Bijlage 1. Beleidskader Digitaal Alkmaar
Tekst van het document
=spot
Beleidskader Digitaal Alkmaar 1
DIGITAAL ALKMAAR.............................................................................................................................. 3 AANLEIDING ....................................................................................................................................................................................4 INLEIDING.........................................................................................................................................................................................4 DOELSTELLING .................................................................................................................................................................................5 UITVOERING ....................................................................................................................................................................................6 Uitgangspunten bij digitalisering: ...................................................................................................................................6 DIGITALE ONAFHANKELIJKHEID ..........................................................................................................
8 INLEIDING.........................................................................................................................................................................................9 Kaders ........................................................................................................................................................................................9 Kansen en risico’s ..................................................................................................................................................................9 Communicatie ..................................................................................................................................................................... 10 Beleidskeuzes bij de Digitale Onafhankelijkheid .................................................................................................... 10 DIGITALE TWEELING ............................................................................................................................ 11 INLEIDING......................................................................................................................................................................................
12 Kaders ..................................................................................................................................................................................... 12 Kansen en risico’s ............................................................................................................................................................... 13 Communicatie ..................................................................................................................................................................... 13 Beleidskeuzes bij de Digitale Tweeling ....................................................................................................................... 13 DIGITALE PARTICIPATIE ...................................................................................................................... 15 INLEIDING...................................................................................................................................................................................... 16 Kaders .....................................................................................................................................................................................
16 Kansen en risico’s ............................................................................................................................................................... 17 Communicatie ..................................................................................................................................................................... 17 Beleidskeuzes bij Digitale Participatie ........................................................................................................................ 18 DATANETWERK .................................................................................................................................... 19 INLEIDING...................................................................................................................................................................................... 20 Kaders ..................................................................................................................................................................................... 20 Kansen en risico’s ...............................................................................................................................................................
20 Communicatie ..................................................................................................................................................................... 21 Beleidskeuzes bij het Datanetwerk ............................................................................................................................... 21 KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE........................................................................................................... 22 INLEIDING...................................................................................................................................................................................... 23 Kaders ..................................................................................................................................................................................... 23 Kansen en risico’s ............................................................................................................................................................... 24 Communicatie ..................................................................................................................................................................... 25 Beleidskeuzes bij Kunstmatige Intelligentie ..............................................................................................................
25 CONCLUSIE ................................................................................................................................................................................... 26 BEGRIPPENLIJST ............................................................................................................................................................................ 27
2
Digitaal Alkmaar
3
Aanleiding In onze snel digitaliserende wereld is het essentieel dat we als gemeente Alkmaar meegaan met de technologische ontwikkelingen. Het is niet langer een keuze, maar een noodzaak om bij te blijven en te anticiperen op de veranderingen die zich voordoen. Dit beleidskader biedt een duidelijke richting voor hoe we als gemeente digitaal willen ontwikkelen, waarbij veiligheid, inclusiviteit en maatschappelijke meerwaarde centraal staan. Door proactief en strategisch te handelen, zorgen we ervoor dat Alkmaar een voorloper blijft in de digitale transformatie en dat we onze gemeenschap optimaal kunnen ondersteunen.
Inleiding De gemeente Alkmaar heeft zich de afgelopen jaren op digitaal vlak ontwikkeld. Met als doel een kwalitatief betere dienstverlening te realiseren voor haar gemeenschap. Hierbij werd de nadruk gelegd dat digitaal werken wordt gestimuleerd maar dat het blijvend belang van een menselijke aanpak niet vergeten mag worden. Deze aanpak heeft haar vruchten afgeworpen en in de afgelopen vijf jaar is Alkmaar landelijk bekend als één van de koplopers op het gebied van digitaal samenwerken met de samenleving, waarbij vooral het sensor burgernetwerk in de fysieke leefomgeving wordt genoemd als een unieke, Alkmaarse, aanpak. Daarnaast hebben we de afgelopen jaren hard gewerkt aan het bijeenbrengen van alle data over de stad in een openbare digitale tweeling waarmee we in 2023 nog een innovatiesubsidie toegereikt hebben gekregen om het landelijk uit te rollen naar andere gemeenten1. Om deze ontwikkelingen blijvend te ondersteunen en in te springen op nieuwe ontwikkelingen zoals kunstmatige intelligentie is het belangrijk dat er beleidskader ligt waar voor de komende jaren een basis wordt gelegd om op door te groeien met en voor de samenleving, maar ook op een veilige en onafhankelijke manier. Omdat digitalisering een breed begrip is focust dit beleidskader zich op vijf domeinen waarin het onderwerp wordt geclusterd: •
Digitale Onafhankelijkheid: Het waarborgen van de digitale onafhankelijkheid van de gemeente, zodat primaire processen kunnen blijven functioneren, zelfs bij digitale dreigingen en geopolitieke spanningen.
•
Digitale Tweeling: Het gebruik en delen van informatie op een digitaal platform dat als kopie dient van de gemeente voor de organisatie en de samenleving.
•
Digitale Participatie: De manier waarop inwoners digitaal data kunnen genereren en aanleveren ter bevordering van de vraagstukken in de samenleving.
•
Datanetwerk: Hoe het datanetwerk dient te worden gebruikt waarin data van diverse stakeholders uit de samenleving worden samengevoegd. Dit is de databron van de digitale tweeling.
1
www.digitaletweeling.nl
4
•
Kunstmatige Intelligentie: Hoe het gebruik van algoritmes en AI-modellen op een ethische, transparante en gelijkwaardige manier kunnen worden toegepast binnen digitale omgevingen.
Per domein zal er een toelichting worden gegeven op de manier waarop digitalisering momenteel een rol speelt in onze gemeente, waar de kansen en risico’s liggen voor de voorzienbare tijd, welke kaders er meegegeven kunnen worden om sturing te geven aan het domein, en hoe de organisatie, partners en samenleving worden meegenomen in de communicatie rondom het domein. Daarnaast is er per domein een samenvatting gegeven van de beleidskeuzes die hierin gemaakt kunnen worden. Dit beleid is niet alleen van toepassing op de gemeentelijke organisatie zelf, maar dient ook als beleidskader voor de verbonden partijen. We moedigen de toepassing ervan bij de Gemeenschappelijke Regelingen (GR) aan. Dit zorgt voor een consistente digitale transformatie, met aandacht voor publieke waarden, transparantie en de menselijke maat.
Doelstelling De hoofddoelstelling van dit beleidskader is het creëren van een basis waarin digitalisering binnen de gemeente Alkmaar kan worden uitgevoerd, afgestemd op de behoeften en wensen van de samenleving2. Er is geen actieve participatie toegepast op dit beleid, omdat het meer een kader voor de organisatie betreft. De inzichten uit eerder uitgevoerde projecten zijn gebruikt als participatie om tot dit beleid te komen. Omdat dit beleidskader een fundament vormt voor verdere digitale ontwikkelingen binnen de gemeente Alkmaar, is er advies ingewonnen van collega’s uit diverse domeinen binnen de overheid, wetenschap, inwonersorganisaties en commerciële sector. Dit is gedaan via participatiemomenten tijdens evenementen, gezamenlijke onderzoeken en beleidstafels, waarbij steeds de vraag centraal stond: hoe zou jij willen bijdragen aan een digitaal Alkmaar? De reacties hierop hebben de basis gevormd voor drie doelen, waarmee een duidelijke lijn wordt getrokken naar een dynamische digitale samenwerking tussen de gemeente en de samenleving: Organisatie •
Ambitie: Onze organisatie is digitaal maar behoud daarin de menselijke aspecten
•
We creëren een organisatie die doormiddel van geautomatiseerde dienstverlening zich efficiënt en flexibel kan opstellen ongeacht het vraagstuk;
•
De organisatie is onderdeel van de samenleving, klanten kunnen ons gemakkelijk benaderen en worden snel geholpen;
2
https://vng.nl/sites/default/files/2022-02/agenda_digitale_grondrechten_en_ethiek_2022-2026.pdf
5
•
Kennis over nieuwe ontwikkelingen wordt actief gedeeld binnen de organisatie en dit wordt gestimuleerd om hierin een rol te pakken;
Samenleving •
Ambitie: De kracht van de digitale samenleving wordt benut en gestimuleerd
•
De samenleving kan zelf eigenaarschap uitoefenen over de data uit zijn leefomgeving;
•
Onze processen zijn transparant en ethisch ingericht en spelen een belangrijke rol in het dagelijkse leven;
•
Kennis over nieuwe ontwikkelingen wordt actief gedeeld en inwoners worden gestimuleerd om hierin een rol te pakken;
Infrastructuur •
Ambitie: Onze digitale infrastructuur sluit aan op de actuele behoefte en ontwikkeld vooruit
•
Onze infrastructuur is een onderdeel van de fysieke leefomgeving en kan daarop sturen;
•
Onze systemen reageren proactief op de vraagstukken in de organisatie;
•
Onze infrastructuur is open en transparant en voldoet aan de geldende wet- en regelgeving;
•
We zijn een leverancier onafhankelijke koploper gemeente met een flexibel en schaalbaar infrastructuurmodel.
Uitvoering Bij het toepassen van digitalisering voor de gestelde doelen is het belangrijk om vragen te stellen zoals: welke waarden halen we uit deze ontwikkeling, is het gebruik van deze technologie in lijn met de wet- en regelgeving, en hoe zorgen we ervoor dat de inzet ten dienste staat van de samenleving? Om deze vragen te kunnen beantwoorden hanteren we de volgende uitgangspunten, in lijn met de principes voor de Digitale Samenleving van de VNG34, die in de aansluitende hoofstukken worden toegelicht: Uitgangspunten bij digitalisering: •
Dataverzameling van maatschappelijke waarde: We verzamelen en gebruiken data alleen voor het ondersteunen van de wettelijke taak en het verbeteren gemeentelijke diensten.
•
Anticiperen op wet- en regelgeving: Alle dataverwerking van de gemeente Alkmaar voldoet aan relevante wet- en regelgeving, zoals de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). We communiceren bij de inzet van elk systeem duidelijk over de datarechten van bewoners. Niet alle wetgeving binnen digitale
3 4
https://vng.nl/sites/default/files/2022-12/Principes-voor-de-Digitale-Samenleving.pdf https://vng.nl/sites/default/files/2024-09/vng-digitale-agenda-gemeenten-2028.pdf
6
domein is in werking getreden. De gemeente laat innovaties binnen het data domein jaarlijks toetsen aan de meest recente wettelijke kaders. •
Proactieve houding naar innovaties: Alkmaar staat open voor nieuwe mogelijkheden om de kwaliteit van de dienstverlening verbeteren voor en door de samenleving.
•
Samenwerking met de samenleving: We creëren platforms waar bewoners en ondernemers eenvoudig openbare data kunnen aanleveren. We monitoren en rapporteren de hoeveelheid en kwaliteit van de aangeleverde data.
•
Actief betrekken van de samenleving: De gemeente Alkmaar neemt het voortouw in het actief betrekken van de samenleving in samenwerking rondom digitale vraagstukken over de samenleving.
•
Transparantie en uitlegbaarheid: Onze dataverzameling is transparant ingericht en uitlegbaar. Bij de in beheer name van digitale innovaties publiceren we een uitleg over de dataverzameling in het systeem, en houden minstens één feedback sessie met stakeholders om de uitlegbaarheid te verbeteren.
7
Digitale Onafhankelijkheid
8
Inleiding Het waarborgen van digitale onafhankelijkheid is van groot belang voor de Gemeente Alkmaar. In geval van een digitale ontwikkelingen, moeten we ervoor zorgen dat onze digitale infrastructuur en de veiligheid van de data van onze inwoners beschermd zijn. Dit is essentieel om de belangen van onze inwoners te beschermen en ervoor te zorgen dat onze diensten continu beschikbaar blijven. Dit geldt niet alleen voor de gemeente zelf, maar ook voor onze gelieerde organisaties zoals Alkmaar Sport en Stadswerk072. Door strategische keuzes te maken en proactief beleid te voeren, zorgen we ervoor dat Alkmaar een veilige en veerkrachtige digitale toekomst tegemoet gaat. Dit beleidskader biedt een duidelijke visie en richting om deze onafhankelijkheid te waarborgen en de veiligheid van de data van onze inwoners te beschermen.
Kaders Om digitale onafhankelijkheid te waarborgen, hanteren we de volgende kaders: •
Waar mogelijk wordt gekozen voor oplossingen die gebaseerd zijn op open standaarden, open source software of Europese clouddiensten, mits deze voldoen aan onze beveiligings-, privacy- en architectuureisen.
•
De gemeente blijft te allen tijde juridisch en feitelijk eigenaar van haar data. Leveranciers krijgen uitsluitend verwerkingsrechten op basis van expliciete en transparante afspraken die voldoen aan geldende wet- en regelgeving.
•
In elk contract met een leverancier wordt expliciet vastgelegd hoe de samenwerking kan worden beëindigd, inclusief eisen voor overdracht van data, broncode, documentatie en configuraties. Dit zorgt ervoor dat overstappen naar een andere partij mogelijk blijft zonder onnodige kosten of technische barrières.
•
De gemeente houdt structureel en actueel inzicht in alle gebruikte IT-systemen, contracten, dataopslaglocaties en technologische afhankelijkheden. Dit overzicht vormt een basis voor risicobeoordeling en strategische keuzes.
Kansen en risico’s Bij deze digitale ontwikkelingen zien we de volgende kansen en risico’s: Kansen -
Door onze digitale systemen zo in te richten dat ze flexibel zijn, kunnen we snel wisselen van leverancier of technologie wanneer dat nodig is. Dit voorkomt onnodige afhankelijkheid en maakt het makkelijker om mee te bewegen met nieuwe ontwikkelingen;
-
Door vooraf verschillende scenario’s uit te werken, zijn we beter voorbereid op situaties waarin toegang tot digitale diensten tijdelijk niet beschikbaar is of sterk verandert.;
-
Digitale onafhankelijkheid helpt ons om beter te sturen op privacy en digitale veiligheid. We maken bewuste keuzes over waar en bij wie gevoelige gegevens
9
worden opgeslagen en verwerkt, met extra aandacht voor transparantie, Europese wetgeving en publieke waarden. Risico’s -
Het overstappen naar nieuwe systemen kan leiden tot integriteitsproblemen, waarbij verschillende systemen mogelijk niet goed met elkaar communiceren;
-
Europese of Nederlandse alternatieven voor niet-Europese clouddiensten en software zijn mogelijk niet zo geavanceerd, wat kan leiden tot een reductie in effectiviteit van de dienstverlening.
-
Het overstappen naar nieuwe systemen en het uitvoeren van risicoanalyses kan kostbaar en complex zijn.
Communicatie De communicatie over digitale onafhankelijkheid is open en begrijpelijk. Via bijeenkomsten, websites en interactieve tools wordt de samenleving betrokken bij de ontwikkeling en het gebruik van digitale systemen. We leggen uit wat digitale onafhankelijkheid is, wat het doet en hoe je ermee kunt werken. Bij de communicatie wordt nadrukkelijk het belang van uitlegbaarheid en transparantie over de dataverzameling benoemd.
Beleidskeuzes bij de Digitale Onafhankelijkheid Binnen de eerdergenoemde kaders worden enkele beleidskeuze gespecificeerd die sturing geven op de uitgangspunten van digitalisering: •
We stellen een normenkader op voor digitale onafhankelijkheid. Dit gebruiken we bij nieuwe projecten, aanbestedingen en softwarekeuzes.
•
We starten met een nulmeting: hoe afhankelijk zijn we nu? Dit geeft inzicht in waar we risico lopen en waar we kunnen verbeteren.
•
We bouwen mee aan publieke alternatieven. We doen mee aan landelijke initiatieven zoals Common Ground, OpenZaak of open source tools via VNG of GGI-Cloud Expertisecentrum.
•
We zoeken actief de samenwerking op met andere overheden voor gezamenlijke systemen en standaarden.
•
We investeren in eigen digitale kennis door opleiding, kennisdeling en gerichte werving van kennis.
10
Digitale Tweeling
11
Inleiding Een Digitale Tweeling is een digitale weergave van de stad, vergelijkbaar met een virtuele kopie van de echte stad op uw computerscherm. Deze digitale stad maakt gebruik van gegevens uit sensoren, kaarten en systemen, en biedt inzicht in huidige en mogelijke toekomstige gebeurtenissen in de stad, zoals verkeersstromen, luchtkwaliteit of de schaduw van een nieuw gebouw. Binnen onze gemeente wordt de Digitale Tweeling al toegepast in diverse projecten, waarbij het ondersteuning biedt bij beslissingen over ruimtelijke ordening, verkeersmaatregelen en klimaatadaptatie. Plannen kunnen gesimuleerd worden voordat ze daadwerkelijk worden uitgevoerd, waardoor de gevolgen beter kunnen worden ingeschat en er sneller gereageerd kan worden op problemen.
Kaders Zoals beschreven in de doelstellingen ligt de nadruk van de digitale tweeling op het benutten van de kracht van de digitale samenleving waarbij een gedeeld eigenaarschap tussen de samenleving en de organisatie een belangrijk speerpunt is. Om hier invulling aan te geven en zorg te dragen dat de digitale tweeling zich blijft ontwikkelen aan actuele behoeftes vanuit meerdere domeinen is de Digitale Tweeling ingericht aan de hand van drie niveaus: •
Niveau 1: Basisinformatie voor iedereen
•
Niveau 2: Verdiepende kaartinformatie voor betrokken inwoners
•
Niveau 3: Technische details voor experts & beleidmakers
Binnen deze drie types wordt de informatie verschillend gecommuniceerd waarbij het doel is aan te sluiten op de informatiebehoefte en kunde van de gebruiker: •
Type 1: Het informatieproduct wordt aangeboden op taalniveau B1. Er is geen mogelijkheid om databronnen te ontsluiten en er zijn geen andere manieren om de informatie te visualiseren. De focus ligt op de uitleg en interpretatie van de vraag.
•
Type 2: Het informatieproduct wordt aangeboden op taalniveau B1. Meerdere databronnen zijn beschikbaar en er is de mogelijkheid om de data aanvullend op de kaart te visualiseren. Er wordt uitgelegd hoe dit kan en wat je dan te zien krijgt.
•
Type 3: Het informatieproduct is specialistisch beschreven. Databronnen zijn beschikbaar en er is de mogelijkheid om data op een andere manier te visualiseren. De interpretatie van de vraag wordt aan de gebruiker overgelaten.
Met de invulling van de verschillende niveaus wordt een neutraal platform gecreëerd waarbij de samenleving actief betrokken kan worden om informatie op te halen over de gemeente. Wel is het van belang hierbij te benoemen dat de kennis en kunde vanuit de organisatie gestimuleerd en ontwikkeld moet worden om het systeem ook op een juiste manier toe te passen in processen zodat aangeleverde informatie vanuit de samenleving ook een correcte plek krijgt in een vraagstuk.
12
Kansen en risico’s Bij deze digitale ontwikkelingen zien we de volgende kansen en risico’s: Kansen -
De digitale tweeling ontwikkelt zich als dataverbinder tussen het fysieke domein en de bedrijfsvoering;
-
Meer mogelijkheden voor inwoners om leefomgevingsvraagstukken om te zetten in bruikbare data;
-
Een laagdrempelige manier om visueel een vraagstuk in kaart te brengen en daarmee te participeren met stakeholders uit de samenleving.
Risico’s -
Een centraal systeem voor data uit de samenleving vraagt extra zorg voor bescherming van gevoelige gegevens;
-
Het gebruiken van een informatiesysteem zonder kennis kan leiden tot misinterpretaties;
-
De kwaliteit van de data moet getoetst worden om betrouwbare en actuele informatie mogelijk te maken.
Communicatie De communicatie over de Digitale Tweeling is open en begrijpelijk. Via bijeenkomsten, websites en interactieve tools wordt de samenleving betrokken bij de ontwikkeling en het gebruik van het platform. We leggen uit wat het is, wat het doet en hoe je ermee kunt werken. Bij de communicatie wordt nadrukkelijk het belang van uitlegbaarheid en transparantie over de dataverzameling benoemd. De komende jaren neemt de complexiteit van het datalandschap steeds verder toe en daarom neemt de gemeente een proactieve houding in bij het actief betrekken van de samenleving rondom nieuwe data vraagstukken. Ethiek en inclusiviteit zijn hiervoor belangrijke randvoorwaarden en het doel is dan ook het platform digi-toegankelijk door te ontwikkelen.
Beleidskeuzes bij de Digitale Tweeling Binnen de eerdergenoemde kaders worden enkele beleidskeuze gespecificeerd die sturing geven op de uitgangspunten van digitalisering: •
We volgen landelijke richtlijnen voor open data, privacy en beveiliging en zorgen ervoor dat informatie ook beschikbaar is voor mensen met een beperking.
•
De Digitale Tweeling voldoet aan de standaard. We volgen actief de ontwikkelingen rondom digitale tweelingen en integreren nieuwe landelijke standaarden zo snel mogelijk.
•
Openbare data is beschikbaar, tenzij anders bepaald door de bedrijfsvoering. Nietopenbare data in de Digitale Tweeling is afgeschermd en informatie is rol gebonden.
13
Gevoelige informatie in de interne Digitale Tweeling is gekoppeld aan rollen met de juiste doelbinding zoals omschreven in de AVG. •
De Digitale Tweeling is de bron van informatie over de publieke ruimte. Alle beschikbare databronnen in de organisatie over de publieke ruimte (bomen, voorzieningen, mobiliteit, etc.) zijn ontsloten via de Digitale Tweeling.
•
Wij kiezen voor transparantie in data en werkwijze, bouwen voort op bestaande standaarden en benadrukken toegankelijkheid. We stellen duidelijke grenzen aan het gebruik van gevoelige informatie en betrekken inwoners actief bij de toepassing en ontwikkeling van de Digitale Tweeling.
14
Digitale Participatie
15
Inleiding Digitale participatie houdt in dat inwoners en ondernemers via digitale middelen kunnen meedenken, meepraten en meedoen met de gemeente. Dit kan bijvoorbeeld door ideeën aan te dragen via een website, meldingen te maken over de openbare ruimte of deel te nemen aan digitale peilingen en bijeenkomsten. Zo zorgen we ervoor dat de stem van de stad ook digitaal gehoord wordt. Onze gemeente bevordert deze vorm van participatie actief en maakt gebruik van platforms die laagdrempelig zijn. Digitale participatie gaat echter verder dan techniek – het draait ook om vertrouwen, terugkoppeling en duidelijke communicatie. Onze samenleving digitaliseert snel in verschillende aspecten, en samen met ons als gemeente, waar het onder andere participeert in onze digitale tweeling. Het is daarom essentieel om een helder kader te scheppen voor een transparante omgeving waarin de digitale samenleving kan deelnemen. We moeten in kaart brengen welke data we verzamelen met de samenleving en wat de waarde van deze data is. Dit zorgt ervoor dat er niet alleen gesprekken ontstaan over datakwaliteit, maar ook dat de geldende wet- en regelgeving wordt gevolgd bij het verzamelen van data.
Kaders Om ervoor te zorgen dat de kracht van de samenleving wordt benut en gestimuleerd hanteert de gemeente een proactieve houding om de digitale infrastructuur aan te laten sluiten op de fysieke leefomgeving. Zo wordt de samenleving digitaal in staat gesteld zelf mee te denken, mee te doen en mee te beslissen5. Ook werken we samen met stichtingen en organisaties om inwoners toegang te geven voor leefomgeving sensoren die ze kunnen gebruiken om zelf metingen te doen en dit terug te koppelen aan de gemeente6. Om zorg te dragen dat dit correct gebeurt hanteert de gemeente Alkmaar drie niveaus van dataverzameling binnen participatie: •
Indicatie-data zijn niet-gestandaardiseerde meetpunten die kunnen afwijken van de vastgestelde waarden binnen de gemeente. Wij geven de samenleving de ruimte om zelf indicatoren van hun leefomgeving aan te leveren, binnen de geldende wet- en regelgeving. Burgersensoren van type 1 stellen inwoners in staat zelf data te verzamelen over hun leefomgeving. Vervolgens kan de gemeente een meetonderzoek uitvoeren binnen een vastgestelde periode samen met de melder om de indicatie te repliceren. Type 1 sensoren zijn geen eigendom van de gemeente.
•
Onderzoek data zijn meetpunten, gekalibreerd door het RIVM, die binnen een vastgestelde periode indicaties bevestigen of ontkrachten. Onderzoek sensoren spelen een cruciale rol bij het vaststellen van een indicatie. Onderzoek sensoren van
5 6
Participatievisie 2024 – Uitgangspunten overheidsparticipatie Participatievisie 2024 – Uitganspunten inwonersparticipatie
16
type 2 worden professioneel onderhouden gedurende een vooraf bepaalde periode, met een maximale doorlooptijd van 6 maanden. Het doel van type 2 sensoren is om kwalitatieve indicatiedata uit de leefomgeving te repliceren. Deze sensoren zijn eigendom van of gehuurd door de gemeente. •
Beleidsdata zijn meetpunten, gekalibreerd door het RIVM, die actief en langdurig worden onderhouden. Deze data zijn geschikt voor scenarioanalyses en toekomstverkenningen. Alleen beleidssensoren mogen voor beleidsvoering worden gebruikt. Beleidssensoren van type 3 worden professioneel onderhouden om kwalitatieve data te verzamelen voor analyse en sturing. Deze sensoren zijn eigendom van of gehuurd door de gemeente.
Net zoals bij de Digitale Tweeling geld hierbij dat de toegankelijkheid tot de data zo transparant en open mogelijk is geregeld. De gemeente helpt de samenleving bij het participatieproces met data en houdt zicht op het feit dat niet alles met data opgelost kan worden. Hiermee zorgen we ervoor dat de organisatie wel digitaal participeert maar de menselijke maat bewaakt.
Kansen en risico’s Bij deze digitale ontwikkeling zien we de volgende kansen en risico’s: Kansen -
Door ruimte te geven aan digitale participatie vanuit de samenleving ontstaat er meer betrokkenheid rondom vraagstukken;
-
Meer mogelijkheden vanuit de samenleving om nieuwe inzichten te delen over de gemeente en hoe hierin een rol te spelen;
-
Vastgesteld beleid kan beter getoetst worden door zowel de organisatie als de samenleving waarbij data het fundament is om mee te participeren.
Risico’s -
De toegankelijkheid van digitale middelen kan beperkend zijn en daarom is het aanbieden van een participatiemix met fysieke elementen noodzakelijk;
-
Transparantie over het gebruik van data en de beschikbare informatie is een cruciaal onderdeel om een gelijkwaardig participatieproces te doorlopen met inwoners;
-
Digitale informatie zegt veel over een situatie maar kan niet altijd de volledige context scheppen waarin een vraag zich afspeelt.
Communicatie Digitale participatie moet begrijpelijk, toegankelijk en veilig zijn. We gebruiken heldere taal, bieden ondersteuning waar nodig en alternatieven voor mensen die niet digitaal kunnen deelnemen. We geven altijd terugkoppeling over wat er met de input gebeurt. Communicatie speelt hierin een centrale rol. We leggen uit wat digitale participatie inhoudt, hoe mensen
17
kunnen deelnemen, en wat ermee gebeurt. Via nieuwsbrieven, sociale media en wijkteams blijven we in contact met inwoners. We meten regelmatig de tevredenheid, zodat we onze aanpak kunnen verbeteren.
Beleidskeuzes bij Digitale Participatie We streven naar inclusieve digitale participatie en bieden ondersteuning aan degenen die dit nodig hebben. We garanderen transparantie over hoe we met de ontvangen input omgaan en ontwikkelen platforms die eenvoudig en toegankelijk zijn. Daarnaast zorgen we ervoor dat participatie betekenisvol blijft: het is niet slechts een formaliteit, maar een waardevolle vorm van samenwerking.
18
Datanetwerk
19
Inleiding Het datanetwerk vormt de ruggengraat van onze digitale stad en omvat alle gegevens die we verzamelen, opslaan, gebruiken en delen. Dit betreft data van sensoren in de openbare ruimte, gemeentelijke systemen en externe partners. Door deze data slim te combineren, krijgen we een rijk beeld van de stad, wat ons helpt bij besluitvorming, beleidsontwikkeling en dienstverlening. Het datanetwerk ondersteunt onder andere de Digitale Tweeling en AItoepassingen. Door nieuwe wetgeving en technieken wordt data-uitwisseling met de samenleving steeds sneller en transparanter7. Het is essentieel dat de gemeente kritisch blijft en controleert dat de data die omgezet wordt naar informatie voldoet aan geldende kaders, zodat we voldoen aan wet- en regelgeving en ruimte houden voor innovatie.
Kaders Het gedeelde eigenaarschap van data in onze gemeente maakt ons als gemeente niet alleen een betrouwbare informatiepartner maar ook een zichtbare partij in de digitale samenleving. Door hierin heldere kaders te stellen hoe we data beheren en op welke manier we toegang bieden aan de samenleving zorgen we ervoor dat nu en in de toekomst we een stevig datafundament bouwen met onze samenleving. Voor het datanetwerk hanteren we volgende kaders: •
Eigenaarschap van data is zo laag mogelijk belegd bij de stakeholders. Ondernemers, bewoners en instellingen zijn zelf verantwoordelijk om de indicaties aan te leveren over hun werk/leefomgeving voor gebruik op het dataplatform van de gemeente.
•
De gemeente hanteert één platform voor digitale participatie, waardoor de transparantie voor digitale participatie gewaarborgd wordt.
•
Alle openbare informatie op het dataplatform is transparant beschikbaar, ongeacht de beperking van de gebruiker. Dataproducten en diensten worden aangepast of ondersteund met middelen voor minder validen in de samenleving.
Met deze kaders zijn er duidelijke uitgangspunten gecreëerd waarmee we de samenleving actief kunnen betrekken in het datavraagstuk. Daarnaast borgt het de doelstellingen en ambities van de drie thema’s.
Kansen en risico’s Bij deze digitale ontwikkeling zien we de volgende kansen en risico’s: Kansen -
Data wordt gemakkelijker beschikbaar gesteld doordat de rol van eigenaarschap over data beter wordt begrepen;
7
https://vng.nl/sites/default/files/2020-12/vng_r_visie_open_data.pdf
20
-
Het vertrouwen van informatie uit de gemeente versterkt door een open houding richting bronnen van derden;
-
Uitvoeren van beleid wordt efficiënter doordat partijen een gelijkwaardig inzicht hebben in de informatie rondom het vraagstuk.
Risico’s -
Onjuiste data leidt potentieel tot verkeerde conclusies;
-
De complexiteit van de informatievoorziening gaat omhoog doordat meer partijen bijdragen aan de datavoorziening;
-
De context waarin data wordt beheerd komt niet altijd overeen met het doel waarvoor het wordt gebruikt, dit kan leiden tot onduidelijkheid.
Communicatie De communicatie over het datanetwerk is transparant en eerlijk. We leggen uit welke gegevens we gebruiken, waarom, en wat we ermee doen. We bieden inwoners de mogelijkheid om hun gegevens in te zien en zorgen voor kanalen waar mensen vragen kunnen stellen of fouten kunnen melden. De benodigde acties hiervoor zijn een prioriteit in de organisatie.
Beleidskeuzes bij het Datanetwerk De gemeente stimuleert actief de uitvoering van de eerdergenoemde kaders en biedt ambtenaren de ruimte om nieuwe toepassingen binnen de beleidskaders te proberen. We kiezen voor datakwaliteit, veiligheid en transparantie. We bouwen voort op bestaande structuren, gebruiken open standaarden en zorgen voor toegankelijke informatievoorziening. Data delen we alleen als dat verantwoord is en altijd met oog voor de rechten van betrokkenen. De effecten van het beleid uiten zich in de volgende beleidskeuzes: •
Openbare informatie wordt transparant aangeboden aan de samenleving voor eigen gebruik. Openbare informatie van de gemeente is makkelijk te downloaden of te delen via geïntegreerde functionaliteiten.
•
De gemeente draagt de verantwoordelijkheid voor het correct visualiseren van de data op haar openbare dataplatform (Digitale Tweeling). De gemeente draagt niet de verantwoordelijkheid voor databronnen van derde partijen, maar poogt wel zo getrouw mogelijk de actuele situatie in de gemeente te visualiseren.
•
De digitale infrastructuur om sensoren te ontsluiten vanuit de samenleving wordt ondersteund. De gemeente draagt bij aan een open infrastructuur om sensoren en databronnen te ontsluiten en deelbaar te maken.
21
Kunstmatige Intelligentie
22
Inleiding Kunstmatige Intelligentie (AI) is een technologie waarbij computers taken uitvoeren die normaal door mensen worden gedaan. Ze leren van data, herkennen patronen en kunnen voorspellingen doen. AI wordt bijvoorbeeld gebruikt om tekst te genereren, risico’s in kaart te brengen of processen te versnellen. AI speelt een essentiële rol in het verwerken van data naar informatie. Onze organisatie onderzoekt voortdurend de mogelijkheden om efficiënter te werken aan grootstedelijke vraagstukken en het onderhoud van de publieke ruimte. Recentelijk zijn de mogelijkheden van algoritmes zo ver doorontwikkeld dat AI een reële optie is voor gebruik in de bedrijfsvoering en dienstverlening richting de samenleving. Volgens de Europese Commissie is AI een technologie die computers en systemen in staat stelt zelfstandig taken uit te voeren door het analyseren van gegevens en output genereren.8 Binnen AI hebben we het grofweg over drie termen: •
Machine learning: systemen die leren van gegevens en zichzelf verbeteren.
•
Deep learning: systemen die patronen herkennen in grote hoeveelheden gegevens.
•
Generatieve AI: systemen die nieuwe inhoud genereren, zoals teksten en afbeeldingen.
Kaders Het inzetten van AI en algoritmes gebeurt volgens vastgestelde kaders om risico’s, zoals benoemd door de Autoriteit Persoonsgegevens, te voorkomen. We werken toe naar een betrouwbare basis waarop de technologie transparant en uitlegbaar is voor onze stakeholders. Daarom gebruiken we AI alleen onder duidelijke voorwaarden en volgen we de Europese AI-verordening (AI Act). Deze verordening bepaalt welke soorten AI zijn toegestaan en welke extra eisen er gelden bij risico’s. Daarnaast volgen we de handreikingen van de VNG in het kader van grondrechten en ethiek9. Voor AI hanteren we de volgende kaders: •
AI mag nooit leiden tot discriminatie of onrechtvaardige beslissingen. Hiervoor wordt altijd vooraf een risicoanalyse uitgevoerd
•
AI moet altijd ondersteunend moet zijn en nooit bepalend zonder menselijke tussenkomst. Een medewerker blijft eindverantwoordelijk. We gebruiken alleen toegestane data, letten op privacy en auteursrechten, en zorgen voor begrijpelijke uitleg over hoe AI werkt.
•
Onze AI-systemen dragen bij aan het vertrouwen in data van complexe vraagstukken. Alle algoritmes en AI-systemen in de organisatie worden beoordeeld door een Data Protection Impact Assessment (DPIA). Als het model een hoog impact niveau heeft
8 9
Artikel 3 lid 1 van de AI Act (2024). https://vng.nl/sites/default/files/2022-02/agenda_digitale_grondrechten_en_ethiek_2022-2026.pdf
23
volgens de AI Act, wordt een additionele Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA) toets uitgevoerd. Bij beperkt risico of generatieve AI wordt een QuickScan IAMA uitgevoerd. Hiermee voldoen we aan de zeven pilaren van de Europese High-Level Expert Group10 en de visie op Generatieve AI van de Rijksoverheid. •
Voor de toepasbaarheid van AI hanteren wij de AI Act 2024 en alle wijzigingen die daaruit volgen. De gemeente heeft de volgende maatregelen genomen om te voldoen aan de voorwaarden van de AI Act: o
Iedere potentiële implementatie of inkoop van een AI-systeem dient door Juridische Zaken getoetst te worden aan de risicocategorieën. Indien van toepassing, worden aanvullende eisen gesteld aan de gebruiker en/of leverancier.
o
Per 2025 volgt de gemeente de vastgestelde kaders uit de AI Act voor alle AIsystemen.
o
AI-systemen worden getoetst op discriminerende en inclusieve kenmerken.
o
Alle algoritmes worden vastgelegd in het algoritmeregister.
o
Onze AI-systemen worden periodiek extern beoordeeld op ethische toepasbaarheid. Naast interne controles wordt jaarlijks een externe toets gedaan. Bij twijfel over ethische toepasbaarheid wordt het systeem aangepast of uitgeschakeld.
Met het toepassen van AI binnen de gemeente is het belangrijk dat de ambitielijn wordt gevolgd van de organisatie dat voorschrijft dat digitaal werken niet het uitgangspunt is en dat het belang van menselijke aspecten niet onderschat mag worden. Voor dit onderwerp wordt de organisatie dan ook verder opgeleid om AI-technieken goed toe te passen in een ondersteunende rol om hun efficiënter, sneller en slimmer te kunnen doen binnen de kaders.
Kansen en risico’s Bij deze digitale ontwikkeling zien we de volgende kansen en risico’s: Kansen: -
Medewerkers profiteren van verbeterde tekst- en informatiegebruik, wat resulteert in nauwkeurigere en consistentere documenten.
-
Door het gebruik van AI kunnen medewerkers slimmer werken en aanzienlijke tijd besparen, waardoor ze zich kunnen richten op complexere taken en besluitvorming en dienstverlening aan inwoners, bedrijven en instellingen.
-
Het werken met AI maakt dagelijkse taken eenvoudiger en plezieriger, wat bijdraagt aan een betere werkomgeving en verhoogd werkplezier.
10
https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/expert-group-ai
24
-
AI biedt grammaticale verbeteringen die speciaal nuttig zijn voor medewerkers met dyslexie, wat bijdraagt aan inclusiviteit en een gelijk speelveld voor alle medewerkers. AI helpt bij het bevorderen van creativiteit en stimuleert integraliteit.
Risico's: -
Medewerkers zullen een korte aanpassingsperiode nodig hebben om volledig vertrouwd te raken met AI.
-
Uitgebreide training en ondersteuning zijn nodig om medewerkers vertrouwd te maken met AI-systemen.
-
Verandering kan als bedreiging worden gezien, maar dit kan worden weggenomen door goede communicatie.
Communicatie Op onze website publiceren we welke AI-toepassingen we gebruiken, met heldere uitleg in gewone taal. Inwoners kunnen vragen stellen, feedback geven en onduidelijkheden melden. Zo houden we het gebruik van AI transparant en controleerbaar. Kunstmatige intelligentie wordt uitsluitend ingezet ten behoeve van de samenleving, waarbij de gemeente Alkmaar een voorbeeld tracht te zijn. Op de hoofdwebsite van Alkmaar is informatie beschikbaar, in B1 niveau, over de algoritmes en AI-systemen, met de mogelijkheid om contact op te nemen met een algoritme-expert. Medewerkers die AI inzetten begrijpen de werking en beperkingen ervan. Om de organisatie mee te krijgen bij de inzet van nieuwe digitale innovaties worden medewerkers actief geïnformeerd en getraind over het gebruik van de systemen en het risico op discriminatie en uitsluiting door algoritmes. Alle AI-systemen waarvoor een (QuickScan) IAMA moet worden uitgevoerd, worden gepubliceerd in een algoritmeregister. Alle AI-systemen die enig risico hebben volgens de AI Act worden gepubliceerd in het algoritmeregister van de Rijksoverheid en/of op de website van gemeente Alkmaar.
Beleidskeuzes bij Kunstmatige Intelligentie Gezien de AI-act al een eerste stap zet in het correct toepassen van AI binnen onze organisatie. Zijn de beleidskeuzes rondom dit onderwerp meer gefocust op het gebruik in de systemen: •
Gebruik AI voor inspiratie en niet voor creatie;
•
Iedere potentiële implementatie of inkoop van een AI-systeem dient door Juridische Zaken getoetst te worden aan de risicocategorieën. Indien van toepassing, worden aanvullende eisen gesteld aan de gebruiker en/of leverancier;
•
Per 2025 volgt de gemeente de vastgestelde kaders uit de AI-act voor alle AIsystemen die in gebruik zijn of worden genomen;
•
Kunstmatige intelligentie is nimmer de verantwoordelijke;
•
AI-systemen worden getoetst aan discriminerende en inclusieve kenmerken;
•
Alle algoritmes worden vastgelegd in het algoritmeregister.
25
Conclusie Met het vaststellen van het beleid ‘Digitale Gemeente’ borgen wij samen dat digitale vooruitgang gecontroleerd gaat. Dat wij kunnen innoveren om onze taken zo goed mogelijk uit te voeren en dat wij de risico's die digitale ontwikkelingen brengen afvangen. Omdat ontwikkelingen in het digitale domein snel gaan kan dit beleidsstuk worden gezien als een levend document. Het beleid valt onder de directie bedrijfsvoering en wordt jaarlijks gecontroleerd en doorontwikkeld op basis van gebruikers ervaring, rijksbeleid maar ook nieuwe technologieën of ontwikkelingen in de markt. Voor vragen of suggesties neem contact op met: Data & Digitalisering
26
Begrippenlijst AI Act: De Europese AI act geeft kaders voor de ontwikkeling en invoering van veilige en betrouwbare AI-systemen op de interne markt van de Europese Unie (EU). Door zowel private als publieke partijen. Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG): Overheden, bedrijfsleven en verenigingen moeten voldoen aan de AVG. Door de AVG krijgen mensen meer privacyrechten. Organisaties moeten hun systemen en processen hierop inrichten. Data Protection Impact Assessment (DPIA): Een data protection impact assessment is een instrument om vooraf de privacyrisico’s van een gegevensverwerking in kaart te brengen en te beoordelen. Datanetwerk: Het netwerk/systeem waarin data van diverse stakeholders uit de samenleving worden samengevoegd. Dit is de databron voor de digitale tweeling. Deep learning: Systemen die patronen herkennen in grote hoeveelheden gegevens. Digitale Participatie: De manier waarop inwoners digitaal data kunnen en aanleveren voor de vraagstukken in de samenleving. Digitale Tweeling: Een digitaal platform dat als kopie dient van de gemeente voor de organisatie en de samenleving. Europese High-Level Expert Group: Een groep experts aangewezen door de Europese Commissie om onderzoek te doen voor een bepaald vraagstuk. Generatieve AI: Systemen die nieuwe inhoud genereren, zoals teksten en afbeeldingen.
Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA): Met een IAMA kan een afgewogen discussie gevoerd worden tussen de relevante partijen bij de afweging om wel of niet een algoritmische toepassing te gaan ontwikkelen. Kunstmatige Intelligentie (AI): Algoritmen die doormiddel van taalmodellen efficiënt taken kan uitvoeren, zoals voorspellen of herkennen van patronen. Machine learning: Systemen die leren van gegevens en zichzelf verbeteren. Open Data: Gegevens die iedereen mag bekijken en gebruiken, zolang dat veilig en toegestaan is binnen de geldende wetgeving.
27
Privacy: Het recht om je persoonlijke informatie te beschermen. QuickScan IAMA: Een controle vooraf om te bepalen welke algoritmes een IAMA nodig hebben. RIVM: Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu is een kennis- en onderzoeksinstituut in Nederland, gericht op de bevordering van de volksgezondheid en een gezond en veilig leefmilieu. Sensoren: Apparaten die dingen meten, zoals temperatuur, luchtkwaliteit of geluid. Ze helpen bij het verzamelen van data over de stad. Simulatie: Een digitale nabootsing van een situatie of plan, zodat je kunt zien wat er zou kunnen gebeuren. Taalniveau B1: Taalniveau B1 staat voor eenvoudig Nederlands. De overgrote meerderheid van de bevolking begrijpt teksten op taalniveau B1.
28