251212 Memo rijksbegroting kernpunten voor de raad

Aan Van Datum Onderwerp

: de gemeenteraad van Alkmaar : de griffie : : Kernpunten Rijksbegroting 2026 voor raads- en commissieleden

Kernpunten Rijksbegroting 2026 voor raads- en commissieleden Op Prinsjesdag zijn de Miljoenennota en de Rijksbegroting 2026 gepresenteerd. Daarmee heeft het Rijk zijn financiële plannen en beleidsprioriteiten voor het komende jaar bekendgemaakt. Deze stukken geven richting aan de landelijke keuzes op het gebied van onder andere wonen, zorg, klimaat, veiligheid en gemeentefinanciën, allemaal terreinen waarop gemeenten een belangrijke uitvoeringsrol hebben. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft hierover een ledenbrief uitgebracht met een toelichting op de belangrijkste gevolgen voor gemeenten. Deze ontwikkelingen zijn ook van belang voor raads- en commissieleden, omdat ze invloed hebben op de beleidsruimte, de uitvoering en de financiële positie van de gemeente Alkmaar. Onderstaand vindt u een samenvatting van de hoofdlijnen uit de Rijksbegroting en Miljoenennota 2026 die relevant zijn voor de gemeenteraad van Alkmaar. Algemeen beeld Het Rijk erkent dat gemeenten al jaren onder financiële druk staan en kondigt enkele verlichtingen aan, zoals compensatie voor tekorten in de jeugdzorg en extra middelen voor verkiezingen. Tegelijkertijd blijft structurele duidelijkheid over de financiële verhoudingen uit. De VNG pleit voor duurzame afspraken tussen rijk en gemeenten om stabiliteit te bieden bij de uitvoering van gemeentelijke taken.

Gemeentefinanciën De koppeling van het gemeentefonds aan de ontwikkeling van het bruto binnenlands product (bbp) blijft in stand. Uit de cijfers blijkt echter dat het Rijk het prijspeil structureel te laag raamt, waardoor gemeenten jaarlijks geld mislopen. Dit zorgt voor een groeiend verschil tussen gemeentelijke taken en beschikbare middelen. Ook is er onduidelijkheid over de indexering van taakmutaties en kortingen binnen het fonds. De VNG dringt aan op nacalculatie van het accres, zodat gemeenten worden gecompenseerd voor werkelijke kosten. Versterking van het lokaal bestuur Voor raadsleden is in de Rijksbegroting 2026 bijzondere aandacht voor de versterking van het lokaal bestuur. Het Rijk investeert in de ondersteuning en ontwikkeling van raadsleden, griffies en rekenkamers, onder meer via extra scholing, subsidies en landelijke taskforces. Ook wordt gewerkt aan modernisering van de verlof- en vervangingsregeling, zodat het politieke ambt beter te combineren is met werk en privé. De kabinetsreactie op het advies van het Adviescollege Rechtspositie Politieke Ambtsdragers (ARPA) wordt in 2026 verwacht. Daarnaast komt er meer aandacht voor veiligheid en integriteit binnen het lokaal bestuur. Gemeenten ontvangen ondersteuning bij het beveiligen van raadszalen en het bieden van nazorg

aan bedreigde bestuurders. Het kabinet werkt aan een wettelijk verplichte risicoanalyse voor kandidaat-bestuurders en aan landelijke kwaliteitseisen voor integriteitsonderzoeken. Deze maatregelen moeten bijdragen aan een veilig en weerbaar lokaal bestuur. De VNG blijft nauw betrokken om de belangen van gemeenteraadsleden goed te vertegenwoordigen. Asiel, migratie en huisvesting De begroting laat een sterke afbouw van rijksmiddelen voor asielopvang zien, van € 8,9 miljard in 2026 naar € 1,9 miljard structureel vanaf 2029. Dit vergroot de onzekerheid voor gemeenten. De toekomst van de Spreidingswet is onduidelijk, wat de bereidheid om opvanglocaties aan te wijzen verkleint. Gemeenten behouden de verantwoordelijkheid voor huisvesting van statushouders, maar verliezen instrumenten zoals het voorrangsrecht en de wettelijke taakstelling. Dat bemoeilijkt uitvoering van de huidige opgave. Het rijk stimuleert flexibele woonvormen en tijdelijke huisvesting via een doelgroep-flexibele regeling en de Stimuleringsregeling Flex- en Transformatiewoningen (SFT). Voor de opvang van Oekraïense ontheemden is in 2026 nog € 2,5 miljard beschikbaar, maar daarna nemen de middelen sterk af. Gemeenten moeten opvangcapaciteit in stand houden tot minimaal 2027, terwijl vervolgfinanciering onzeker is.

Onderwijs, Cultuur en Jeugd De eerder aangekondigde korting van 10% op het onderwijsachterstandenbudget blijft van kracht, plus een extra verlaging van 2%. Hierdoor kan het aantal bereikte kinderen in de voor- en vroegschoolse educatie dalen. Positief is dat de bezuiniging op de onderwijskansenregeling (€ 177 miljoen) wordt teruggedraaid. Het kabinet werkt toe naar een inkomensonafhankelijke kinderopvangvergoeding (96%) voor werkende ouders. Dit maakt opvang toegankelijker, maar vergroot de druk op lokale kinderopvanglocaties. Gemeenten blijven verantwoordelijk voor toezicht via de GGD en zullen meer moeten samenwerken met scholen en aanbieders. De extra middelen voor bibliotheken (€ 60 miljoen per jaar) blijven structureel behouden. Gemeenten kunnen hun plannen voor versterking van het lokale bibliotheeknetwerk voortzetten. Klimaat en Duurzaamheid Het kabinet kiest voor een koers gericht op economische groei gecombineerd met verduurzaming. De nadruk ligt op grootschalige energieopwekking (kernenergie, wind op zee, waterstof) en minder op lokale uitvoeringskracht. Gemeenten verliezen middelen voor lokale isolatieprogramma’s en de regeling Aardgasvrije Huurwoningen stopt. Hierdoor wordt het lastiger om energiearmoede lokaal te bestrijden.

Er blijft € 175 miljoen beschikbaar voor verduurzaming van maatschappelijk vastgoed, maar dit is naar verwachting onvoldoende voor de totale opgave. Gemeenten krijgen minder ondersteuning bij uitvoering van het Nationaal Isolatieprogramma en soortenbescherming. Digitale veiligheid en gegevensbescherming De digitale weerbaarheid van gemeenten krijgt nadrukkelijk aandacht in de Rijksbegroting 2026. Het kabinet versnelt de uitvoering van het Bestuurlijk Convenant Digitale Veiligheid Gemeenten en voert de Cyberbeveiligingswet en de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (NIS2 en CER) in. Gemeenten vallen daarmee zelf onder nieuw toezicht en moeten hun informatiebeveiliging verder versterken. De Informatiebeveiligingsdienst (IBD) van de VNG wordt het gemeentelijke

computercrisisteam. Daarnaast vraagt de komst van de Europese Digitale Identiteit (EDI) om aanpassingen in ICTsystemen en werkprocessen, en wordt aansluiting op de landelijke voorziening van de Wet open overheid (Woo) verplicht gesteld. Samen leiden deze ontwikkelingen tot extra aandacht voor digitale veiligheid, privacy en transparantie binnen het lokaal bestuur.