,8 m

M6 diepgang 2,5 m

M6 diepgang 2,2 m

Stabiliteit huidige situatie

2e insteekhaven

Lay-out haven

Ligplaats GTG Oost

Talud

10 | 88

horizontaal

n.v.t.

huidige diepte

n.v.t.

breedte

n.v.t.

lengte

n.v.t.

huidige diepte

n.v.t.

laad-/loswal 3.3 lengte

n.v.t.

bolders

n.v.t.

talud 3.1

niet in gebruik als ligplaats

talud 3.2

niet in gebruik als ligplaats

talud 3.4

niet in gebruik als ligplaats

kade 3.5

niet in gebruik als ligplaats

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

M8 diepgang 2,8 m

M8 diepgang 2,5 m

M8 diepgang 2,2 m

M7 diepgang 2,8 m

✓

Huidig gebruik

Haveninvaart

M7 diepgang 2,5 m

M6 diepgang 2,8 m

M6 diepgang 2,5 m

M6 diepgang 2,2 m

Stabiliteit huidige situatie

3e insteekhaven

✓

Huidig gebruik

Haveninvaart

Lay-out haven

Ligplaatsen

horizontaal

n.v.t.

huidige diepte

n.v.t.

breedte

n.v.t.

lengte

n.v.t.

huidige diepte

n.v.t.

kade 4.2 lengte

n.v.t.

bolders

n.v.t.

kade 4.6

Overige objecten

lengte

n.v.t.

bolders

n.v.t.

kade 4.1

niet in gebruik als ligplaats

kade 4.3

niet in gebruik als ligplaats

kade 4.4

niet in gebruik als ligplaats

kade 4.5

niet in gebruik als ligplaats

kade 4.7

niet in gebruik als ligplaats

Uit de tabellen volgt dat voor alle in gebruik zijnde ligplaatsen geldt dat de stabiliteit van het talud of de kade niet voldoet of waarschijnlijk niet voldoet. Daarnaast zijn de dieptes in de haveninvaart ontoereikend. Bij het project Opwaardering Twentekanalen zijn de kanaalbodem, de oevers en de damwanden van het kanaal ontworpen voor Klasse Va schepen. Uit de over dat project beschikbaar gemaakte informatie kon echter niet met zekerheid worden achterhaald of ook de damwanden in de haveninvaarten (de schuine kanten richting haven) zijn voorbereid op verdieping. Hoewel er langere damwandplanken in de haveninvaarten lijken te zijn toegepast, is een hoog ontwerpbodemniveau op de tekeningen [ref. 15] weergegeven. Het is dan ook niet duidelijk of de damwand in de haveningang is voorbereid om de haveninvaart op diepte te brengen. Voor het realiseren van een horizontale bodem in de haveninvaarten dienen dan ook eerst de exacte uitgangspunten voor het ontwerp van de damwanden te worden achterhaald. Om de insteekhavens (vlot en) veilig toegankelijk te maken voor scheepsklasse Va/M8 zijn, ten aanzien van de bovenstaande punten, stappen op het technisch spoor en op het juridisch spoor aanbevolen, samenvattend:

11 | 88

M8 diepgang 2,8 m

M8 diepgang 2,5 m

M8 diepgang 2,2 m

M7 diepgang 2,8 m

M7 diepgang 2,5 m

M6 diepgang 2,8 m

M6 diepgang 2,5 m

M6 diepgang 2,2 m

Stabiliteit huidige situatie

Haven Bedrijvenpark Twente

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Technisch: - voor de oevers verdiepen en realiseren van horizontale bodem in de invaart van de vier insteekhavens (gelegenheden om veilig met klasse Va/M8 schepen te kunnen zwaaien); - verdiepen van de geul in midden van de havens (toegankelijk maken voor T=2,8 m); - aanpassen en/of vernieuwen van de bestaande oeverconstructies voor de grotere en dieperstekende Va/M8 schepen (tenzij uit een toets op basis van nieuwe informatie over de sterkte en stabiliteit alsnog blijkt dat de bestaande constructies voor het toekomstig gebruik nog voldoen); - aanpassingen en vernieuwing van bestaande bolders op basis van de grotere troskrachten van driemaal zwaardere Klasse Va/M8 schepen (tenzij uit een toets op basis van nieuwe informatie over de sterkte en stabiliteit alsnog blijkt dat de bestaande constructies voor het toekomstig gebruik nog voldoen). En juridisch: - nagaan of er sprake is van recht van opstal door erfpachtaktes op te vragen bij het Kadaster; - in gesprek gaan met de erfpachtsters over (het aflopen) van de erfpachtovereenkomst en de gevolgen daarvan.

Denk daarbij aan: · nieuwe erfpachtovereenkomsten en -voorwaarden; · al dan niet verwijderen van bestaande constructies; - actualiseren van de erfpachtvoorwaarden; - actualiseren havenbeheerverordening met een ligplaatsenoverzicht waarin per haven en per kade is aangegeven welke scheepklasse en welke maximale lengte, breedte en diepgang is toegestaan en een bij behorend verkeersbesluit voor het plaatsen van de bijbehorende scheepvaartverkeerstekens; - actualiseren van het omgevingsplan. Overige aanbevelingen: - verplaatsen van de woonboten in de 3e insteekhaven naar een andere en veilige alternatieve locatie.

Uit de risicoanalyse blijkt dat met name de risico’s op overbelasting van de kades, aanvaring met het woonschip en overbelasting van de bolders zeer hoog zijn. Prioriteit zou moeten liggen bij het mitigeren van deze risico’s.

12 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

1 INLEIDING 1.1

Projectbeschrijving en aanleiding

Recentelijk heeft Rijkswaterstaat de Twentekanalen verruimd. De Twentekanalen vormen een belangrijke scheepvaartverbinding tussen de IJssel en havens met de watergebonden bedrijven in de regio Twente. De hoofdtak van de Twentekanalen begint bij de IJssel ten noorden van Zutphen bij het dorpje Eefde en loopt langs de plaatsen Almen, Lochem, Goor, Delden en Hengelo naar Enschede. Ten westen van Delden loopt er een zijtak naar Almelo. Middels het project Opwaardering Twentekanalen heeft Rijkswaterstaat de Twentekanalen geschikt gemaakt voor scheepvaartklasse Va/M8 en daarmee is Almelo bereikbaar geworden voor schepen met een maximale diepgang van 2,80 m. De haveninfrastructuur van de Almelose insteekhavens is niet gelijktijdig aangepakt, waardoor niet duidelijk is of deze geschikt is voor deze grotere en diepere schepen. Tabel 1.1 geeft de maximaal toegelaten scheepsafmetingen op de Twentekanalen weer.

Tabel 1.1 Maatgevend schip op de Twentekanalen [RVW2020] CEMT-klasse

RWS-klasse

Type

Lengte

Breedte

Diepgang toegestaan

Va

M8

Groot-Rijnschip

110 m

11,4 m

2,80 m*

* Maximale diepgang van CEMT-klasse Va is normaalgesproken 3,50 m. Op de Twentekanalen geldt een dieptebeperking.

1.2

Doel van dit rapport

Het doel van deze rapportage is om inzicht te bieden in wat zowel nautisch, technisch als juridisch zou mogen worden toegestaan in de havens van Almelo kijkend naar alle relevante aspecten, mogelijkheden, beperkingen en risico’s.

1.3

Fysieke scope

De fysieke scope omvat de vier Almelose insteekhavens, zoals weergegeven in de onderstaande afbeelding: - 1e Insteekhaven; - 2e Insteekhaven; - 3e Insteekhaven; - Haven Bedrijvenpark Twente. De twee Almelose langshavens (Buitenhaven en nabij XL-businesspark) zijn wel al geschikt gemaakt voor de grotere schepen die op de Twentekanalen zijn toegestaan. Deze havens zijn daarom verder buiten beschouwing gelaten.

13 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Afbeelding 1.1 Plattegrond fysieke scope [ref. 2]

1.4

Historie binnenhaven Almelo

Hier wordt ingegaan op de historische achtergrond van de Almelose haven. De Almelose havens hebben een lange geschiedenis die teruggaat tot de 19e eeuw. In die tijd was Almelo alleen via het Overijsselse kanaal bereikbaar over water. Door de aanleg van de Twentekanalen in de dertiger jaren van de vorige eeuw, werd de bereikbaarheid over water sterk verbeterd.

1.4.1

Overijsselse kanalen (19e eeuw)

De Overijsselse kanalen zijn aangelegd in de periode 1852 - 1858 en verbinden Zwolle via Vroomshoop met Almelo. Zijtakken van de Overijsselse kanalen gaan naar Deventer en De Haandrik (richting Coevorden). Afmetingen van de sluizen van de Overijsselse kanalen zijn: - lengte = 40 m; - breedte = 6 m. Daarmee zijn de Overijsselse kanalen geschikt voor schepen tot circa 300 ton.

Tabel 1.2 Historie Overijsselse kanalen Jaar

Wat

Max. toegestane afmetingen

Scheepsklasse

Ref.

1856

openstelling Overijsselse kanalen

L=38,5; b=5,8; T=1,8

I/M1 diepgangbeperking T<1,80m

29

1.4.2

Hoofdtak Twentekanalen

De Twentekanalen verbindt de steden Almelo, Hengelo en Enschede met het landelijk netwerk van waterwegen. De hoofdtak loopt van Eefde tot aan Enschede.

14 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Tabel 1.3 Historie Twentekanalen, hoofdtak Jaar

Wat

Max. toegestane afmetingen

Scheepsklasse

Ref.

1936 (6 mei)

opening Eefde - Enschede

L=80; b=9,5; T=2,5

IV/M6 diepgangbeperking T<2,50m

30

1958

geen wijziging

L=80; b=9,5; T=2,5

IV/M6 diepgangbeperking T<2,50m

31

1.4.3

Zijtak naar Almelo

De zijtak van de Twentekanalen loopt van Delden tot aan Almelo.

Tabel 1.4 Historie Twentekanalen, zijtak naar Almelo Jaar

Wat

Max. toegestane afmetingen

Scheepsklasse

Ref.

1938 (15 aug.)

opening zijtak tot Buitenhaven (Rijksweg Wierden - Almelo)

L=80; b=8,0; T=2,2

IV/M6 diepgangbeperking T<2,20m

30

1953

verlenging tot Overijssels kanaal

L=80; b=8,0; T=2,2

IV/M6 diepgangbeperking T<2,20m

1958

grotere diepgang naar Almelo

L=80; b=9,5; T=2,5

IV/M6 diepgangbeperking T<2,50m

1990

grotere lengte

L=80; b=9,5; T=2,5 (L=90; b=9,75)1

IV/M6 diepgangbeperking T<2,50m

32

2006

grotere lengte

L=110; b=9,75; T=2,5

IV/M7 diepgangbeperking T<2,50m

33

2023

afronding Opwaardering Twentekanalen fase 2

L=110; b=11,5; T=2,8

Va/M8 diepgangbeperking T<2,80m

24

1.4.4

31

Ontwikkeling toegelaten scheepsafmetingen naar Almelo

Kenmerkende scheepsafmetingen uit historische toelatingsbeleid op de kanalen naar Almelo: Tabel 1.5 Historie scheepsafmetingen Almelo Jaar

Scheepvaartklasse

Lengte [m]

Breedte [m]

Diepgang [m]

Laadvermogen [ton]

1858

I / M1

38,5

5,8

1,8

300

1938

IV / M6

80

9,5

2,2

800

1958

IV / M6

80

9,5

2,5

1.000

1990

IV / M6

80 (90)2

9,5

2,5

1.000 (1.200)

2006

IV / M7

110

9,75

2,5

1.600

2014*

Va / M8

110

11,5

2,2

1.600

2023

Va / M8

110

11,5

2,8

2.500

* Middels ontheffing toegestaan met beperkte diepgang van 2,2 m.

1

Ref. 32 vermeldt tevens: lengte 90 m en breedte 9,75 m wordt toegelaten (gedoogd).

2

Lengte 90 m met een laadvermogen van 1200 ton wordt toegelaten.

15 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

1.5

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt de huidige situatie van de haven beschreven. In dit hoofdstuk vindt u overzichtskaarten van de erfpachters en eigenaren van percelen die binnen de scope vallen. Verder worden ook de objecten, kademuren en haventaluds, aangeduid met een nummering die verder door het document aangehouden wordt. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 het huidige gebruik en het toekomstige gebruik van de insteekhavens beschreven. Informatie over de gebruiken zijn vergaard door interviews met stakeholders, naast de aangeleverde documenten. Hoofdstuk 4 gaat dieper in op de (constructieve) objecten in de haven. Aan de hand van voorgaande onderzoeken en aangeleverde documenten worden technische ontwerpen geïnventariseerd en worden ze getoetst met de huidige situatie. Aan de hand van de toetsing worden aanbevelingen gedaan op het gebied van technische haalbaarheid van de verdieping voor klasse Va schepen. Nadat de constructieve objecten getoetst zijn, worden de nautische aspecten van de havenbekkens beschouwd in hoofdstuk 5. Hierin wordt de geometrie van de vaarwegen in de havens geïnventariseerd en vervolgens getoetst aan het huidige en het gewenste gebruik. De toetsing is aan de hand van de Richtlijn Vaarwegen 2020 voor een veilige en vlotte afwikkeling van het scheepvaartverkeer.

Uit de toetsing vloeien aanbevelingen voor nautische geschiktheid van de havens en ligplaatsen voor verschillende scheepsklassen. Naast een fysiek kader bevindt de haven zich in een juridisch kader, dat in hoofdstuk 6 beschouwd wordt. Het betreft publiekrechtelijke en privaatrechtelijk kaders waarin de opwaardering van de havens valt. Dit hoofdstuk inventariseert de juridische eigendomssituatie en presenteert juridische artikelen die direct verbonden zijn aan scheepvaart en de fysieke kaders van de havens. De beschouwde artikelen zijn voorzien van commentaar. Hoofdstuk 7 combineert informatie en analyses uit voorgaande hoofdstukken om risico’s te analyseren. Tot slot worden conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan in hoofdstuk 8.

16 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

2 OVERZICHT INSTEEKHAVENS Dit hoofdstuk geeft een overzicht van alle insteekhavens die onderdeel zijn van de scope van dit rapport. Per insteekhaven zijn de volgende zaken aangegeven: - erfpachters per perceel; - eigendomssituatie; - type constructie; - objectnummer. In het rapport zijn de namen van de erfpachters en de objectnummers gebruikt om aan te geven welk deel van de oevers van de insteekhavens bedoeld worden.

2.1

Overzicht

De 1e, 2e en 3e insteekhaven bevinden zich aan de zuidelijke oever van de Twentekanalen. De haven Bedrijvenpark Twente bevindt zich aan de noordwestzijde. Veel van de oevers zijn eigendom van de gemeente Almelo, maar verpacht aan de bedrijven die actief zijn in de Almelose havens. Afbeelding 2.1 geeft een overzicht van de insteekhavens. Met kleuren en arcering is aangegeven wie de eigenaar van de percelen is en aan wie de percelen zijn verpacht.

17 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Afbeelding 2.1 Overzicht insteekhavens

Naamgeving objecten De objecten in de havens zijn voorzien van een uniek nummer. De naamgeving van de objecten is als volgt: 1 nummer van de insteekhaven; 2 objectnummer, vanaf de havenmond opeenvolgend met de klok mee.

18 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

2.2

1e Insteekhaven

De 1e insteekhaven is de meest oostelijke insteekhaven van de gemeente Almelo. Dit is de oudste insteekhaven. Afbeelding 2.2 geeft de objecten langs de eerste insteekhaven weer. Haventaluds zijn als stippellijn in de afbeelding weergegeven. De overige oevers zijn stalen of betonnen constructies.

Afbeelding 2.2 Objecten 1e insteekhaven

19 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

2.3

2e Insteekhaven

Afbeelding 2.3 geeft de objecten langs de 2e insteekhaven weer. Haventaluds zijn als stippellijn in de afbeelding weergegeven. De overige oevers zijn stalen of betonnen constructies.

Afbeelding 2.3 Objecten 2e insteekhaven

20 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

2.4

3e Insteekhaven

Afbeelding 2.4 geeft de objecten langs de 3e insteekhaven weer. Haventaluds zijn als stippellijn in de afbeelding weergegeven. De overige oevers zijn stalen of betonnen constructies.

Afbeelding 2.4 Objecten 3e insteekhaven

21 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

2.5

Haven Bedrijvenpark Twente

Afbeelding 2.5 geeft de objecten langs de haven Bedrijvenpark Twente weer. Haventaluds zijn als stippellijn in de afbeelding weergegeven. De overige oevers zijn stalen of betonnen constructies.

Afbeelding 2.5 Objecten haven Bedrijvenpark Twente

22 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

3 GEBRUIK INSTEEKHAVENS ALMELO In het Almelose havengebied zijn verschillende bedrijven gevestigd. Vanwege de ligging aan de zijtak van het Twentekanalen is het gebied uitermate geschikt voor bedrijfsactiviteiten die afhankelijk zijn van aan- en afvoer via water. Er zijn dan ook verschillende watergebonden bedrijven gevestigd, uitgezonderd het hightech cluster dat zich tussen de 1e en de 2e insteekhaven bevindt. Dit hoofdstuk gaat nader in op de wijze waarop de insteekhaven in het verleden zijn gebruikt, momenteel worden gebruikt en welke ambities bij de watergebonden bedrijven spelen. De watergebonden bedrijven (met uitzondering van v.d. Bosch Beton) hebben in gesprekken informatie aangedragen over het gebruik van de insteekhavens.

3.1

Watergebonden bedrijven

Met de watergebonden bedrijven in de Almelose insteekhavens is in het kader van de inventarisatie haveninfrastructuur gesproken. De gespreksverslagen, die naar aanleiding van deze gesprekken zijn opgesteld, zijn te vinden in Bijlage I. Op basis van de gespreksverslagen zijn in tabel 3.1 de gebruikers opgenomen met hun activiteiten, historisch gebruiken en toekomstige ambities.

Tabel 3.1 Gebruikers Bedrijf

Activiteiten

Historisch en actueel gebruik

Toekomstig ambities

Betoncentrale Twenthe B.V.

-

type schepen: 2 eigen schepen (klasse Va) inhuur van schepen (vaak klasse IV)

type schepen: voornamelijk klasse Va met diepgang 2,80 m

frequentie: gemiddeld ongeveer 0,75 schip per week1

frequentie: 1 schip per week (2.000-2.100 ton lading)

productie van beton aanvoer van zand en grind per schip

schepen varen met maximaal 1.600 ton aan lading vanwege beperking diepgang ForFarmers

-

-

productie van veevoer en zakgoed voer voor dieren aanvoer van diverse grondstoffen (soja/palm/granen/mais) grotendeels per schip

-

type schepen (diverse afmetingen): eigen logistiek met kleine schepen (600-1.000 ton lading) extern leveranciers met grotere schepen (1.000-2.000 ton lading) frequentie: gemiddeld 3-4 schepen per week 1.000-2.000 ton lading) -

23 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

vanwege de verwerkingscapaciteit van de fabriek zijn kleinere schepen ideaal

-

-

geen directe plannen om met grotere en/of meer schepen te gaan varen externe leveranciers varen al met klasse Va schepen

Bedrijf

Activiteiten

Historisch en actueel gebruik

Toekomstig ambities

Van Den Bosch Beton

productie van betonproducten (straatstenen, tegels, opsluitbanden, etc.)

frequentie 2022 en 2023 [uit gegevens Port of Twente]: ongeveer 1 schip per week

onbekend

GTG Oost

-

huidig gebruik: geen. verleden: grindhandel. toekomstig: grondstoffen voor biogasfabriek

terrein wordt momenteel (vrijwel) niet gebruikt

type schepen: klasse Va (diepgang 2,80 m)

fabricage van wapeningsstaal en hekwerken aanvoer van walsdraad per schip

hoeveelheid: circa 700.000 ton per jaar

Van Merksteijn

-

-

frequentie 2022 en 2023 [uit gegevens Port of Twente]: ongeveer 1 schip per twee weken

type schepen: 110 m lang, maar met een beperkte breedte en diepgang (kleiner dan klasse Va) frequentie: 3 schepen per dag2

overig (o.a. Panalytical, Benchmark, Kroon Oil) 1 2

divers

frequentie: verwachting is ongeveer 2-3 schepen per week hoeveelheid: maximaal 1.000.000 ton per jaar type schepen: klasse Va, diepgang 2,80 m frequentie: ongeveer 1,5-2,0 schepen per dag

overige partijen maken voor zover bekend geen gebruik van de Almelose insteekhavens

N.B. Uit de door Port of Twente aangeleverde scheepsgegevens lijkt het om iets meer dan 2 schepen per week te gaan. N.B. Uit de door Port of Twente aangeleverde scheepsgegevens lijkt het om gemiddeld iets meer dan 1 schip per dag te gaan.

Over het algemeen kan gesteld worden dat het voor gebruikers van de havens gewenst is om in de toekomst met grotere schepen (klasse Va met diepgang 2,80 m) te varen.

3.2

Scheepsaantallen haven Almelo

Port of Twente registreert alle scheepsaantallen in de Almelose havens inclusief de scheepsklasse, zie afbeelding 3.1. De gegevens zijn inclusief bezoeken aan de Almelose buitenhaven (onder andere Riwaldkade) en de XL-kade (onder andere Combi Terminal Twente). De CTT Almelo terminal bij het XL-businesspark is in 2017 geopend. Het is niet mogelijk gebleken om de havens die buiten de scope van het project vallen uit de scheepsaantallen te filteren.

24 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Afbeelding 3.1 Scheepsaantallen naar scheepstype in de havens van Almelo (insteekhavens, buitenhaven, kade bij XL-businesspark) [bron: Monitor Port of Twente]

Uit de gegevens van de havenmonitor blijkt dat er al geruime tijd klasse Va schepen (groen in de grafiek) in de Almelose havens komen (sinds 2014 op regelmatige basis). Vanaf 2017 is de containerterminal aan de XL-kade geopend. Vermoedelijk heeft een flink aandeel van de klasse Va schepen deze containerterminal als bestemming.

25 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

4 TECHNISCHE KADERS VAN DE HAVENS 4.1

Algemeen

Dit hoofdstuk beschrijft de technische kaders van de havens op basis van bureauonderzoek. In het kader van de voorliggende inventarisatie zijn geen inspecties uitgevoerd. De rapporten van Nepocon [ref. 22] en Movares water [ref. 33] zijn hiervoor in het bijzonder relevant. Deze zijn aangevuld met recente ontwikkelingen. In de insteekhavens bevinden zich diverse typen taluds, kades, loswallen, etc. Dat is waarop is gefocust met de technische kaders. Daarbij zijn de volgende onderwerpen beschouwd: - type constructie; - vervangingsjaar; - ontwerp bodemniveau; - aanwezigheid en capaciteit bolders. Paragraaf 4.2 geeft eerst de historische achtergrond. De daaropvolgende paragrafen gaan per insteekhaven in op het type constructie en de belangrijkste eigenschappen. Voor alle kades en oeverconstructies geldt dat er geen informatie beschikbaar is over de toelaatbare bovenbelasting. Dit is daarom niet opgenomen in de overzichten per insteekhaven. De huidige diepte van de haven en de beschikbare manoeuvreerruimte zijn beschouwd als onderdeel van de nautische analyse en deze zijn beschreven in hoofdstuk 5.

4.2

Historische achtergrond

De 1e, 2e en 3e insteekhavens zijn in de vijftiger jaren aangelegd met een (nautische) bodemhoogte van KP -3,3 m [ref. 31], gelijktijdig met de doortrekking van de Twentekanalen tot aan het Overijssels kanaal. Destijds was de maximaal toegelaten diepgang 2,2 m. De 4e insteekhaven (haven Bedrijvenpark Twente) is in de tachtiger jaren aangelegd; toen was een grotere diepgang van 2,5 m al toegestaan [ref. 32]. Zie paragraaf 1.4 voor een volledig overzicht van toegelaten scheepsafmetingen.

4.2.1

Ontwerp haventalud 1e, 2e en 3e insteekhavens

De 1e,2e en 3e insteekhavens zijn vrijwel helemaal aangelegd met taluds als oevers. In deze taluds zijn ofwel door de gemeente Almelo ofwel door de erfpachters constructies aangebracht voor het laden en/of lossen van goederen. De kopse kant van de 1e en 2e insteekhavens zijn ontworpen met een betonnen kade, maar deze constructies zijn grotendeels vervangen door nieuwe kadeconstructies (met uitzondering van een klein tracé bij ForFarmers - object 1.6).

26 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

De oorspronkelijke taluds hebben een vergelijkbare opbouw en deze is weergegeven in afbeelding 4.1 en afbeelding 4.2. Van boven naar beneden bestonden de taluds uit (theoretisch profiel): - een kruin op een niveau van NAP +11,25 m; - bekleding van zoden tot NAP +10,5 m; - betonzuilen op een sintellaag tot NAP +10,12 m; - betonnen damwandplanken; - talud van circa 1:2,8 tot een bodemniveau van NAP +6,70 m.

Afbeelding 4.1 Typische doorsnede insteekhaven [ref. 9]

Afbeelding 4.2 Detail constructie haventalud [ref. 10]

4.2.2

Ontwerp haven Bedrijvenpark Twente

De situatie bij de Haven Bedrijvenpark Twente is anders. Hier stonden aan weerszijde damwanden met daarboven een talud tot NAP +11,50 m. De havenbodem ligt op NAP +4,00 m en loopt met taluds van 1:5 op naar NAP +7,00 m bij de damwanden zoals is weergegeven in afbeelding 4.3. Aan de oostzijde lijkt het talud inmiddels verdwenen te zijn. Verder zijn er geen aanpassingen aan de oevers bekend.

Afbeelding 4.3 Doorsnede Haven Bedrijvenpark Twente

4.3

Aanpak technische beoordeling

In het kader van deze studie zijn geen inspecties uitgevoerd, de gebruikte informatie is verkregen uit bureauonderzoek. Er zijn geen technische berekeningen uitgevoerd, maar op basis van expert judgment is

27 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

beoordeeld of de oever geschikt zijn voor de grotere en diepere schepen voor de criteria bodemniveau en bolders. Bodemniveau Het bodemniveau en -verloop is bepalend voor de stabiliteit van de oever(constructie). Om schepen met een diepgang van 2,80 m toe te staan is een verlaging van het bodemniveau noodzakelijk. Voor de stabiliteit van de oever(constructie) worden de volgende analyses uitgevoerd: - het ontwerpbodemniveau (voor zover bekend) is vergeleken met het huidig bodemniveau zoals in kaart gebracht tijdens de bodempeiling van eind 2023 [ref. 6]. Als het huidig bodemniveau lager ligt dan het ontwerpbodemniveau voldoet de oever(constructie) niet. Ook als het ontwerpbodemniveau onbekend is, kan niet worden vastgesteld dat de oever(constructie) voldoet. Er is dan dus een risico voor de stabiliteit van de oever(constructie) en uit voorzorg is weergegeven dat de oever niet voldoet; - kijkend naar het ontwerpbodemniveau is ingeschat of de oever(constructie) geschikt gemaakt kan worden voor schepen met een diepgang van 2,80 m. Bolders Voor de verschillende objecten is in kaart gebracht of er bolders aanwezig zijn. Voor géén van de bolders is bekend wat de Safe Working Load (SWL) van de bolders is. Ook de inspecties zoals uitgevoerd door Nepocon [ref. 2] geven geen uitsluitsel over de boldercapaciteit.

De gebruikers geven eveneens aan dat de capaciteit van de bolders onbekend is. De boldercapaciteit staat dus vermoedelijk ook niet aangegeven op de bolders. Daarmee kan dus niet met zekerheid worden vastgesteld of deze geschikt zijn voor de grotere klasse Va schepen. De RVW2020 [ref. 1] adviseert voor CEMT-klasse IV bolders met een representatieve capaciteit van 200 kN en voor CEMT-klasse Va een representatieve capaciteit van 250 kN. Op basis van de leeftijd van de bolders is de aanname dat deze zijn ontworpen voor een schip van klasse IV. De grotere klasse Va zorgen voor een hogere bolderbelasting. Daarmee moet uit voorzorg worden geconcludeerd dat alle bolders ongeschikt zijn voor klasse Va-schepen.

4.4

1e Insteekhaven

Tabel 4.1 bevat de technische gegevens van de oevers in de 1e insteekhaven. De tweede kolom geeft een verwijzing naar het oevertracé uit de rapportage van Nepocon [ref. 2]. Deze studie vormt de basis van dit hoofdstuk over de technische kaders van de havens. De volgende relevante werkzaamheden zijn uitgevoerd sinds het Nepocon rapport (2016): - er is klein onderhoud uitgevoerd [ref. 4]; - object 1.1: de havenmonden zijn in 2023 vervangen [ref. 14]; - object 1.11: de havenmonden zijn in 2023 vervangen [ref. 14].

28 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

1.1

-

stalen damwand AZ17-700 S240

1.2

2.B

stalen damwand Hoesch 95

1.3

2.C

1.4

6,00

ja, SWL onbekend

2031

onbekend

ja, SWL onbekend

haventalud

2016

talud 1:3

2.D

stalen damwand Arbed PU6 met losstaand remmingwerk

2036

onbekend

ja, SWL onbekend

1.5

2.E

stalen damwand GU 16-400

2036

onbekend

ja, SWL onbekend

1.6

2.F

beton (150mm)

2051

7,50

ja, SWL onbekend

1.7

2.G

stalen damwand PAU2460

2062

7,00

ja, SWL onbekend

1.8

2.G

stalen damwand PAU2460

2062

7,00

nee

1.9

2.H

stalen damwand PAU2460

2062

7,00

nee

1.10

2.I

haventalud

2016

talud 1:3

1.11

-

stalen damwand AZ17-700 S355

6,00

n.v.t (talud)

n.v.t (talud)

Geschikt voor klasse Va (bolders)

Bolders

Geschikt voor diepgang 2,80 m

Voldoet huidig bodemniveau aan ontwerpniveau [Afbeelding 4.4]

Ontwerp bodemniveau [ref. 2] in NAP + m

Vervangingsjaar (restlevensduur) [ref. 2]

Type oever

Oever tracé [ref. 2]

Objectnr.

Tabel 4.1 Technische gegevens objecten - 1e insteekhaven

nee

nee nee

Afbeelding 4.4 Bodempeiling eind 2023 [ref. 6] - 1e Insteekhaven

4.5

2e Insteekhaven

Tabel 4.2 bevat de technische gegevens van de oevers in de 2e insteekhaven. De tweede kolom geeft een verwijzing naar het oevertracé uit de rapportage van Nepocon [ref. 2]. Deze studie vormt de basis van dit hoofdstuk over de technische kaders van de havens. De volgende relevante werkzaamheden zijn uitgevoerd sinds het Nepocon rapport (2016): - er is klein onderhoud uitgevoerd [ref. 4];

29 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

-

object 2.1: object 2.3: object 2.5:

de havenmonden zijn in 2023 vervangen [ref. 14]; een gedeelte van de insteekhaven is in 2020 gedempt [ref. 13]; de havenmonden zijn in 2023 vervangen [ref. 14].

2.1

-

2.2

3.A

2.3

-

2.4

3.A

2.5

-

Stalen damwand AZ17-700 S270

6,00

Haventalud

2052

talud 1:3

Stalen damwand PAZ5680, l=10m

2120

6,00

Haventalud

2052

talud 1:3

Stalen damwand AZ17-700 S355

6,00

Geschikt voor klasse Va (bolders)

Bolders

Geschikt voor diepgang 2,80 m

Voldoet huidig bodemniveau aan ontwerpniveau [Afbeelding 4.5]

Ontwerp bodemniveau [ref. 2] in m+NAP

Vervangingsjaar (restlevensduur) [ref. 2]

Type oever

Oever tracé [ref. 2]

Objectnr.

Tabel 4.2 Technische gegevens objecten - 2e insteekhaven

nee n.v.t (talud)

nee nee

n.v.t (talud)

ja, SWL onbekend nee

Afbeelding 4.5 Bodempeiling eind 2023 [ref. 6] - 2e Insteekhaven

4.6

3e Insteekhaven

Tabel 4.3 bevat de technische gegevens van de oevers in de 3e insteekhaven. De tweede kolom geeft een verwijzing naar het oevertracé uit de rapportage van Nepocon [ref. 2]. Deze studie vormt de basis van dit hoofdstuk over de technische kaders van de havens. De volgende relevante werkzaamheden zijn uitgevoerd sinds het Nepocon rapport (2016): - er is klein onderhoud uitgevoerd [ref. 4]; - object 3.5: de havenmonden zijn in 2023 vervangen [ref. 14].

30 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

talud 1:3

n.v.t (talud)

nee

3.2

4.B

haventalud

2052

talud 1:3

n.v.t (talud)

nee

3.3

4B

stalen damwand type onbekend

2050

onbekend

3.4

4.B

haventalud

2052

talud 1:3

3.5

-

stalen damwand AZ17-700 S240

Voldoet huidig bodemniveau aan ontwerpniveau [Afbeelding 4.6] 6,00

Geschikt voor klasse Va (bolders)

2016

Bolders

haventalud

Ontwerp bodemniveau [ref. 2] in m+NAP

Vervangingsjaar (restlevensduur) [ref. 2]

4.A

Oever tracé [ref. 2]

3.1

Objectnr.

Type oever

Geschikt voor diepgang 2,80 m

Tabel 4.3 Technische gegevens objecten - 3e insteekhaven

ja, SWL onbekend n.v.t (talud)

nee nee

Afbeelding 4.6 Bodempeiling eind 2023 [ref. 6] - 3e Insteekhaven

4.7

Haven Bedrijvenpark Twente

Tabel 4.2 bevat de technische gegevens van de oevers in de haven Bedrijvenpark Twente. De tweede kolom geeft een verwijzing naar het oevertracé uit de rapportage van Nepocon [ref. 2]. Deze studie vormt de basis van dit hoofdstuk over de technische kaders van de havens. De volgende relevante werkzaamheden zijn uitgevoerd sinds het Nepocon rapport (2016): - er is klein onderhoud uitgevoerd [ref. 4]; - spoelgaten in de hoeken van de haven voorzien van colloïdaal beton [ref. 4].

31 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

4.1

5.D

Stalen damwand Hoesch 95

2033

6,00

ja, SWL onbekend

4.2

5.A

Stalen damwand Hoesch 95

2035

7,00

ja, SWL onbekend

4.3

5.B

Stalen damwand Hoesch 95

2035

7,00

ja, SWL onbekend

4.4

5.C

Stalen damwand Hoesch 95

2035

7,00

ja, SWL onbekend

4.5

5.B

Stalen damwand Hoesch 95

2035

7,00

ja, SWL onbekend

4.6

5.A

Stalen damwand Hoesch 95

2035

7,00

ja, SWL onbekend

4.7

5.D

Stalen damwand Hoesch 95

2033

6,00

nee

Geschikt voor klasse Va (bolders)

Bolders

Geschikt voor diepgang 2,80 m

Voldoet huidig bodemniveau aan ontwerpniveau [Afbeelding 4.7]

Ontwerp bodemniveau [ref. 2] in m + NAP

Vervangingsjaar (restlevensduur) [ref. 2]

Type oever

Oever tracé [ref. 2]

Objectnr.

Tabel 4.4 Technische gegevens objecten - haven Bedrijvenpark Twente

Afbeelding 4.7 Bodempeiling eind 2023 [ref. 6] - Haven Bedrijvenpark Twente

4.8

Conclusies

Deze paragraaf bevat de conclusies en aanbevelingen van de inventarisatie van de technische aspecten van de insteekhavens. Bij een belangrijk deel van de kades en damwanden in de insteekhavens ontbreekt de informatie over de ontwerpuitgangspunten. Gezien de leeftijd van de constructies is het aannemelijk dat deze zijn ontworpen voor een diepgang behorende bij een ontwerpschip met een diepgang van 2,2 m of 2,5 m. Daarom is van deze objecten aangenomen dat ze niet voldoen. Hieronder volgt een algemene indruk per insteekhaven: 1e Insteekhaven - in de 1e insteekhaven zijn de kades en damwanden van de gemeente Almelo niet geschikt voor een verdieping voor schepen met een diepgang van 2,80 m met uitzondering van de havenmond. Ook in de huidige situatie voldoen de kades en damwanden aan de oostzijde van de insteekhaven niet op basis van het huidige bodemniveau;

32 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

-

de taluds kunnen over het algemeen verdiept worden naar de noodzakelijke diepte voor schepen met een diepgang van 2,80 m. Hierbij geldt als uitgangspunt dat de helling van het talud gehandhaafd blijft en het talud alleen verder wordt doorgezet naar een dieper teenniveau. Uitzondering hierop is: · het oostelijke talud in de 1e insteekhaven: - dit talud bevindt zich tussen de kades van Beton Centrale en ForFarmers. Manoeuvreren van schepen bij de kades zal leiden tot erosie van het talud.

2e Insteekhaven - in de 2e insteekhaven zijn de kades en damwanden geschikt voor een verdieping voor schepen met een diepgang van 2,80 m en deze voldoen ook in de huidige situatie; - de taluds kunnen over het algemeen verdiept worden naar de noodzakelijke diepte voor schepen met een diepgang van 2,80 m. Hierbij geldt als uitgangspunt dat de helling van het talud gehandhaafd blijft en het talud alleen verder wordt doorgezet naar een dieper teenniveau. Uitzondering hierop is: · het westelijke talud in de 2e insteekhaven: - dit talud wordt door Van Den Bosch Beton gebuikt als ligplaats, maar er zijn geen voorzieningen. Dit gebruik leidt tot erosie van het talud. 3e Insteekhaven - in de 3e insteekhaven is de laad- en losvoorziening in de westoever waarschijnlijk niet geschikt voor een verdieping voor schepen met een diepgang van 2,80 m; - de taluds kunnen over het algemeen verdiept worden naar de noodzakelijke diepte voor schepen met een diepgang van 2,80 m. Hierbij geldt als uitgangspunt dat de helling van het talud gehandhaafd blijft en het talud alleen verder wordt doorgezet naar een dieper teenniveau. Uitzondering hierop is: · het westelijke talud in de 3e insteekhaven: - verdiepen van de insteekhaven leidt tot verlenging van het haventalud. Dit is enkel mogelijk als de laad- en losvoorziening van G.T.G. Oost verder van de oever wordt verplaatst.

Haven Bedrijvenpark Twente - in de Haven Bedrijvenpark Twente kan bij de damwanden niet worden vastgesteld of deze voldoen bij een verdieping voor schepen met een diepgang van 2,80 m. Hierbij moet worden vermeld dat er momenteel een onderzoek loopt naar capaciteit van de constructies op basis van herberekeningen. De uitkomsten hiervan zijn nog niet beschikbaar. Bolders Van geen van de bolders is op dit moment bekend welke sterkte deze hebben. Hierdoor kan niet worden vastgesteld voor welke scheepsklasse de bolders geschikt zijn. Het is mogelijk dat de bolders ook voor CEMT-klasse IV onvoldoende sterk zijn.

4.9

Aanbevelingen

Van veel constructies ontbreekt relevant informatie over ontwerpuitgangspunten. Waar wel ontwerpinformatie bekend is, lijkt een flink aantal kades ongeschikt voor schepen met een diepgang van 2,80 m. Van een aantal kades lijkt ook de huidige situatie niet te voldoen. Aanbevolen wordt om per insteekhaven een integraal herontwerp te maken: - op basis van beschikbare ontwerpinformatie is van een aantal oeverconstructies bekend dat deze zullen voldoen; - op basis van een uit te voeren toets op sterkte en stabiliteit zal voor een aantal bestaande oeverconstructies kunnen worden vastgesteld dat deze voor het toekomstig gebruikt voldoen; - overige oeverconstructies moeten worden aangepast en/of vernieuwd voor de grotere en dieperstekende Va/M8 schepen.

33 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Aangenomen is dat geen van de aanwezige bolders voldoet voor de grotere troskrachten van driemaal zwaardere klasse Va/M8 schepen. Aanbevolen is: - aanpassingen en vernieuwing van bestaande bolders (tenzij uit een toets op basis van nieuwe informatie over de sterkte en stabiliteit alsnog blijkt dat de bestaande constructies voor het toekomstig gebruik nog voldoen).

34 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

5 NAUTISCHE ASPECTEN 5.1

Toets aan de geldende richtlijnen

In dit hoofdstuk gaan we in op nautische aspecten gerelateerd aan de hoofdvraagstellingen van dit onderzoek: 1 voor welke schepen zijn de insteekhavens geschikt? 2 door welke schepen worden de havens nu gebruikt? 3 wat is het gewenst gebruik van de havens? 4 wat moet er gedaan worden om de havens aan het huidig en gewenst gebruik te laten voldoen? Voor de nautische beschouwing naar de geschiktheid van de 4 insteekhavens voor bepaalde scheepsklassen en diepgangen doorlopen we een deskstudie in 3 stappen:

Afbeelding 5.1 Deskstudie in 3 stappen

Inventarisatie

• afmetingen van de insteekhavens en havenmond (lengte, breedte, diepte) • overige uitgangspunten zoals ontwerpschepen en -waterstanden • huidig en gewenst gebruik • relevante eisen uit de vaarwegrichtlijnen voor diverse klassen schepen

Toets

• de afmetingen en diepte van de 4 insteekhavens worden getoetst aan de richtlijnen • hierbij wordt gekeken naar (1) wat de maximaal toegestane scheepsafmetingen zijn en hoe zich deze afmetingen verhouden tot (2) het huidig en (3) het gewenst gebruik zoals opgehaald tijdens interviews met de huidige gebruikers van de havens

Conclusies & aanbevelingen

• conclusies worden getrokken over de nautische geschiktheid van de havens en ligplaatsen voor verschillende klassen schepen en welke risico's dit met zich meebrengt • voor de havens/ligplaatsen waar het huidige of gewenste gebruik afwijkt van de richtlijnen (=> niet voldoet), worden aanbevelingen gegeven voor mitigerende maatregelen om de situatie nautisch te laten voldoen

35 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Toetsing aan Richtlijnen Voor het verkeerskundig ontwerp van onder andere vaarwegen en binnenhavens zijn de vigerende Richtlijnen Vaarwegen 2020 (RVW 2020) van toepassing [ref. 1]. De veilige en vlotte afwikkeling van het scheepvaartverkeer is gediend bij uniforme toepassing van deze richtlijnen door alle vaarwegbeheerders. De richtlijnen gelden daarom ook als kader, dat wil zeggen een verplichting waarvan alleen is af te wijken, als dit gemotiveerd en gedocumenteerd wordt en de vaarweggebruiker hierover adequaat geïnformeerd wordt. Hierbij moet opgemerkt worden dat de Richtlijnen Vaarwegen 2020 uitgaan van een Vlotte en Veilige afwikkeling van het scheepvaartverkeer. Dit betekent dat er voldoende ruimte is om de (invaar-, uitvaar, en zwaai-) manoeuvres bij de insteekhavens vlot uit te voeren, en de hinder voor de scheepvaart op de doorgaande vaarweg tot een minimum te beperken. Dat kan verregaande maatregelen vragen, die slechts ‘vlotheid’ opleveren, maar voor de veiligheid niet noodzakelijk zijn. Daarom worden er uiteindelijk niet alleen aanbevelingen gegeven wat er (maximaal) zou moeten gebeuren om de insteekhavens te laten voldoen aan de RVW (= Veilig en Vlot), maar ook wat er minimaal nodig is om de insteekhavens min of meer acceptabel te maken: wel Veilig, maar niet Vlot.

Er is dan nog wel voldoende ruimte om de insteekhavens veilig in en uit te kunnen varen en om te kunnen zwaaien, maar zijn de manoeuvres complexer. Deze vragen meer inspanning van de schipper, meer inzet van de manoeuvreermiddelen (boegschroef, hoofdschroef en roer) en ook zal de manoeuvre langer duren. Er is daardoor meer hinder voor de doorgaande scheepvaart, en ook meer aantasting van (onvoldoende verdedigde) delen van de haven- en kanaalbodem.

36 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

5.1.1

Inventarisatie

Referentiedocumenten Tabel 5.1 presenteert een overzicht van de belangrijkste documenten zoals gebruikt voor deze nautische beschouwing. Aanvullend worden opmerkingen gegeven over de status en/of inhoud van de documenten en in hoever dit de kwaliteit van het onderzoek kan beïnvloeden.

Tabel 5.1 Referentiedocumenten Onderwerp

Ref. nr.

Opmerking

eerdere nautische onderzoeken

3

quickscan uit 2023 naar de geschiktheid van (o.a.) de Almelose havens voor klasse Va schepen. De studie is als basis voor dit onderzoek gebruikt en op een aantal punten gedetailleerder of met actuelere informatie (bijvoorbeeld recente peilingen) uitgewerkt

6

peilingen van de insteekhavens en havenmonden uit 2023. Deze peilingen zijn als basis gebruikt om de huidige diepte van de havens te bepalen. De onderliggende data van de tekeningen was niet beschikbaar waardoor alleen op een hoog niveau gezegd kan worden waar de huidige diepte afwijkt van de oorspronkelijke ontwerpdiepte van de havens (ondiepte of overdiepte)

peilingen havens

lay-out Twentekanalen

15, 16

lay-out havenmond 14

huidig en gewenst gebruik van de havens

richtlijnen, verordeningen en overige informatie

tekeningen van de Twentekanalen inclusief vaarwegprofiel rekening houdend met het project Opwaardering Twentekanalen. Gebruikt om de aansluiting van de insteekhavens met de Twentekanalen te evalueren en samen met ref. 6 de afmetingen van de havens op hoofdlijnen op te meten tekeningen van de aansluiting havenmond aan Twentekanaal. De grondmoot die aanwezig was voor vervangen van de damwand (zoals te zien op deze tekeningen) is ook in de huidige situatie nog aanwezig maar de damwanden zijn geschikt om de grondmoot te kunnen verwijderen

bijlage I

interviews uit 2024 met de huidige gebruikers van de havens waarin o.a. op hoofdlijnen aangegeven wordt welke schepen gebruik maken van de havens en wat de verwachtingen voor de toekomst zijn. Omdat niet met alle bedrijven gesproken is, is de informatie onvolledig

17

brief van de gemeente Almelo waarin 110 x 11,5 x 2,8 m schepen onder voorwaarden worden toegestaan in de haven Bedrijvenpark Twente

18 1 7

havenbeheerverordening richtlijnen Vaarwegen 2020 gebruikt voor de toets van de havens www.vaarweginformatie.nl: verstrekt o.a. informatie over vaarwegen, sluizen en ligplaatsen (lengte, breedte etc.)

Ontwerpschepen en diepgang Het ontwerpschip voor de oorspronkelijke aanleg van de Twentekanalen (Zijtak Almelo) is een CEMT-klasse IV (M6) schip met een maximale lengte van 80 m en een diepgangsbeperking tot 2,20 m, zie ook hoofdstuk 1.4.3. Het grootste schip wat op Zijtak Almelo in de huidige situatie na de opwaardering is toegestaan is een klasse Va (M8) schip met een diepgangsbeperking tot 2,80 m. Overige voor deze studie relevante schepen behoren bij de klasse IV (M7). Met het laadvermogen van de schepen neemt ook het motor en boegschroefvermogen toe dat benodigd is om het schip veilige te kunnen manoeuvreren. De tabel laat zien dat er een min of meer vast verhouding is tussen het laadvermogen en motorvermogen: circa 0,5 kW per ton en voor de boegschroef circa 0,2 kW per ton laadvermogen, waardoor de (nu op het kanaal toegelaten) grotere schepen een evenredig grotere schroefstraalbelasting op de oevers en bodem(bescherming) veroorzaken. Tabel 5.2 geeft een overzicht van bijbehorende typische scheepsafmetingen en informatie over de voortstuwing.

37 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Tabel 5.2 Scheepsafmetingen [ref. 1] CEMTklasse IV

RWSklasse

Lengte x breedte [m]

Diepgang (geladen) [m]

Laadvermogen [t]

M6

80-85 x 9,5

2,9**

1.251-1.750

**

IV

M7

105 x 9,5

3,0

1.751-2.050

Va

M8

110 x 11,4

3,5**

2.051-3.300

Motorvermogen [kW]*

Boegschroef [kW]*

750-1.070

250

1.375-1.750

435-705

* Gemiddelde totale vermogens. **

In de Twentekanalen is de toegelaten diepgang kleiner en kunnen deze schepen niet volledig afladen.

Omgevingscondities De gemiddelde waterstand bij de insteekhavens is NAP +10,0 m. De maatgevend lage waterstand scheepvaart (MLWS), op kanalen de waterstand die 1 % van de tijd onderschreden wordt, gemeten gedurende de laatste periode van 10 jaar, is NAP +9,9 m. Het projectgebied betreft een kanaalpand en er is daardoor geen sprake van stroming. Afmetingen Twentekanalen De zijtak van de Twentekanalen naar Almelo betreft een krapprofiel voor klasse Va (M8), rekening houdend met een maximale scheepsdiepgang van T=2,80 m en een diepgang van het lege schip van gemiddeld Tb=1,8 m. Uit deze randvoorwaarden en de eisen vanuit de RVW 2020 volgt het minimale kanaalprofiel zoals getoond in de onderstaande tabel.

Tabel 5.3 Ontwerpprofiel Twentekanalen Ontwerp krapprofiel Twentekanalen (zijtak Almelo)

breedte op het niveau van de minimaal benodigde vaarwegdiepte D

Wd = 2 x B = 22,8 m

breedte op het kielvlak van het geladen schip:

Wt = 3 x B = 34,2 m

breedte op het kielvlak van het ongeladen schip

Wt + zijwindtoeslag Δw = 3 x B + 0,07 x L = 41,9 m

bochttoeslagen voor bochten met een hoek > 20°, aangebracht in de binnenbocht deels op het kielvlak van het geladen en deels op het kielvlak van het ongeladen schip

tussen km 13.700 en km 14.050: 6 m tussen km 14.475 en km 15.225: 11 m

vaarwegdiepte

D = 1,3 x T = 3,64 m

beheermarge

BM = 0,15 m

resulterende bodemhoogte vaarweg

MLWS – D – BM = NAP +6,11 m

bodemhoogte op het kielvlak geladen schip (=>minimaal benodigd bij de oever in de havenmonden)

MLWS – T = NAP +7,1 m

38 | 88

Witteveen+Bos | 140124/24-008.131 | Definitief

Afmetingen insteekhavens De afmetingen van de 4 insteekhavens (lengte, breedte, diepte) en informatie over de in de huidige situatie aanwezige ligplaatsen worden in tabel 5.4 gepresenteerd. De lengte (gemeten vanaf eind havenmond, zie voor de definitie ook tabel 5.6) en breedte van de havens (gemeten op de waterlijn) zijn hierbij indicatief opgemeten vanaf beschikbaar kaartmateriaal [ref. 6]. Zoals ook al aanbevolen in [ref. 3] zouden deze ingemeten moeten worden voor het verkrijgen van de exacte maten.

Tabel 5.4 Afmetingen huidige havens Haven

1e insteekhaven

2e insteekhaven

3e insteekhaven

Haven Bedrijvenpark Twente

lengte haven [m]

oost: 405 west: 425

oost: 210 west: 215

oost: 190 west: 120

oost: 275 west: 305

50

50

50 43 (t.h.v. ‘uitbouw’ GTG)

54

3–5 3,2 (havenbodem)

2–4 3,2 (havenbodem)

2-5 3,2 (havenbodem)

4–6 5,9 (havenbodem) 2,9 (t.h.v. damwand)

Betoncentrale: 160 havenmond (1.1): 50 kade (1.2): 110 ForFarmers (1.4): 175 kade: 100 remmingwerk: 75

V.d. Bosch (2.4): 215 geen ligplaatsvoorzieningen

GTG Oost (3.3,3.4): 105

115 (geladen) 118 (leeg)

103 (geladen) 106 (leeg)

breedte haven op waterlijn [m] diepte [m t.o.v. MLWS] actueel (2023) ontwerp lengte kades/ligplaatsen[m] en objectnummer

diameter zwaaikom op kielvlak [m]

uit [ref. 7]: 110

uit [ref. 7]: 110 115 (geladen) 115 (leeg)

Van Merksteijn: 585 west (4.2,4.3): 210 noord (4.4): 90 oost (recht;4.5): 25 oost (schuin;4.6): 70 oost (recht;4.6): 190 115 (geladen) 115 (leeg)