06 Visie op de bodem en ondergrond.pdf

Gemeente Almelo

Raadsbrief ter informatie

Postadres: Gemeente Almelo Postbus 5100 7600 GC Almelo

Aan de raad van de gemeente Almelo Doorkiesnummer 541339

Behandeld door L. Wiltvank

Datum 08 juni 2021

Onderwerp Visie op de bodem en ondergrond

Geachte leden van de raad, De bodem en ondergrond hebben specifieke aandacht in onze Omgevingsvisie, recentelijk vastgesteld door uw raad op 29 september 2020: “De Almelose bodem is letterlijk en figuurlijk de basis onder ons bestaan. Zij herbergt wat we nodig

hebben om het bovengrondse leven soepel te laten verlopen; een geheel aan funderingen, tunnels, kabels, leidingen en riolering. Maar onze grond is ook de kraamkamer van alles wat aan de bodem ontspringt. Van de natuur, die de wereld mooi en leefbaar maakt. Zoals grondstoffen, bomen, planten, waterlopen en weiden. De bodem zal er altijd zijn, ongeacht onze ontwikkelingen aan de oppervlakte. We leven erop en we leven ervan. Ondergrondse processen gebeuren in een laag tempo; iets ontstaat even langzaam als het verdwijnt. Onzorgvuldige keuzes zijn merkbaar tot in lengte van dagen. Daarom ontwikkelen we duurzaam bodembeheer, voor het behoud van een schone en gezonde basis. Dat biedt kansen op het gebied van vergroening, de energietransitie, voedselproductie, wonen en klimaatbestendigheid”.1 Als uitwerking hiervan heeft het college de Visie op de bodem en ondergrond vastgesteld. In de bijlage treft u deze aan. Inleiding De gemeente Almelo geeft al vele jaren uitvoering aan het door het Ministerie van Infrastructuur en Milieu opgestelde Convenant bodem en ondergrond. Onderdeel van het convenant was het uitvoeringsprogramma dat gericht is op het saneren en beheren van locaties waar de bodem verontreinigd is. Dit hing samen met de positie van de gemeente als bevoegd gezag vanuit de Wet bodembescherming. De gestelde doelen in het uitvoeringsprogramma zijn grotendeels gerealiseerd.

Maar bodem en ondergrond zijn meer dan verontreinigingen en problemen. We hebben in de afgelopen jaren toenemende aandacht gegeven aan bredere onderwerpen die spelen in bodem en ondergrond. Denk daarbij aan de relatie met hierboven genoemde thema’s uit onze Omgevingsvisie voor de ideale Gemeente Almelo 2020-2040. De Visie op de bodem en ondergrond borduurt daarop voort. Om aangehaakt te blijven dient de gemeente een proactieve invulling te geven aan het thema bodem en ondergrond. Belangrijke elementen daarbij zijn, naast informatievoorziening en inhoudelijke kennis, vooral het vergroten van de regionale en gemeentelijke invloed en zichtbaarheid, samenwerking met andere gemeenten, waar nodig gericht op het verkrijgen van middelen, aanpassing van regelgeving of wegnemen van andere belemmeringen. Het wordt steeds duidelijker dat bodem en ondergrond onmisbaar zijn om een aantal van onze maatschappelijke opgaven te realiseren. Denk aan de energietransitie, klimaatadaptatie en verbeteren van biodiversiteit, maar onverminderd ook aan een meer klassiek thema als een gezonde en veilige

1

Bron: https://omgevingsvisie.almelo.nl/onze-visie-voor-almelo-en-de-gebieden/dit-is-onze-visie

Pagina 1 van 2 Raad - 2106686 DCS - 2173988

leefomgeving onder onze voeten. Ook voor woningbouw en onder- en bovengrondse infrastructuur is verstandig en duurzaam gebruik van bodem en ondergrond onmisbaar. De visie op bodem en ondergrond beschrijft onze gemeentelijke uitgangspunten, waar kansen en knelpunten liggen en op hoofdlijn welke acties daaruit voort kunnen vloeien. De visie geeft niet zozeer harde kaders aan. Een procesbeschrijving maakt inzichtelijk op welke manier bodem en ondergrond op een duurzame manier ingezet kunnen worden. De crux zit in het vinden van de balans tussen beschermen en benutten. In regionale bodem en ondergrond overleg gremia werd indertijd een oproep gedaan, onder andere door de gemeente Enschede, om andere gemeenten bij de opstelling van de visie te betrekken. Dat heeft tot een samenwerking tussen Almelo, Hengelo en Enschede geleid. Zo ontstonden drie afzonderlijke visies. Identiek waar mogelijk en met maatwerk waar nodig. Hengelo en Enschede doorlopen uiteraard hun eigen bestuurlijk proces. Tenslotte, als vervolg op deze visie komt er dit najaar, ook deels in samenwerking met de andere gemeenten, een werkprogramma, waarin concrete acties beschreven worden. Dit werkprogramma is voor een deel afhankelijk van de beschikbaarheid van Rijksgelden, waarover pas in het najaar van 2021 duidelijkheid ontstaat.

Hoogachtend, Burgemeester en Wethouders van Almelo, de secretaris, de burgemeester,

F.W. van Ardenne

A.J. Gerritsen

Bijlage 1. Visie op de bodem en ondergrond – 20210525 (Intern/77074)

Pagina 2 van 2

Visie bodem en ondergrond Almelo Leidraad voor duurzaam gebruik van bodem en ondergrond

Mei 2021 Opgesteld in samenwerking tussen de gemeenten Almelo, Hengelo en Enschede

Almelo ondersteboven De wereld die letterlijk ónder onze voeten schuil gaat, is meestal aan ons oog onttrokken. Maar de bodem kent veel betekenis én heeft veel te bieden. De bodem is de basis. We leven er letterlijk op en we leven ervan. Maatschappelijke opgaven Onze bodem en ondergrond spelen een onmiskenbare rol bij het realiseren van maatschappelijke opgaven, zoals de energietransitie, verstedelijking en onze gezondheid. Ook kunnen we via de bodem inspelen op klimaatverandering. De bodem vormt zo eigenlijk de hoeksteen van onze leefomgeving. Tegelijk staat de bodem zelf onder druk door bijvoorbeeld het intensieve gebruik dat we ervan maken. Alle reden dus om op dat ‘wat je niet ziet’ een visie te vormen. Deze visie heeft als doel om duurzaam gebruik van de bodem en ondergrond te bevorderen. Dit is nodig als we de bodem optimaal willen inzetten voor het realiseren van onze maatschappelijke opgaven. Samenwerking Almelo, Hengelo en Enschede Voor deze visie op onze bodem en ondergrond vormt de Omgevingsvisie Almelo de basis. Deze visie maakt daar een verdiepingsslag op. Voor de visie werken we samen met Enschede en Hengelo. De bodem stopt namelijk niet bij de gemeentegrens. Veel opgaven en kansen in de grote Twentse gemeenten zijn vergelijkbaar.

Aangezien we elkaar al gevonden hebben in ‘Onder Twente’, de regionale samenwerking ondergrond, is het vanzelfsprekend om ook in dit traject samen te werken. Compleet beeld Deze visie kwam tot stand met inbreng van allerlei professionals uit het ruimtelijk domein binnen en buiten de gemeentelijke organisatie. Hun kennis en inzichten zorgden er voor dat we nu een compleet beeld hebben van de belangrijkste uitgangspunten voor onze bodem en ondergrond, de kansen en knelpunten en de instrumenten die we tot onze beschikking hebben.

Via links in dit document kunt u navigeren naar bepaalde onderwerpen. Terug naar de pagina waar u vandaan kwam? Dit kan via Alt+pijl-links.

Hun kennis en inzichten zorgden er voor dat we nu een compleet beeld hebben van de belangrijkste uitgangspunten voor onze bodem en ondergrond, de kansen en knelpunten en de instrumenten die we tot onze beschikking hebben. Deze onderdelen vormen samen de visie bodem en ondergrond. Vitale stad en buitengebied Een visie waar ik blij mee ben. Integraal en duurzaam denken over de grond onder onze voeten levert immers een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van onze gemeente. Het is het letterlijke fundament voor een vitale stad en buitengebied. Zodat het in de toekomst ook aantrekkelijk blijft om in Almelo, Aadorp en Bornerbroek te wonen, werken en te recreëren. Eugène van Mierlo Wethouder Leeswijzer De visie bestaat uit vier onderdelen. Na de inleiding waarin de samenwerking en de beleidscyclus voor deze visie worden geschetst, lichten we als eerste toe waarom een visie nodig is. We beschrijven het belang van bodem en ondergrond en de vele functies die de bodem en ondergrond voor ons heeft. Vervolgens geven wij onze uitgangspunten aan. Daarna volgt een overzicht van kansen en knelpunten bij de initiatieven en thema’s in gebieden in onze gemeente. Tenslotte volgt het overzicht van de instrumenten die wij kunnen inzetten voor toepassing van de visie.

Een belangrijk instrument is uitgewerkt in de bijlage; een procesbeschrijving die handvatten geeft aan initiatiefnemers en de gemeente voor duurzaam gebruik van bodem en ondergrond.

Inleiding Evaluatie bodem- en ondergrondbeleid van de afgelopen jaren De gemeente Almelo heeft al vele jaren een Programma Bodem en Ondergrond. Het belangrijkste deel van het programma was gericht op het saneren en beheren van locaties waar de bodem verontreinigd is. Dit hing samen met de positie van de gemeente als bevoegd gezag Wet bodembescherming. De gemeente heeft de gestelde doelen in het programma op hoofdlijnen gerealiseerd. Daarnaast heeft de gemeente in de afgelopen jaren een groeiende aandacht gegeven aan bredere onderwerpen die spelen in bodem en ondergrond. Die lijn wordt doorgetrokken in deze visie. Vaststelling, implementatie en evaluatie

Deze visie is bedoeld om in de praktijk bij te dragen aan een meer duurzaam gebruik van bodem en ondergrond. Mocht blijken dat de uitwerking van de visie onvoldoende effect sorteert, dan willen we dat tijdig weten zodat we keuzes kunnen maken over extra maatregelen. Om dit te volgen gebruiken we de ‘beleidscyclus’ van de Omgevingswet. We lichten de verschillende fasen in die cyclus hieronder toe. • Beleidsontwikkeling: de visie is opgesteld en geldt voor de komende 5 jaar. Dat is een periode die goed past bij de activiteiten die nodig zijn om de visie in de praktijk te brengen en effecten daarvan te zien. • Beleidsdoorwerking: kernpunten uit deze visie bodem en ondergrond zijn een uitwerking van de omgevingsvisie en dragen bij aan andere gemeentelijke visies. Daarnaast zetten we andere instrumenten in die ons ter beschikking staan.

Jaarlijks bepalen we welke activiteiten we daarvoor moeten uitvoeren en welke inspanning en middelen daarvoor nodig zijn. Die activiteiten komen te staan in een werkprogramma bodem en ondergrond. Met dit werkprogramma kan worden aangesloten op het omgevingsprogramma van de gemeente. • Uitvoering: tijdens deze fase zijn twee zaken van belang. Ten eerste de uitvoering van activiteiten van de gemeente om de visie in de praktijk te brengen. Bijvoorbeeld het opstellen van gemeentelijke regels in het omgevingsplan. Ten tweede zullen initiatiefnemers, die ingrepen in bodem en ondergrond voorbereiden, rekening moeten gaan houden met de visie. Bij die nieuwe initiatieven moet immers het duurzamer gebruik van bodem en ondergrond daadwerkelijk gaan plaatsvinden. • Terugkoppeling: periodiek beoordelen we wat het effect is van de visie en de daaraan verbonden activiteiten. We willen weten of we hierdoor dichterbij een meer duurzaam gebruik van bodem en ondergrond komen. Tevens ontstaan er met de jaren nieuwe inzichten in opgaven voor de gemeente en er komen nieuwe plannen voor gebiedsontwikkeling. Ook is er ontwikkeling in de technieken voor het gebruik van bodem en ondergrond. En tenslotte is er veel nieuwe informatie verzameld over de toestand van bodem en ondergrond en weten we of er een positieve of negatieve trend is voor bepaalde kwaliteiten.

We gaan dan een nieuwe fase van beleidsontwikkeling in.

Kern van de visie bodem en ondergrond 1

3

2 Waarom een visie?

• We staan voor grote maatschappelijke opgaven. Denk aan klimaatadaptatie, de energietransitie, behoud van biodiversiteit, circulaire economie, gezonde leefomgeving. • De bodem en ondergrond bieden kansen om te helpen deze maatschappelijke opgaven te realiseren door hun kwaliteiten optimaal in te zetten. • Tegelijkertijd staat de bodem zelf onder druk door intensief gebruik, verontreinigingen, veel ondergrondse infrastructuur, uitputting en overige aantastingen. • Alle reden om goed na te denken hoe wij verstandig de kwaliteiten van onze bodem en ondergrond de komende jaren kunnen inzetten. Kortom, een visie op bodem en ondergrond.

Wat zijn onze uitgangspunten? • We benutten de ondergrond duurzaam, veilig en efficiënt. • We zorgen voor een balans tussen benutten en beschermen van bodem en ondergrond. • Waar nationale en provinciale kaders het bereiken van onze ambities in de weg staan, gaan wij het gesprek aan over oplossingsrichtingen. • Gebruik van bodem en ondergrond moet nuttig en nodig zijn voor maatschappelijke opgaven. Risico’s zijn aanvaardbaar en beheersbaar. • Functies plaatsen wij op de plekken met de juiste kwaliteiten van bodem en ondergrond. • Bij initiatieven stimuleren we meervoudig gebruik van bodem en ondergrond. • Geen van de maatschappelijke opgaven is volledig leidend in het gebruik van bodem en ondergrond. • We bouwen aan onze regionale relaties met andere overheden en overige partners.

4 Waar zijn kansen en knelpunten?

Welke instrumenten zetten we in?

• In gebieden waar opgaven en ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving spelen brengen we kansen en knelpunten voor het gebruik van bodem en ondergrond in beeld.

• Met beleid, regelgeving, stimulering en samenwerking sturen we op duurzaam gebruik van bodem en ondergrond.

• Op dit moment relevante kansen en knelpunten zijn: - Grondwaterproblematiek (wateroverlast maar ook droogte); - Versterking van de vitaliteit van de bodem voor landbouw en natuur; - Aandacht voor meervoudig ruimtegebruik, o.a. bij zonnevelden; - Ruimtegebrek in de bovenste meters van de stedelijke bodem. Hier strijden ondergrondse infrastructuur, bouwwerken, boomwortels en klimaatadaptatiemaatregelen om voldoende ruimte; - Gebruik van de ondergrond voor drinkwaterwinning, bodemenergie, geothermie en zoutwinning laat zich lastig verenigen in de directe omgeving van elkaar.

• We gaan in de komende periode acties uitvoeren in relatie tot: - Vertaling beleidskeuzen naar regels in het omgevingsplan; - Afstemming planning ingrepen in de ondergrond; - Data-gedreven werken: informatie over onze bodem- en ondergrondkwaliteiten inzetten voor ruimtelijke ontwikkelingen en voor trendvolging van de kwaliteiten van bodem en ondergrond; - Bundeling kennis en deskundigheid over bodem en ondergrond bij ruimtelijke vraagstukken; - Samenwerking met lokale, regionale en nationale partners bij vraagstukken over gebruik van bodem en ondergrond; - Toepassing uitgangspunten in het proces van nieuwe initiatieven.

1

Waarom een visie?

Belang van bodem en ondergrond De bodem vervult heel veel functies waar we als mensen volledig afhankelijk van zijn: we bouwen woningen en hebben daar een draagkrachtige ondergrond voor nodig. We verbouwen onze landbouwgewassen op een vruchtbare bodem. We leven op de bodem die we vrij van schadelijke stoffen willen hebben. En de bodem bewaart een deel van onze geschiedenis in de vorm van archeologische bijzonderheden en het kenmerkende landschap. Verder zijn de bodem en ondergrond van belang voor maatschappelijke vraagstukken als klimaatadaptatie, energietransitie en biodiversiteit. De kwaliteiten van bodem en ondergrond zijn nodig voor deze functies en opgaven.

Kwaliteiten van bodem en ondergrond Alle kwaliteiten van bodem en ondergrond zijn afgebeeld in de figuur hiernaast. Die kwaliteiten zijn het gevolg van het ontstaan van de bodem en ondergrond in de geologische geschiedenis en door het eeuwenlange gebruik en beheer door de mens. Gebruik van bodem en ondergrond kan echter ook leiden tot knelpunten zoals: • problemen in de uitvoering en het onderhoud van bouwwerken; • storingen in het gebruik van belangrijke infrastructuur; • verschraling van het natuurlijk kapitaal; • inefficiënt gebruik voor opslag en winning van energie. Al deze aspecten geven extra kosten voor het beheer van de openbare en particuliere eigendommen. Bovendien zijn effecten van handelingen vaak pas na generaties zichtbaar. Het opbouwen of herstellen van een vitale bodem is daarom een langdurig proces. Wij willen als gemeente daarom meer regie over het gebruik van bodem en ondergrond en wij willen dit een structurele plek geven in het omgevingsbeleid.

Figuur: overzicht van kwaliteiten van bodem en ondergrond. De kwaliteiten worden hier nader toegelicht.

Begrippen In deze ondergrondvisie worden de begrippen bodem en ondergrond naast elkaar gebruikt. Er is geen duidelijke grens tussen de diepte waar ‘bodem’ eindigt en ‘ondergrond’ begint. Daarbij gaat het bij bodem meestal om de bovenste meters van de aardkorst, waarin zich bodemvormende processen afspelen. De bodem bestaat uit grond en grondwater en de daarin levende organismen. Het grondwater is met oppervlaktewater verbonden in het watersysteem. Ondergrond heeft betrekking op alles wat zich tot op grotere diepte beneden het maaiveld bevindt.

1

Bodem in stedelijk en landelijk gebied

De bodem in stedelijk gebied

De bodem in landelijk gebied

Onze woningen en overige gebouwen zijn gefundeerd in de bodem. In de bovenste bodemlaag liggen data- en elektriciteitskabels, riolering en leidingen voor transport van stoffen. Zowel uitbreiding van ondergrondse infrastructuur als het planten van bomen leggen beslag op ondergrondse ruimte. Dit vraagt om een goede ruimtelijke ordening en afstemming van de planning van ingrepen in de bodem. Niet altijd zal het mogelijk zijn alle functies voldoende plek te geven. Dan moet een keuze worden gemaakt welke functie voorrang krijgt.

Voor de productie van voldoende en gezond voedsel moet de bodem vruchtbaar zijn. Daarvoor is nodig: een goede bodemstructuur, voldoende voedingsstoffen en water, organische stof én een goed functionerend bodemleven. Als die bodem ook op langere termijn en bij goed beheer die vruchtbaarheid houdt, spreken we van een vitale bodem. Zo’n vitale bodem draagt ook bij aan de productie van schoon grondwater voor drinkwater. Ook legt de bodem dan koolstof uit de atmosfeer vast. Het landelijke landbouwbeleid is gericht op kringlooplandbouw. Daarvoor is een duurzaam gebruik van de bodem één van de pijlers.

Het stedelijk gebied heeft met een erfenis te maken in de vorm van bodemverontreiniging. Verontreinigde locaties met risico’s voor de mens of milieu zijn gesaneerd. Voor veel andere locaties is geen sanering nodig maar dient wel zorgvuldig met de nog aanwezige verontreiniging om te worden gegaan. Zo wordt in een deel van Almelo het grondwater gebiedsgericht beheerd om te voorkomen dat verontreiniging zich oncontroleerbaar verspreidt. In de komende jaren vragen ‘nieuwe stoffen’ zoals PFAS om aandacht. Onderzoek is nodig naar het voorkomen van dit soort stoffen. Niet uitgesloten is dat dit tot nieuwe saneringen kan leiden. In het stedelijk gebied is voldoende open bodem nodig zodat er ruimte is voor groen en water. Dit draagt bij aan een gezonde stad, bijvoorbeeld voor de bestrijding van wateroverlast en hittestress. Variatie in de bodem is belangrijk voor het groen; voor bomen en struiken is een nietverdichte en vruchtbare bodem nodig, een grotere variatie aan planten is echter juist gebaat bij een voedselarme bodem.

De toenemende droogte door het veranderende klimaat zorgt voor een tekort aan water in de bodem. Dat geeft zowel voor landbouw als natuur problemen. Een vitale bodem is behalve voor de landbouw ook nodig voor natuur. Die bodem zorgt namelijk voor een veerkrachtig ecosysteem en houdt water vast. Het gebruik van het landelijk gebied verandert door uitbreiding van de stad, door recreatie en door bouw van windturbines en zonnevelden. De uitdaging is om bij deze veranderingen aandacht te hebben voor biodiversiteit en waterberging. Dit is een voorbeeld van een functiecombinatie waarbij de bodem meerdere functies vervult.

Foto: WUR

1

Het grondwater

Grondwateroverlast

Grondwaterwinning en bodemenergie

Almelo ligt op het laagste plekje in Twente, al het water stroomt af in onze richting. Voor waterstad Almelo biedt dat kansen maar soms ook overlast, zeker in tijden van hevige regenval. De neerslag valt op de bodem, infiltreert daar en vult het grondwater aan. In de bodem zijn echter ondoorlatende lagen aanwezig waarop het grondwater blijft staan. Dat kan voor wateroverlast in kruipruimten en kelders zorgen. Daarom is het van belang om verdichting van de bodem bij bouwwerkzaamheden te voorkomen. Waar nodig kan drainage worden aangebracht om te hoge grondwaterstand te voorkomen. Overigens moet ook worden opgepast voor te lage grondwaterstanden aangezien dit tot funderingsschade kan leiden. Verlaging van de grondwaterstand treedt op door tekort aan neerslag, door grondwateronttrekking of door onbedoelde drainage. Hierdoor kan weer een tekort aan water voor het groen optreden.

Op tientallen meters diepte onttrekken we grondwater voor drinkwater. In drinkwatergebied Wierden, direct ten westen van Almelo, is dat op een diepte van 18-48 m beneden maaiveld. Jaarlijks pompt Vitens 8.000.000 m3 op. Dat is voldoende voor het waterverbruik van 182.000 personen. De ondergrond in Almelo is in het noordwesten zeer geschikt en in het zuidoosten matig geschikt voor gesloten bodemenergiesystemen. Deze kunnen tot een diepte van maximaal 150 m –m.v. worden geplaatst. Soms is een keuze nodig welke functie in de ondergrond kan plaatsvinden. In sommige gebieden gelden restricties voor boringen die nodig zijn voor bodemenergiesystemen. Dat zijn grondwaterbeschermingsgebieden, boringsvrije zones en gebieden met waardevolle archeologie en natuur.

Bron: Gebiedsdossier Wierden, 2017

1

De diepe ondergrond

Gas, olie en geothermie in de diepe ondergrond Op enkele kilometers diepte in de Nederlandse ondergrond zijn aardlagen waaruit plaatselijk olie en gas wordt gewonnen. Op die diepte vindt ook winning van geothermie (aardwarmte) plaats. Deze mijnbouwactiviteiten zijn het domein van de Rijksoverheid. Als gemeente zijn wij de wettelijk adviseur bij nieuwe mijnbouwactiviteiten op de vlakken waar de lokale kennis bij de gemeenten ligt. In en om Almelo wordt geen olie of gas gewonnen. Rondom Almelo, Hengelo en Enschede is - op basis van de huidige informatie - de potentie voor aardwarmte beperkt in vergelijking met sommige andere gebieden in Nederland. Dit komt door de relatief lage temperatuur van het diepe grondwater en de relatief dunne lagen waaruit dit grondwater onttrokken kan worden. Meer onderzoek naar de mogelijkheid voor geothermie in onze gemeente moet nog plaatsvinden.

Bron: landelijke Structuurvisie Ondergrond, 2018

2

Uitgangspunten • In onze gemeente benutten we bodem en ondergrond duurzaam, veilig en efficiënt om de maatschappelijke opgaven en de gemeentelijke ambities voor de leefomgeving uit onze omgevingsvisie te realiseren.

Nationale en provinciale kaders bodem en ondergrond

• Hierbij zorgen we voor een balans tussen benutten en beschermen van bodem en ondergrond. Daarbij houden we er rekening mee dat de ondergrond een traag werkend systeem is.

We sluiten voor het bodembeleid aan bij de 3 pijlers onder het landelijke bodembeleid (Omgevingswet):

• We voldoen in principe aan nationale en provinciale kaders; waar die onze ambities in de weg staan gaan wij in gesprek over oplossingsrichtingen voor het duurzaam benutten van bodem en ondergrond.

• Wij delen functies aan locaties evenwichtig toe. Wij stellen regels in het omgevingsplan die daarvoor nodig zijn en houden daarbij rekening met de kwaliteiten van bodem en ondergrond (pijler 2);

• Voorwaarden voor gebruik van bodem en ondergrond zijn dat het gebruik nuttig en nodig is voor de maatschappelijke opgaven die bijdragen aan een duurzame regionale ontwikkeling en dat de risico’s aanvaardbaar en beheersbaar zijn. • Functie volgt bodem; functies plaatsen wij bij voorkeur op de plekken met de juiste kwaliteiten van bodem en ondergrond. Initiatieven moeten er aan bijdragen dat de kwaliteiten van bodem en ondergrond worden benut, beschermd en waar mogelijk worden versterkt. • Bij initiatieven stimuleren we meervoudig gebruik en houden we waar mogelijk ruimte in de ondergrond voor toekomstig gebruik. • Geen van de maatschappelijke opgaven is volledig leidend in het gebruik van de ondergrond. We maken een brede afweging van de functies die bodem en ondergrond (kunnen) vervullen in het betreffende gebied. • We bouwen aan onze regionale relaties met andere overheden en we stimuleren samenwerking tussen initiatiefnemers, belanghebbenden en gemeente bij beleidsvorming en projecten.

• Wij beschermen de bodem tegen nieuwe verontreinigingen en aantastingen (pijler 1);

• Wij beheren de resterende historische verontreinigingen en aantastingen duurzaam en doelmatig (pijler 3).

We sluiten voor het ondergrondbeleid aan bij de visie in de nationale omgevingsvisie / Structuurvisie ondergrond: • Bij ontwikkeling van de fysieke leefomgeving houden wij rekening met het functioneren van bodem en ondergrond als natuurlijk systeem.

We sluiten voor het ondergrondbeleid aan bij de provinciale omgevingsvisie: • Bij ruimtelijke ontwikkeling sluiten wij aan bij de ambitie om de balans te houden tussen gebruik en bescherming van de ondergrond. • We letten bij planontwikkeling tijdig op de regels voor gebruik van de ondergrond in de omgevingsverordening.

3

Kansen en knelpunten

Nederland staat voor een aantal grote uitdagingen. Grote maatschappelijke opgaven als de energietransitie, klimaatadaptatie, herstel van biodiversiteit, groeien naar een circulaire economie, zullen de komende jaren veel van onze creativiteit vergen om tot goede oplossingen te komen. Opgaven die ook tot lokale vraagstukken leiden en die deels alleen op te lossen zijn met behulp van bodem en ondergrond. Onderstaand overzicht geeft weer welke initiatieven en ruimtelijke thema’s momenteel spelen in Almelo en hoe die in relatie staan tot maatschappelijke opgaven. Tevens is aangegeven hoe de initiatieven en thema’s zich manifesteren en wat dit betekent voor bodem en ondergrond. Welke initiatieven en thema’s in Almelo Grondwaterproblematiek (kwantiteit) Landbouw en natuur Chemische kwaliteit/ Ontplofbare oorlogsresten Verblijfsrecreatie in buitengebied

Voor een meer uitgebreide toelichting op bodem- en ondergrondkwaliteiten die van belang zijn voor deze maatschappelijke opgaven klik hier. Tevens zijn gebieden genoemd als voorbeelden waar deze ontwikkelingen zich voordoen. Dit is nadrukkelijk geen uitputtende opsomming van alle gebieden waar deze ontwikkelingen aan de orde zijn. Periodiek kan dit overzicht worden geactualiseerd. De voorbeeldgebieden zijn afgebeeld op de kaart na deze tabel.

Gezonde Identiteit & Hoe manifesteren zich deze initiatieven en ruimtelijke thema’s in Almelo en Waar speelt dit o.a. op en veilige natuurlijk wat betekent dit voor bodem en ondergrond dit moment Mobiliteit Klimaat- Energie- Circulaire Bioleefen cultureel (voorbeeld-gebied) adaptatie transitie economie diversiteit omgeving erfgoed Er is toenemende grondwateroverlast en het infiltrerend en waterbergend vermogen van de bodem is plaatselijk soms beperkt (door klei of leem). Stedelijk gebied Overschot aan water vasthouden om droogte en hittestress tegen te gaan. Verbetering van bodemvruchtbaarheid, organische stof en bodemleven versterkt agrarische productie, vergroot de watervoorraad, legt koolstof vast Landelijk gebied en biedt een basis voor natuurinclusieve landbouw. Droogte legt in landelijk gebied extra druk op de functies landbouw, natuur en drinkwaterwinning.

•

•

•

Aanwezigheid verontreiniging (incl. exoten) en niet-gesprongen explosieven bij ontgraven en grondwateronttrekking en bij gevoelige gebruiksfuncties.

•

•

•

•

•

Stedelijk gebied

Behoud natuur en aantrekkelijk landschap is nodig dicht bij de stad. Toename Landelijk gebied bodemleven ter versterking van vitale bodem en bovengrondse biodiversiteit. Aalderinkshoek; Warmtetransitie en Ingrepen in bodem voor herinrichting en aanleg warmtenetten, gasleidingen, Windmolenbroek; aardgasvrije wijken transportleidingen voor oppervlaktewater- en bodemenergiesystemen. indust.ter. Bornsestraat Ondergrondse Ruimte voor hoogspanningsleiding zonder dat andere infrastructuur negatief Westzijde Almelo hoogspanningsleiding wordt beïnvloed en rekening houdend met toekomstige ruimtewensen. Vervolg kansen en knelpunten bodem- en ondergrond op volgende pagina

•

• • •

•

•

•

•

•

3

Kansen en knelpunten - vervolg

Welke initiatieven en thema’s in Almelo

Aanleg 100 ha. zonnevelden

Gezonde Identiteit & Hoe manifesteren zich deze initiatieven en ruimtelijke thema’s in Almelo en Waar speelt dit o.a. op en veilige natuurlijk wat betekent dit voor bodem en ondergrond dit moment Mobiliteit Klimaat- Energie- Circulaire Bioleefen cultureel (voorbeeld-gebied) adaptatie transitie economie diversiteit omgeving erfgoed Als volgens energieladder keuze voor zon in landschap valt, nagaan wat effecten op bodem zijn. Zoeken naar functiecombinaties van zonnevelden Almelo noordzijde en met versterking biodiversiteit of vergroten watervoorraad. Funderingsdiepte Almelo westzijde i.r.t. laagdiepte met mogelijke archeologische waarden.

•

Bouw 3-5 hoge windturbines

Ruimteclaims voor bouw windturbines en draagkracht voor aanleg fundering. Landelijk gebied

Drinkwaterwinning

Droogte legt druk op drinkwaterwinning. Vitens en provincie bereiden aanwijzing van aanvullende strategische grondwatervoorraden voor (gebieden nog onbekend). Huidige winning ligt net buiten Almelo.

Wierden; nog onbekend gebied

•

Recreatie- en natuurfunctie

Inrichting van gebieden zodat functiecombinatie mogelijk wordt.

Leemslagenplas

•

Vergroening wijken / aanleg en beheer ondergrondse infrastructuur Verbetering leefbaarheid

Glasvezelnetwerk Ondergronds bouwen

Bodemenergie en geothermie

Ruimtedruk door toename ondergrondse infrastructuur (extra warmtenet en verzwaring elektriciteit), boomwortels (toename bomen en overige vegetatie) en waterberging in de bodem (afkoppeling regenwater). Herontwikkeling is Centrum kans om ligging van kabels en leidingen opnieuw te bepalen. Voor het groen is voldoende open bodem en goede bodemstructuur en -vruchtbaarheid nodig. Voor bermen en graslanden is juist verschraling nodig. Afname van wateroverlast en hittestress en toename biodiversiteit door Schelfhorst; voldoende open bodem. Schuilenburgsingel Ondiep communicatienetwerk (enkele decimeters in bodem) in openbare Bornerbroek ruimte en private terreinen. Ondergrondse ruimtes voor bijvoorbeeld parkeren of kelders. De kosten zijn Centrum hoog, o.a. door hoge grondwaterstand. Potentie geothermie relatief beperkt. Meer onderzoek nodig om optie op middellange termijn open te houden. Mijnbouwactiviteiten betekenen beslag Stedelijk en landelijk op ruimte in de ondergrond, niet alle functies verenigen zich daarmee. Rond gebied drinkwaterwinningen liggen boringsvrije zones. Er is beperkte potentie voor verticale gesloten bodemenergiesystemen.

•

•

•

•

•

• •

• •

•

•

•

•

•

•

• •

•

• •

•

•

• •

3

Kansen en knelpunten in kaart Deze kaart (onderlegger uit omgevingsvisie) geeft aan waar enkele van de voorbeeldgebieden uit de tabel gelegen zijn. Binnen deze gebieden doen zich bepaalde kansen en knelpunten voor doordat er meerdere functies gebruik maken van de kwaliteiten van bodem en ondergrond. Nadrukkelijk zijn dit voorbeelden, de kaart geeft dus geen uitputtend overzicht van alle gebieden waar bodem en ondergrond van belang zijn voor de maatschappelijke opgaven in Almelo. Buitengebied: • versterking vitale bodem voor duurzame landbouw en biodiverse natuur • dit vormt weer de basis voor recreatie in een aantrekkelijk landschap • aanleg zonnevelden en windturbines: kijken naar mogelijkheden voor meervoudig gebruik van de ruimte en de kwaliteiten van bodem daarbij benutten • drinkwaterwinning Wierden (aan de rand van Almelo) Bedrijventerreinen / uitbreiding bedrijventerrein: • warmtetransitie Bornsestraat, Windmolenbroek • aanleg en beheer ondergrondse infrastructuur Wijken en dorpen: • chemische kwaliteit en ontplofbare oorlogsresten • warmtetransitie Aalderinkshoek en Windmolenbroek • beperken wateroverlast en hittestress en voor toename biodiversiteit (Schelfhorst) Binnenstad: • vergroening, aanleg en beheer ondergrondse infrastructuur • ondergronds bouwen (parkeren, kelders) is complex om te realiseren

Ter voorbereiding van deze visie is data en kaartmateriaal over bodem en ondergrond verzameld. Deze geven inzicht over het gebruik en de kwaliteiten van bodem en ondergrond in en om Almelo. Data en kaarten over het gebruik en deze kwaliteiten in en om Almelo zijn beschikbaar via het GIS-portaal. Inspirerende kaartbeelden over de rol van bodem en ondergrond zijn te vinden in de recent verschenen Bodematlas Twente.

3

Kansen en knelpunten in kaart In sommige straten in het stedelijk gebied is het druk in de ondergrond. Hiernaast is een gedeelte van Aalderinkshoek afgebeeld met de bestaande ondergrondse infrastructuur en de locatie van bomen. Een illustratie van zo’n locatie met meerdere functies is onderstaande straat waarbij de bodem fungeert als fundering, als groeiplaats voor vegetatie, als ruimte voor opslag van regenwater en voor het leggen van kabels en leidingen. Het is een voorbeeld van de drukte in de ondergrond.

4

Instrumenten

De gemeente heeft verschillende instrumenten om te sturen op duurzaam gebruik van bodem en ondergrond. Er zijn landelijke en provinciale kaders, maar de gemeente kan daar desgewenst eigen regels aan toevoegen. Naast deze ‘hard power’ (beleid en regelgeving) heeft de gemeente belangrijke invloed door de inzet van ‘soft power’ (stimulering / overtuiging / samenwerking / informatie-uitwisseling).

Tevens heeft de gemeente directe invloed door het eigen gebruik van bodem en ondergrond in openbaar gebied. Acties die nodig zijn voor ontwikkeling en implementatie van deze instrumenten worden uitgewerkt in een apart werkprogramma bodem en ondergrond dat we periodiek actualiseren.

Instrument Beleid Omgevingsvisie

Instrument Inhoud Regelgeving Bestaande (sectorale) De gemeente heeft de rol als bevoegd gezag of heeft een taak in regelgeving die procedures voor diverse regelgeving die gerelateerd is aan gerelateerd is aan bodem- en ondergrondkwaliteiten: • Wet bodembescherming: sanering en gebiedsgericht bodem- en ondergrondkwaliteiten grondwaterbeheer • (wijzigt bij Besluit bodemkwaliteit: nota bodembeheer en inwerkingtreding bodemkwaliteitskaart; beleid t.a.v. zeer zorgwekkende stoffen • Bouwbesluit: beoordeling chemische kwaliteit en draagkracht Omgevingswet) en ondergronds bouwen • Algemene Verordening Ondergrondse Infrastructuur • Wet milieubeheer: Gemeentelijk Rioleringsplan • Wet natuurbescherming: Bomenverordening (Hengelo + Almelo) • Besluit externe veiligheid buisleidingen: verwerken in bestemmingsplannen • Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen: meldingenprocedure en interferentiebeleid • Erfgoedwet: archeologische waardenkaart • Mijnbouwwet: adviesmogelijkheden gemeente bij vergunning Omgevingsplan Beleidskeuzen en beleidsambities worden vertaald in het omgevingsplan en procedures Koppeling data over gebruik(-sbeperkingen) bodem en ondergrond aan omgevingsplan

Inhoud

In de omgevingsvisie staan de ambities van de gemeente voor de leefomgeving. Deze visie bodem en ondergrond is input voor voorbereiding dan wel uitwerking van de gemeentelijke omgevingsvisie. Zodra de omgevingsvisie gereed is kan het overzicht van kansen en knelpunten in gebieden worden geactualiseerd en moet worden nagegaan welke invloed dit heeft op de acties uit het werkprogramma bodem en ondergrond. Omgevingsprogramma In een programma onder de Omgevingswet beschrijven we maatregelen die leiden tot de gewenste kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Er zijn diverse maatregelen denkbaar: beleidsregels, financiële instrumenten, communicatie, convenanten en de uitvoering van projecten. Aan dit brede omgevingsprogramma kunnen acties uit het werkprogramma bodem en ondergrond worden gekoppeld.

Vervolg Instrumenten op volgende pagina

4

Instrumenten - vervolg

Instrument Informatie, kennis, inspiratie Data

Inhoud

Werkprotocol digitale informatie bodem en ondergrond Bodemdata voor professionals gemeente Implementatie van de Basisregistratie ondergrond Begrijpelijke informatie voor bewoners en belanghebbenden Systeem voor verzamelen en beheren van data (afkomstig van o.a. sensoren, expert-waarnemingen, civil science) Indicatoren Essentiële indicatoren voor monitoren bodem- en ondergrondkwaliteiten (nog te ontwikkelen) Kennis Kennis over relevante bodem- en ondergrondkwaliteiten verbinden bij projecten en bij toetsing van initiatieven Intern en extern expertisenetwerk voor relevante kwaliteiten van bodem en ondergrond Onderzoek Grootschalige onderzoeken voor complexe vraagstukken Uitvoeren van experimenten in pilots Communicatie Website Onder Twente Website gemeente en gemeentelijke informatiebronnen Inspiratie kansen en Overzicht kansen en knelpunten bodem/ondergrond in gebieden knelpunten bodem en Factsheets ondergrond OnderTwente (2018) ondergrond Bodematlas Twente (2020): met inspiratie in kaarten en foto’s Procesbeschrijving bij opgaven en ontwikkelingen: deze biedt handvatten voor de initiatiefnemer en de gemeente voor het zorgen voor duurzaam gebruik van bodem en ondergrond. (zie schema, nader uitgewerkt in de bijlage bij deze visie)

Instrument Stimuleren en ontwikkelen Budget voor onderzoek en uitvoering Aanbestedingen en eigen uitvoering

Rol in ontwikkelen bepalen Intern netwerk Externe netwerken

Inhoud

Budget in gemeentelijke begroting Bijdragen van initiatiefnemers en belanghebbenden Maatschappelijk verantwoord inkopen toegepast voor bodem- en ondergrondaspecten in projecten waar gemeente opdrachtgever is Verwerken bodem en ondergrondaspecten in Handboek/Toetsingskader Openbare Ruimte Randvoorwaarden mede-initiatiefnemerschap Ontwikkelstrategie toepassen met initiatiefnemers Intern netwerk gemeentelijke professionals die werken aan de fysieke leefomgeving Landelijk: • Mijnbouwnetwerk gemeenten • Landelijke kennisinstellingen Regionaal: • Bestuurlijke afstemming bodem en ondergrond in de regio • Onder Twente • Twents Waternet • RES (samenwerkende partijen) • Mineral Valley Twente • Regionale kennisinstellingen Lokaal: • Lokale of thematische belangengroepen

Colofon Visie bodem en ondergrond Almelo Mei 2021 Opgesteld in samenwerking met de gemeenten Hengelo en Enschede Wethouder Eugène van Mierlo in afstemming met de wethouders Claudio Bruggink - Hengelo Jurgen van Houdt - Enschede Illustratie: Gertjan Kleijne

De Twentse gemeenten werken al jaren samen aan de ontwikkeling van beleid voor bodem en ondergrond. De gemeenten Almelo, Hengelo en Enschede hebben in intensieve samenwerking deze visie opgesteld. De drie gemeenten hebben dezelfde uitgangspunten. De uitwerking hiervan verschilt per gemeente vanwege de specifieke eigen situatie van het gebruik en de kwaliteiten van bodem en ondergrond. Ook kan de inzet van gemeentelijke instrumenten, om het duurzaam gebruik van bodem en ondergrond te sturen, verschillen. De visie is voorbereid in een aantal stappen: • Inventarisatie en analyse van beschikbare lokale en regionale gegevens over gebruik en kwaliteiten van bodem en ondergrond. • Analyse van de ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeenten en regio door analyse van beleidsdocumenten en door interviews binnen onze gemeenten en interviews met netwerkpartners van onze gemeenten. • Analyse van het landelijk, provinciaal en gemeentelijk beleid en van de instrumenten die wij kunnen inzetten om te sturen op duurzaam gebruik van bodem en ondergrond. • Diverse gesprekken met raadsleden, werkveldvertegenwoordigers binnen de gemeenten en regionale partners en belanghebbenden. De visie is opgesteld door een projectteam vanuit de gemeenten met ondersteuning door Sweco Nederland B.V.

Procesbeschrijving bij opgaven en ontwikkelingen Een van de instrumenten om de visie bodem en ondergrond toe te passen is het proces waarin initiatieven die ruimtelijke impact hebben, worden voorbereid en uitgevoerd. Vaak wordt de impact van ingrepen pas getoetst in het besluitvormingstraject van projecten. Steeds duidelijker wordt dat er winst wordt behaald door inhoudelijke disciplines, waaronder bodem en ondergrond, vroeg in het ontwikkelingsproces mee aan tafel te zetten. Deze procesbeschrijving geeft aan de initiatiefnemer en de gemeente handvatten om te zorgen dat er een balans ontstaat tussen benutten en beschermen van bodem en ondergrond bij nieuwe initiatieven en maatschappelijke opgaven. Deze procesbeschrijving is van toepassing in situaties waarin de ingrepen complex en/of omvangrijk zijn. Het is aan ieder van de drie gemeenten om de elementen uit dit proces te laten aansluiten bij bestaande gemeentelijke processen. Hieronder worden de fasen van het proces kort toegelicht: • De initiatiefnemer gaat aan de slag met een initiatief waarbij een of meer maatschappelijke opgaven in een gebied worden gerealiseerd. De initiatiefnemer kan een particuliere partij zijn of de gemeente of andere overheid of een samenwerkingsverband. • Die initiatiefnemer start met een verkenning.

Daarbij gaat hij na welke bodem- en ondergrondkwaliteiten relevant zijn voor de maatschappelijke opgaven van het gebied. Hij analyseert beschikbare informatie over het huidige gebruik en de kwaliteiten van bodem en ondergrond. Daarnaast betrekt hij partijen die op die locatie een belang hebben bij het gebruik van bodem en ondergrond. In deze fase kan de gemeente faciliteren door het beschikbaar stellen van informatie en door algemene kaders onder de aandacht te brengen (te agenderen). • Tijdens de planontwikkeling gaat de initiatiefnemer na hoe optimaal gebruik van bodem en ondergrond bijdraagt aan het initiatief. De initiatiefnemer krijgt met de ‘Ontwikkelstrategie voor ingrepen in de ondergrond’ 7 handvatten om een slim, attractief en gedragen ontwerp van de ruimtelijke ingreep uit te werken. De gemeente draagt tijdens deze fase bij door met de initiatiefnemer na te gaan hoe de kansen van gebruik van bodem en ondergrond in dit gebied worden benut. Tenslotte kan de gemeente nagaan welke van de beschikbare instrumenten zij kan inzetten om te sturen op het duurzaam gebruik door stimulering (te inspireren).

• De besluitvorming vindt plaats op basis van een plan of melding door de initiatiefnemer. Daarbij wordt nagegaan of knelpunten of afwenteling van negatieve effecten kunnen optreden. Wanneer tijdens de verkenningsfase en de planontwikkelingsfase de kansen van bodem en ondergrond zijn meegenomen is een belangrijke voorwaarde voor duurzaam gebruik vervuld. Tijdens de besluitvormingsfase vindt een toets plaats of het initiatief voldoet aan de regelgeving en procedures. Waar geen regels of normen voorhanden zijn kan getoetst worden of er risico’s aanwezig zijn en of die tot een aanvaardbaar niveau worden beperkt. Tevens toetst de gemeente of het gebruik van de ruimte in de ondergrond zo beperkt mogelijk is. • De uitvoering van de ingrepen in bodem en ondergrond en het beheer van gerealiseerde voorzieningen vindt plaats. Daarbij zorgt de initiatiefnemer voor monitoring van de effecten op bodem en ondergrond. De gemeente evalueert deze informatie en houdt in de gaten hoe het gebruik zich ontwikkelt en of de gewenste balans tussen benutten en beschermen van bodem en ondergrond in stand blijft.

Leeswijzer voor de procesbeschrijving De volgende pagina bevat het schema van de Procesbeschrijving bij opgaven en ontwikkelingen, met op de pagina’s daarachter de uitwerking ervan: • het overzicht van de maatschappelijke opgaven en daarvoor relevante bodem- en ondergrondkwaliteiten; • het overzicht van die bodem- en ondergrondkwaliteiten inclusief beschrijving en verwijzing naar lokale en regionale data; • het overzicht van belanghebbenden bij bodem en ondergrond; • een samenvatting van de recent opgestelde ontwikkelstrategie voor ingrepen in de ondergrond met zeven handvatten; • de aandachtspunten voor de gemeente voor sturing op duurzaam gebruik van bodem en ondergrond tijdens de verschillende fasen van het proces. Tijdens de fasen van het proces kan de gemeente dat doen door te agenderen, te inspireren, te toetsen en te evalueren. Via links in dit document kunt u navigeren naar bepaalde onderwerpen. Terug naar de pagina waar u vandaan kwam? Dit kan via Alt+pijl-links.

Schema procesbeschrijving bij opgaven en ontwikkelingen Bodem- en ondergrondagenda Welke bodem- en ondergrondkwaliteiten zijn relevant voor deze opgave?

Initiatiefnemer

overzicht opgaven + kwaliteiten

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond? beschrijving

Initiatief / maatschappelijke opgave

data / kaarten

Wie zijn belanghebbenden?

Ontwikkelen ingrepen in de ondergrond

overzicht belanghebbenden

ontwikkelstrategie

Verkenning

Gemeente

Agenderen

Plan of melding indienen

Monitoren

Planontwikkeling

Besluitvorming

Inspireren

Toetsen

Welke kaders en betrokkenen?

Hoe worden kansen benut?

•Nationale omgevingsvisie

A

F

• Provinciale omgevingsvisie

• Vindt functie plaats op de plek met de juiste kwaliteiten?

B

• Gemeentelijke omgevingsvisie

• Vindt meervoudig gebruik plaats?

G

C

• Nut + noodzaak

H

D

• Welke bijdrage kan gemeente leveren aan duurzaam gebruik?

• Samenwerking

E

Evalueren Welke effecten heeft het gebruik?

Hoe worden knelpunten en afwenteling voorkomen? • Regels Rijk, provincie, waterschap, gemeente

I

• Risico’s en beheersing

J

• Ruimtegebruik

Uitvoering + beheer

K

• Gebruik en effecten op bodem en ondergrond

L

Toepassing Procesbeschrijving

Welke kwaliteiten van bodem en ondergrond zijn relevant voor maatschappelijke opgaven?

Inleiding •

Er is landelijk een aantal grote maatschappelijke opgaven waarvoor gebruik van bodem en ondergrond belangrijk is.

•

Deze en de volgende pagina geven een toelichting op de maatschappelijke opgaven. Per opgave is in tabelvorm aangegeven wat de relevante bodem- en ondergrondkwaliteiten zijn. Een algemene toelichting op de kwaliteiten van bodem en ondergrond en hun betekenis voor mens en samenleving staat hier. Almelo heeft de omgevingsvisie opgesteld. Voor de verschillende soorten gebieden is uitgewerkt wat de gemeente wil bereiken: het buitengebied, de bedrijventerreinen, de wijken en dorpen en de binnenstad. Daarnaast zijn er onderwerpen die in álle gebieden spelen. Onderwerpen met een directe relatie met bodem en ondergrond en de maatschappelijke opgaven zijn: • De basis onder ons bestaan: de Almelose bodem is letterlijk en figuurlijk de basis onder ons bestaan; • Blauwgroen netwerk: een prettige omgeving en duurzaam en klimaatbestendige inrichting hebben invloed op ons dagelijks leven. Het blauwgroene netwerk stimuleert een functionele natuur en biodiversiteit. • Voorrang voor de fiets, ruimte voor de auto: ruimte voor fietsvoorzieningen en groei van de duurzame mobiliteit. • Dorpen, stad en ommeland zijn ons podium en decor: aantrekkelijke omgeving voor recreatie en verblijf en behoud van het erfgoed. • Samen gezond en verzorgd: een groene buitenruimte die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten.

maatschappelijke Klimaatadaptatie opgave wat verstaan we De omgeving aanpassen en voorbereiden op de gevolgen van het daaronder veranderende klimaat heet klimaatadaptatie. Vier thema’s zijn van belang: wateroverlast, droogte, hitte en overstroming. wat zijn relevante P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid bodem- en P3 - Voorraad grondwater ondergrondR2 - Levende bodem kwaliteiten R4 - Waterbergende bodem R7 - Warmteregulatie maatschappelijke Energietransitie opgave wat verstaan we De klimaatambities uit het akkoord van Parijs om klimaatverandering daaronder tegen te gaan, betekenen dat het energiesysteem ingrijpend moet worden veranderd en verduurzaamd (= energietransitie). wat zijn relevante D1 - Draagkracht om te bouwen bodem- en D3 - Kabels, leidingen en riolering ondergrondD4 - Buisleidingen kwaliteiten D5 - Bodemenergie / Warmte-Koude-Opslag D6 - Opslag van stoffen D7 - Wortelruimte (bomen) P5 - Voorraad fossiele energie P6 - Geothermie

Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Welke kwaliteiten van bodem en ondergrond zijn relevant voor maatschappelijke opgaven?

maatschappelijke Circulaire economie opgave wat verstaan we In een lineaire economie worden grondstoffen aan de aarde onttrokken, daaronder gebruikt en afgedankt. Een circulaire economie sluit kringlopen en brengt alle grondstoffen en materialen na gebruik weer terug in het ecologische dan wel industriële systeem, zonder negatieve effecten op het milieu. wat zijn relevante D3 - Kabels, leidingen en riolering bodem- en D4 - Buisleidingen ondergrondD6 - Opslag van stoffen kwaliteiten P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid P2 - Voorraad drinkwater P3 - Voorraad grondwater P4 - Voorraad delfstoffen R5 - Waterfilterende bodem R6 - Koolstofbindende bodem

maatschappelijke Biodiversiteit opgave wat verstaan we Variatie in soorten planten en dieren en variatie in typen daaronder ecosystemen/leefgebieden is belangrijk voor het evenwicht in de natuur en voor het leveren van goederen en diensten aan de mens (zoals levering van zuurstof en biomassa, beheersing van plagen, waterzuivering, bestuiving van planten). wat zijn relevante P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid bodem- en P3 - Voorraad grondwater ondergrondI4 - Ecologische diversiteit kwaliteiten

maatschappelijke Gezonde en veilige leefomgeving opgave wat verstaan we Een leefomgeving die bewoners als prettig ervaren, waar gezonde keuzes daaronder gemakkelijk en logisch zijn, en waar negatieve invloed op gezondheid zo klein mogelijk is.

wat zijn relevante I1 - Archeologische waarden bodem- en I2 - Aardkundige waarden ondergrondI3 - Landschappelijke diversiteit kwaliteiten I4 - Ecologische diversiteit

wat zijn relevante D1 - Draagkracht om te bouwen bodem- en D2 - Ondergronds bouwen ondergrondD3 - Kabels, leidingen en riolering kwaliteiten D4 - Buisleidingen D7 - Wortelruimte (bomen) P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid P3 - Voorraad grondwater R1 - Schone en veilige bodem R2 - Levende bodem R3 - Stabiele bodem/bodemdaling I5 – Recreatieve en educatieve waarden

maatschappelijke Identiteit en natuurlijk en cultureel erfgoed opgave wat verstaan we Het natuurlijk en cultureel erfgoed is belangrijk voor de wijze waarop daaronder mensen zichzelf positioneren ten opzichte van elkaar en hun omgeving.

maatschappelijke Mobiliteit opgave wat verstaan we De mogelijkheid om korte en lange afstanden via auto, openbaar vervoer, daaronder fiets etc. te overbruggen. Mobiliteit is van belang om steden economisch aantrekkelijk te houden en de bereikbaarheid van banen te vergroten, en het draagt bij aan invulling van de vrije tijd. wat zijn relevante D1 - Draagkracht om te bouwen bodem- en D2 - Ondergronds bouwen ondergrondD3 - Kabels, leidingen en riolering kwaliteiten P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid R4 - Waterbergende bodem Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond?

De betekenis van bodem en ondergrond voor mens en samenleving kan worden onderverdeeld in verschillende soorten kwaliteiten. Op gebieds- en locatieniveau kunnen in sommige kwaliteiten grote verschillen zitten.

Draag kwaliteiten D1 – Draagkracht om te bouwen

Een toelichting op de kwaliteiten is in de volgende pagina’s beschreven. Verdere achtergronden van deze kwaliteiten in Twente zijn te vinden in de Factsheets ondergrond Twente.

D2 – Ondergronds bouwen

Inspiratie over bodem en ondergrond is daarnaast te vinden in de in 2020 verschenen Bodematlas Twente. Met kaarten, foto’s en afbeeldingen vindt worden een aantal belangrijke aspecten toegelicht over de Twentse bodem en ondergrond.

D3 – Kabels, leidingen en riolering

Data en kaarten over het gebruik en deze kwaliteiten in en om Almelo zijn beschikbaar via het GIS-portaal.

Regulatie kwaliteiten R1 – Schone en veilige bodem

Informatie kwaliteiten I1 – Archeologische waarden

R2 – Levende bodem

I2 – Aardkundige waarden

P3 – Voorraad grondwater

R3 – Stabiele bodem / bodemdaling

I3 – Landschappelijke diversiteit

D4 – Buisleidingen

P4 – Voorraad delfstoffen

R4 – Waterbergende bodem

I4 – Ecologische diversiteit

D5 – Bodemenergie / warmte/koude opslag D6 – Opslag van stoffen

P5 – Voorraad fossiele energie

R5 – Waterfilterende bodem

I5 – Recreatieve en educatieve waarden

P6 – Geothermie

R6 – Koolstof bindende bodem

GIS-portaal

D7 – Wortelruimte bomen

Productie kwaliteiten P1 – Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid P2 – Voorraad drinkwater

R7 – Warmteregulatie

Bron: ruimtexmilieu.nl

Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond?

D1 - Draagkracht om te bouwen

D3 - Kabels, leidingen en riolering

Bouwwerken vinden hun draagkracht in de ondergrond. Deze draagkracht betreft de mate waarin de ondergrond gevoelig is voor zetting. Vroegtijdig rekening houden met de draagkracht van de bodem voorkomt schade aan gebouwen en infrastructuur. Over het algemeen is de draagkracht in Twente goed, omdat er veel zandgronden aanwezig zijn. Waar in het midden van Twente dekzandruggen en stuwwalglooiingen de boventoon voeren, is in het oosten een stuwwal aanwezig. De dekzandruggen en stuwwalglooiingen zijn goed draagkrachtige bodems. Zetting in zandgronden is beperkt. In klei- en veengronden kan zetting optreden door belasting of door grondwateronttrekking.

Dit is onder het maaiveld gelegen infrastructuur die niet voor mensen toegankelijk is. De informatie over kabels, leidingen en riolering is sterk lokaal. Dit kan opgevraagd worden via het Kabel en Leidingen Informatie Centrum (KLICmeldingen). Kabels en leidingen bevinden zich over het algemeen tot een diepte van 5 meter onder maaiveld. In Nederland worden veel hoogspanningslijnen in woongebieden ondergronds gebracht (verkabelen), dat gebeurt ook in Twente. Bij aanleg of renovatie van riolering wordt de afvoer van regenwater steeds meer gescheiden van vuilwaterafvoer. Vernieuwing van riolering is ook van belang om het beheer van de grondwaterstand in het stedelijk gebied te verbeteren (lekke rioleringsbuizen zorgen voor onbedoelde drainage van of uitstroom naar het grondwater).

D2 - Ondergronds bouwen Met ondergronds bouwen creëren we ruimte onder het maaiveld die toegankelijk is voor de mens. Voorbeelden: kelders, parkeergarages en tunnels. Met ondergronds bouwen ontstaat meer ruimte voor andere functies waaronder groen. Voor alle ondergrondse bouwwerken geldt dat de bodem op die plek geen andere diensten kan vervullen, tenzij de ruimte multifunctioneel wordt ingericht (bijv. tevens dienend als noodopvang bij wateroverlast). Tunnels betekenen eveneens een ruimtebeslag in de ondergrond. Een tunnel kan ongewenste effecten op grondwaterstroming hebben. Verder kunnen tunnels een kritieke plek zijn voor transport wanneer in het ontwerp onvoldoende rekening wordt gehouden met afwatering. In Twente wordt beperkt gebruik gemaakt van ondergronds bouwen. Met name de hoge kosten en het ontbreken van ruimtegebrek zijn hier de oorzaak van. Overigens is die situatie in het centrum van de grote steden anders en is daar wel een noodzaak om naar mogelijkheden voor ondergronds bouwen te kijken. Op sommige plekken is sprake van een hoge grondwaterstand, die het realiseren van ondergrondse bouwwerken lastig maakt door de benodigde grondwateronttrekkingen.

Duurzame energie-opties als zonnevelden, windparken en bodemenergie leggen een groot ruimtebeslag, dus ook op bodem en ondergrond. Er is nog veel onzekerheid over ontwikkelingen in de komende decennia. Reservering van ruimte in de ondergrond voor infrastructuur (kabels en (buis-)leidingen) en warmtebuffering voorkomt dat gewenste ontwikkelingen onmogelijk of onnodig duur worden in de toekomst.

D4 – Buisleidingen Grote ondergrondse transportleidingen voor het vervoer van gevaarlijke stoffen (gas, olie, chemicaliën en CO2). De informatie over buisleidingen kan opgevraagd worden via Kabel en Leidingen Informatie Centrum (KLIC-meldingen). Buisleidingen bevinden zich over het algemeen tot een diepte van 5 meter onder maaiveld. Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond?

D5 – Bodemenergie / Warmte Koude Opslag

D6 - Ruimte voor opslag stoffen

Met bodemenergie/warmte koude opslag wordt de ondergrond benut voor het verwarmen en koelen van gebouwen. Twee putten in watervoerende zandlagen waarbij grondwater wordt onttrokken en geïnfiltreerd, fungeren als koudebron en warmtebron (open systemen). Gesloten bodemenergiesystemen onttrekken geen grondwater maar maken gebruik van de bodemlagen als opslagmedium voor warmte en koude via geleiding. Het hangt van de lokale bodemopbouw af of op een bepaalde locatie een bodemenergiesysteem kan worden toegepast. Met name de dikte van de watervoerende zandlagen is van belang voor open bodemenergiesystemen. Gesloten bodemenergiesystemen kunnen op meer plekken toepast worden, maar ook hierbij geldt dat het beter is om dit in zandbodems te doen. Er kan vanaf 1 juli 2013 geregistreerd worden waar welke bodemenergiesystemen zich bevinden. In de Atlas van Overijssel zijn de locaties te vinden van zowel open- als gesloten bodemenergiesystemen. Gesloten bodemenergiesystemen worden nog vooral gezien in stedelijk gebied. Het overgrote deel van de open bodemenergiesystemen is ook in het stedelijk gebied aanwezig, maar dit soort systemen zijn er ook in het landelijk gebied. Open bodemenergiesystemen kunnen mede benut worden voor verbetering van de grondwaterkwaliteit. Momenteel vindt veel kennisontwikkeling m.b.t. optimalisatie van gesloten en open bodemenergiesystemen plaats.

De diepe ondergrond kan als (tijdelijke) opslagplaats van stoffen fungeren: aardgasbuffers, opslag van CO2 en de opslag van overige stoffen. Op een aantal plaatsen in de Twentse ondergrond worden stoffen opgeslagen. In Enschede wordt sinds 2016 gasolie opgeslagen in een aantal uitgeproduceerde zoutcavernes onder bedrijventerrein de Marssteden. Opslag van energie in de zoutcavernes is momenteel nog niet technisch haalbaar. In Tubbergen, Dinkelland en Oldenzaal gebruikt de NAM uitgeproduceerde aardgasvelden voor de opslag/injectie van formatiewater dat vrijkomt bij de gas- en oliewinning in Drenthe en Overijssel.

In 2019 is in opdracht van de provincie Overijssel een potentiestudie bodemenergie uitgevoerd. Het eindproduct van deze studie bestaat uit (digitaal) kaartmateriaal met een combinatie van warmtevraag en potentie van bodemenergie (en geothermie). In de studie wordt voor de potentie voor duurzame energie verwezen naar de Warmteatlas. Deze geeft de volgende informatie over de regio Almelo, Hengelo en Enschede: - Wat betreft omgevingswarmte is er voornamelijk potentieel voor gesloten bodemenergiesystemen (tot 150 m –m.v.). - Er zijn ook restrictiegebieden, zoals grondwaterbeschermingsgebieden, boringsvrije zones, archeologie en natuur.

Gebruik van zoutcavernes en gasvelden voor energieopslag vraagt om vroegtijdig verkennen van gebruiksmogelijkheden en daarbij horende technische mogelijkheden en randvoorwaarden.

D7 - Wortelruimte (bomen) Wortels van bomen en struiken nemen ondergrondruimte in beslag. Een vuistregel is dat een boom dezelfde hoeveelheid biomassa onder de grond heeft als boven de grond. De bodem en bestaande bomenstructuren vormen een belangrijk groen netwerk in de stad. Bomen en bodem zijn onlosmakelijk verbonden met elkaar, de ruimte en kwaliteit van de bodem bepaalt de kwaliteit / duurzaamheid van de bomen. De combinatie van bomen, kabels en leidingen en riool geeft nogal eens problemen in de stedelijke omgeving. Om hittestress in warmere perioden te voorkomen zorgt een groen maaiveld met diverse beplanting (grassen, kruidachtige planten, heesters, bomen) voor verdamping en schaduw en daardoor voor verkoeling. Hiervoor is voldoende ruimte voor beworteling nodig, een goede bodemvruchtbaarheid en beschikbaarheid van grondwater.

Terug naar Procesbeschrijving

Toepassing Procesbeschrijving

Wat is het gebruik en de kwaliteit van bodem en ondergrond?

P1 - Gewasproductie / bodemvruchtbaarheid

P2 - Voorraad drinkwater

Gewassen worden geteeld voor menselijke of dierlijke consumptie. Gewassen zijn tevens de basis voor biobased producten die essentieel zijn voor een circulaire economie. De waarde van de bodem voor gewasproductie wordt afgemeten aan de capaciteit van de bodem voor (economische) productie van gewassen bij beperkte bemesting en emissies naar het milieu. Een combinatie van bodemeigenschappen bepaalt, samen met de beschikbaarheid van water, de gewasproductiecapaciteit van de bodem. Die bodemeigenschappen zijn: bodemstructuur, aanwezigheid van nutriënten (zoals stikstof, fosfor, kalium, sporenelementen), organische stof (verzamelnaam van soorten materiaal van organische afkomst, dat voor 40-60% uit koolstof bestaat) en bodembiodiversiteit. In Twente wordt een relatief groot deel van het landschap gebruikt voor landbouw. Dit is een belangrijke sector in Twente. In Twente is de bodemvruchtbaarheid over het algemeen goed. Te intensief gebruik van de ondergrond kan leiden tot verdichting. Daarnaast hebben gewasproductie en de waterhuishouding (grondwaterstand) een wederzijdse invloed op elkaar. Met kringlooplandbouw ontstaat een systeem met minimale onnodige verliezen. Landbouw wordt dan onderdeel van een circulair voedselsysteem.