Memo voorbereiding BOT-overleg 23 september

Memo Aan Van Datum Onderwerp Afschrift aan

: College van B&W : Inge Bruijns : 15 september 2025 : Voorbereiding BOT overleg 23 september Uitgeest : [Naam / namen]

Op 4 juni 2025 vond het vorige BOT-overleg plaats. Toen is afgesproken om een volgend BOT-overleg in te plannen om onder andere de ontwikkelingen rondom Uitgeest te bespreken. Door de fractievoorzitters is destijds een aantal vragen gesteld: - Uitwerken van een lichte en reguliere herindeling en een tijdspad van beide vormen ervan uitgaande dat Uitgeest in december een besluit neemt: wanneer zou de nieuwe gemeente dan gaan ontstaan en wanneer vinden er dan verkiezingen plaats. - Wat zijn de bestuurlijke consequenties van een lichte en reguliere fusie? - Wat is de meerwaarde voor Alkmaar van een fusie met alleen Uitgeest? - Een overzicht van grootste kwetsbaarheden van Uitgeest. Verder vindt u in dit memo: de planning van de komende weken; een korte toelichting over het verdiepend onderzoek dat momenteel wordt uitgevoerd door Uitgeest, en onderin het memo een financiële analyse en een stand van zaken van de ontwikkelingen in Heiloo, Castricum en Bergen. Vervolgplanning Alkmaar • 23 september: benen op tafel-sessie tussen burgemeester, gemeentesecretaris en fractievoorzitters; • 24 september: bijpraten burgemeesters en gemeentesecretarissen Alkmaar/Uitgeest; • 29 september: ruimte in de agenda van de gemeenteraad gereserveerd voor een overlegmoment; • 6 oktober op verzoek van Uitgeest gereserveerd voor een gesprek tussen (een afvaardiging van) de raden van Uitgeest en Alkmaar.

Verdiepend onderzoek Uitgeest De raad van Uitgeest heeft het college opdracht gegeven om verdiepend onderzoek te doen naar drie fusiescenario’s: een fusie met Alkmaar, met Castricum en Heiloo en met Heemskerk. Onderdeel van dit onderzoek is een verdiepend onderzoek naar hoe de fusiescenario’s scoren op de kernkwaliteiten die Uitgeest heeft en stelt aan een fusie, en een verdiepend onderzoek naar de organisatieopgave die elk fusiescenario heeft. Uitgeest heeft hiertoe twee vragenlijsten opgesteld. Bijgaand vindt u onze beantwoording. Deze beantwoording is integraal gedeeld met de gemeenteraad van Uitgeest voor hun (besloten) raadsessie over de aangeleverde input.

Voorbereiding BOT overleg 23 september Uitgeest

1

Lichte versus reguliere herindeling De meest voorkomende wijze van gemeentelijke herindeling is samenvoeging: twee of meer gemeenten worden opgeheven waarbij er tegelijkertijd één nieuwe gemeente wordt ingesteld. Naast deze reguliere vorm van samenvoeging bestaat ook een lichte variant van samenvoeging. Hierbij wordt één van de betrokken gemeenten niet opgeheven en worden de andere betrokken gemeenten geïntegreerd met de niet opgeheven gemeente. Kenmerkend voor een lichte samenvoeging is dat de ‘ontvangende’ gemeente niet wordt belast met de gevolgen van opheffing. De burgemeester, gemeentesecretaris, griffier en ambtelijke organisatie van de ontvangende gemeente blijven in functie en er is geen sprake van preventief financieel toezicht. Wel dienen ook bij een lichte samenvoeging herindelingsverkiezingen te worden gehouden in alle betrokken gemeenten. De voorkeur voor een lichte samenvoeging komt veelal voort uit praktische overwegingen. Voor een lichte samenvoeging gelden aanvullende criteria: • Overeenstemming over toepassing van de variant • Afspraken over de rechtspositie van het personeel Tijdpaden lichte en reguliere fusie De Wet arhi bevat het wettelijk kader voor de totstandkoming van een gemeentelijke herindeling.

Het tijdpad voor het doorlopen van de formele stappen bedraagt ruim twee tot drie jaar (zie globaal tijdpad hieronder, bron: handboek gemeentelijke herindeling). Deze te doorlopen stappen gelden voor zowel een lichte als een reguliere fusie.

Uitgaande van een principebesluit in Q4 2025 is een herindeling per 1 januari 2029 of 1 januari 2030 het meest realistisch. Bij een herindeling per 1 januari 2029 zijn de herindelingsverkiezingen in november 2028 en de eerstvolgende reguliere verkiezingen in maart 2034. Bij een herindeling per 1 januari 2030 zijn de herindelingsverkiezingen in november 2029 en reguliere verkiezingen ook in maart 2034 (zie onderstaande tabel, bron: handboek gemeentelijke herindeling). Dit hangt uiteraard af van welke herindelingsvariant wordt gekozen en hoeveel tijd nodig is voor de voorbereiding.

Voorbereiding BOT overleg 23 september Uitgeest

2

Tijdpaden van andere fusies als voorbeeld: 1. Dijk en Waard (reguliere fusie) De raden van de gemeenten Langedijk en Heerhugowaard hebben op 26 februari 2019 het principebesluit genomen beide gemeenten per 1 januari 2022 samen te voegen om een nieuwe gemeente te vormen. Het herindelingsontwerp is formeel door de gemeenteraden van Langedijk en Heerhugowaard vastgesteld op 8 oktober 2019. De ambtelijke fusie ging op 1 januari 2020 in. In het najaar van 2021 werden herindelingsverkiezingen georganiseerd. De nieuwe gemeente ging per 1 januari 2022 van start. Herindelingsadvies_HHW_Langedijk.pdf

2. Alkmaar, Graft-De Rijp, Schermer (reguliere fusie) In de raadsvergaderingen van 15 maart 2012, 12 april 2012, 21 juni 2012 en 12 juli 2012 hebben de gemeenteraden van Graft-De Rijp, Schermer en Alkmaar besloten om de herindeling tussen deze gemeenten voor te bereiden en hebben de colleges van de gemeenten de opdracht gekregen deze voorgenomen herindeling nader uit te werken in een herindelingsontwerp. De ambtelijke fusie ging in op 1 januari 2014 en op 1 januari 2015 is de nieuwe gemeente gestart. Gevolgen en kansen voor Alkmaar: • Na een fusie zal de gemeente groeien naar 150.000-160.000 inwoners. Namelijk 113.000 (huidig aantal Alkmaar) en 14.000 (huidig aantal Uitgeest) en de groei van de stad met ongeveer 25.000-30.000 inwoners; • Deze groei van het aantal inwoners zal ervoor zorgen dat de ambtelijke organisatie op onderdelen ook zal groeien; • Uitgeest heeft op het gebied van recreatie veel te bieden (Alkmaarder- en Uitgeestermeer). • Uitgeest is onderdeel van de MRA. Uitgeest heeft nu beperkte invloed, maar een fusie kan betekenen dat de relatie met de MRA steviger zal worden door versterking van de

Voorbereiding BOT overleg 23 september Uitgeest

3

slagkracht van de gemeente. Dit betekent ook een bevestiging van de scharnierfunctie van de gemeente tussen de MRA en Noord-Holland Noord; • Na een eventuele fusie behouden we het huidige aantal raadsleden. Namelijk: 101.000 tot 200.000 inwoners betekent 39 raadsleden. Vanaf 200.000 worden dit er 45 (maximum aantal raadsleden). • In het geval van een lichte fusie blijven de burgemeester, gemeentesecretaris, griffier en ambtelijke organisatie van de ontvangende gemeente in functie. Kwetsbaarheden Uitgeest Uitgeest heeft een bestuurskrachtonderzoek laten uitvoeren waarin ook wordt ingegaan op kwetsbaarheden (zie het bestuurskrachtonderzoek in bijlage 1). Hieronder wordt ingegaan op de kwetsbaarheden die worden benoemd in het bestuurskrachtonderzoek, met betrekking tot het lokaal voorzieningenniveau en de leefomgeving. Lokaal voorzieningenniveau - Er zijn in de komende jaren extra investeringen nodig voor de toekomstbestendigheid van maatschappelijke voorzieningen en maatschappelijk vastgoed. - De situatie rondom dorpshuis De Zwaan en zwembad De Zien is niet toekomstbestendig.

De leefomgeving Twee belangrijke bedreigingen voor het gezonde woon- en leefklimaat van Uitgeest zijn: - het ontoereikende woningaanbod: weinig sturingsmogelijkheden op gronden, belemmeringen voor woningbouw buiten bestaand bebouwd gebied, en de mogelijkheid bouw van sociale huurwoningen wordt onvoldoende benut - de effecten van (boven-) regionale ontwikkelingen op gebied van infrastructuur, geluidsoverlast en milieu. Als voorbeeld geluidsoverlast van Schiphol. Financiële bestendigheid Er zijn flinke structurele kostenposten in de toekomst nog niet goed in beeld. In het rapport worden de ontwikkelingen benoemd op het gebied van onder andere: - fysiek domein: kwaliteit en benodigde investeringen in de openbare ruimte. - Sociaal domein: onzekerheid over budget en mogelijke besparingen, en beperkte sturing op kostenstijging. - Investeringen in maatschappelijke voorzieningen en vastgoed. Capaciteit In het bestuurskracht onderzoek wordt gesignaleerd dat capaciteit (en kwaliteit) niet op orde is en veel gebruik moet worden gemaakt van inhuur. Bij de uittreding van Uitgeest uit de BUCH-organisatie geldt in beginsel geldt dat zij ook een deel van de mensen krijgen toegewezen die binnen de BUCH-organisatie werkzaam zijn.

Het is voor Alkmaar noodzaak om vooraf goed beeld van te krijgen van de capaciteit die meekomt én nadrukkelijk over voorwaarden te spreken waaronder je medewerkers (en/of wie en/of financieel) meekrijgt.

Voorbereiding BOT overleg 23 september Uitgeest

4

Aanvullende aandachtspunten - Natuur- en recreatiegebieden: Een groot deel van het Uitgeester landelijk gebied betreft recreatiegebied en/of natuurgebied (NNN: natuur netwerk Nederland) - Bedrijventerrein Uitgeest Noord, gericht op maak- en constructieprofiel, heeft geen vrije kavels meer. Uitbreiding zoekt Uitgeest in intensivering of op locaties in/naast de kernen. - Het recreatieschap RAUM is bezig met een verkenning van eventuele ontbinding. Uitgeest heeft veel water en gronden in het RAUM, die mogelijkerwijs worden overgedragen aan de gemeente. Verkoop of overdracht van gronden aan derden (provincie, staatsbosbeheer, privaat of anders), samenwerkingsovereenkomsten en/of verpachten van gronden en gebouwen (horeca, havens) kunnen ertoe bijdragen dat niet alle beheerskosten voor rekening van de gemeente komen. Dit moet nog worden uitgewerkt. Op dit moment is de bijdrage per inwoneraantal: Alkmaar deelgebied AUM: 102.000 euro (met geen betrokkenheid op eigen gemeentegronden), Uitgeest deelgebieden AUM en IJ-Z 97.000 euro. Financiële analyse Onderstaand volgt een analyse op hoofdlijnen van de meest recente P&C producten. De begroting 2025 van de gemeente Uitgeest omvat zo’n € 36 mln aan baten en lasten. Hiervan bestaat ongeveer 1/3 (€ 12 mln) van de begroting uit de bijdrage aan de GR BUCH voor de bedrijfsvoering.

Met een sluitende begroting in 2025 staat de gemeente niet langer onder preventief toezicht van de provincie, zoals in 2024 nog het geval was. In de Kadernota 2026 heeft de gemeente Uitgeest een ombuigingspakket opgenomen van € 1,9 mln in 2026 (waarvan € 0,6 mln uitname uit de algemene reserve) en vanaf 2027 structureel € 1,4 mln. Met deze maatregelen komt Uitgeest nog niet tot een sluitende begroting en bedraagt het tekort in 2026 nog € 0,7 mln. Dit tekort loopt op naar € 1,5 mln in 2029. Echter dit is voor verwerking van de meicirculaire 2025. De verwachting die is afgegeven bij de presentatie van de Kadernota aan de raadscommissie is dat na verwerking van de meicirculaire in 2026 een sluitende begroting wordt gerealiseerd. In 2029 resteert na verwerking van de circulaire nog een tekort van zo’n € 1 mln. Het ombuigingspakket wordt bij de begroting 2026 ter besluitvorming voorgelegd. De financiële kengetallen zijn op dit moment voldoende. In 2024 bedraagt de solvabiliteit 24% en de schudquote 59%. Wel zijn de vooruitzichten van deze kengetallen minder gunstig. In de begroting 2025 daalt de solvabiliteit naar 18% in 2029 en de schuldquote stijgt naar 115%. De jaarrekening 2024 sluit met een voordelig saldo van € 0,6 mln. Bijzonderheid is dat de jaarstukken in de raad zijn behandeld, zonder dat het accountantsrapport aanwezig was.

De reden is dat de controle van de accountant nog niet was afgerond. De weerstandsratio bedraagt bij de jaarrekening 2024 2,6 en is daarmee ruim voldoende (streefwaarde 1,0-1,4). De algemene reserve bedraagt € 8,1 mln en is ruim voldoende om de

Voorbereiding BOT overleg 23 september Uitgeest

5

risico’s af te dekken. Dit kengetal is wel afhankelijk hoe accuraat alle risico’s in beeld zijn gebracht. De belangrijkste risico’s die worden genoemd zijn: lagere inkomsten vanuit het Rijk waaronder de BUIG, hogere lasten jeugd, grondexploitatie Centrumplan en wachtgeld wethouders na ontslag. Het bedrag aan uitstaande leningen en garanties is redelijk beperkt. Het grootste deel betreft de zogenaamde WSW garanties, waarvan het risico klein is. De totale woonlasten in Uitgeest zijn in 2025 hoog in vergelijking met het landelijk gemiddelde. En ook een stuk hoger dan in de gemeente Alkmaar. De woonlasten voor een meerpersoonshuishouden zijn € 1.203 in Uitgeest tegenover € 874 in Alkmaar. Het landelijk gemiddelde bedraagt € 1.052. Ten opzichte van Alkmaar is het grote verschil de OZB. Deze is gemiddeld € 370 hoger per huishouden. Mocht bij een fusie worden gekozen om de OZB van Uitgeest op het niveau van Alkmaar te brengen dan levert dat een nadeel op voor de gemeentelijke begroting. De gemeente Uitgeest heeft een actieve grondexploitatie voor het Centrumplan. In de risicoparagraaf is het risico hiervan als beperkt ingeschat. Daarnaast heeft de gemeente voor € 0,6 mln aan voorbereidingskosten geactiveerd voor 3 deelgebieden, waarvoor toekomstige woningbouwplannen aanwezig zijn. Op het moment dat deze plannen niet tot uitvoering komen mogen deze lasten niet geactiveerd blijven.

Een aandachtspunt betreft nog de deelname van de gemeente Uitgeest aan de GR BUCH. Bij uittreding is de gemeente Uitgeest een nader te bepalen bedrag verschuldigd voor frictieen desintegratiekosten. Daarnaast zit de gemeente Uitgeest ook voor de veiligheidsregio en omgevingsdienst in een andere gemeenschappelijke regeling dan Alkmaar. Wat de eventuele gevolgen zijn van uittreding zal moeten worden nagegaan. Stand van zaken bestuurlijke toekomst BUCH-gemeenten. Zowel de gemeenteraden van Heiloo als van Castricum hebben besloten Alkmaar niet mee te nemen in hun te onderzoeken fusiescenario’s. Heiloo Heiloo onderzoekt de volgende varianten: • een fusie met een of meer BUCH-gemeenten • voortzetten samenwerking binnen BUCH • volledig zelfstandig doorgaan De planning van Heiloo is als volgt: Zomer 2025: voorbereiden participatie September 2025: start participatie. Meedenken kan met een online enquête of door in gesprek te gaan met raadsleden Oktober 2025: oplevering rapportage en terugkoppeling aan gemeenteraad Daarna kan de gemeenteraad een zorgvuldig besluit nemen over de bestuurlijke toekomst.

Voorbereiding BOT overleg 23 september Uitgeest

6

Castricum Gemeente Castricum heeft inmiddels net als Heiloo en Uitgeest ingestemd met een onderzoeksplan voor een verkenning naar de bestuurlijke toekomst van de gemeente. In het onderzoeksplan zijn twee mogelijke scenario’s opgenomen: een fusie tussen Castricum, Uitgeest en Heiloo of een fusie tussen Castricum, Uitgeest, Heiloo en Bergen. De verkenning wordt in het najaar uitgevoerd. De uitkomsten worden eind 2025 aan de gemeenteraad voorgelegd, zodat de raad op basis van feiten en opgehaalde signalen een weloverwogen besluit kan nemen over het vervolg. Bergen In Bergen is een commissie opgericht met leden uit alle partijen om de kansen en uitdagingen te verkennen. Bijlagen: - Bestuurskrachtonderzoek Uitgeest - Beantwoording vragenlijst kernkwaliteiten - Beantwoording vragenlijst organisatieontwikkeling - Uitnodiging gesprek gemeenteraden Alkmaar en Uitgeest

Voorbereiding BOT overleg 23 september Uitgeest

7