240321 Raadsinformatiebrief Aanvraag omgevingsvergunning Molen van Piet - Bijlage 4 Onderzoeksrapportage van Reeuwijk bouwmeester

van Reeuwijk BOUWMEESTER

CE Molen van Piet te Alkmaar

Beoordeling van de windhinder in relatie tot de bouwkundige staat en risicoanalyse.

c © 4 rel

® 3 ® keg)

ke, E 5 Xx

3 J o a End

® …

ie) 3

monuet molens Opgesteld door Van Reeuwijk bouwmeester januari 2023

ni een

(geanonimiseerd) Van Reeuwijk bouwmeester VOF Email: (geanonimiseerd) Grauwe Kat 23, 8822 WH Arum tel.0517 531849

www.molensenmonumenten.nl Gsm. (geanonimiseerd) (geanonimise rd)

Inhoud

1. Algemene gegevens molen / eigenaar .................................................................................... 3

2. Inspectie molen ...................................................................................................................... 3

3. Conclusie ................................................................................................................................ 4 4. Advies ..................................................................................................................................... 5

5. Beknopte historie molen ......................................................................................................... 6 6. Molens op de bolwerken ........................................................................................................ 7 7. (Rijks) beschermde status, bolwerk, molen en bomen ......................................................... 10 8. De molen van Piet en zijn omgeving ................................................................................... 11

9. Windtoetreding bij het molen in relatie tot het functioneren ............................................... 15

10 Inspectie molen (alleen onderdelen die nadelige gevolgen ondervinden van de windvang/ .

windbelemmering) 18 ...................................................................................................................

11. Foto bijlage bij de inspectie en advies ............................................................................... 21 11. Bronvermelding .................................................................................................................. 27

Bijlage Molen van Piet bomen rondom molen in blad

~ 2 ~

Van ReEUWwijk BOUWMEESTER

1. Algemene gegevens molen / eigenaar

Adres molen: Clarissenbuurt 4 1811 GC Alkmaar

Monumentnr. RCE 7460

Eigenaar: Gemeente Alkmaar Postbus 53 1800 BC Alkmaar

Contactpersoon dhr. P. Smidt Telnr (geanonimiseerd)

EE (geanonimiseerd) 2 akonaar.nl Cc

Molenaar/bewoner: | (geanonimiseerd) ® Bed

(geanonimiseerd) hal

®

2 (geanonimiseerd) enail.com z ® Len)

v c 5 xX 2. Inspectie molen Ed 5 o De WN neer inspectie van de molen is uitgevoerd op maandag 16 januari 2023. Molenaar (geanonimiseerd) a hd

© tijdens deinspectie mededeling gedaan zijn ervaring van met het draaien van de molen. ie

le) De inspectie heeft met name plaatsgevonden op de onderdelen die nadelige gevolgen kunnen z ondervinden van de windhinder/ windbelemmering rond de molen.

monuet De inspectie is uitgevoerd om meer inzicht te krijgen in de relatie tot de aanwezige windbelemmering rondom de molen tot het veilig functioneren/ laten draaien van de molen en het optreden van schade/ risico’s. Dit zowel voor de omgeving als voor het beschermde monument zelf.

molens

3. Conclusie

- De molen van Piet is de enige overgebleven molen op een bolwerk in de provincie Noord-Holland. Vroeger zijn er honderden molens op de bolwerken geweest. In Alkmaar stonden er ooit 10 stuks op de bolwerken - Ook landelijk gezien zijn de molens op bolwerken zeer zeldzaam. De molen van Piet heeft dan ook juist vanwege deze bouwwijze op het bolwerk een zeer hoge cultuur- historische waarde - De bolwerken waren vanouds altijd zonder begroeiing of bomen. Pas in de 2 e helft van de 19 e eeuw, na het in ongebruik raken van de verdedigingsfunctie, raken bolwerken in Nederland beplant. Dit komt doordat delen van het bolwerk toen een plantsoenfunctie kregen. Grote delen werden echter geslecht voor de uitbreiding van de steden - Op de plaats van de huidige molen staat al sinds 1606 een molen. De voorganger van de huidige, uit 1769 daterende molen, was een lage molen die direct op de grond stond. De huidige molen zal vooral voor een goede windvang, maar nog meer vanwege de extra opslagmogelijkheden in 1769 zijn voorzien van een circa 9 meter hoge voet. - De stelling van de molen ligt circa 15 meter boven het omliggende maaiveld van de grond binnen en buiten de omwalling.

Ten opzichte van de omgeving is het hierbij een van de hoogst gelegen molens van Nederland - Door de hoge bomen rondom de molen wordt deze een groot deel van het jaar vrijwel aan het zicht onttrokken, de belevingswaarde is hierdoor fors afgenomen in de loop van de tijd - In de directe omgeving van de molen (straal van circa 100 meter) staan een 20-tal bomen die ernstige hinder geven bij het (veilig) laten functioneren van de molen - Er zijn in het verleden al (vergaande) maatregelen in de molen genomen om de gevolgschade aan het rijksmonument door de windbelemmering en de daarbij horende onregelmatige belasting op de molen, op te vangen. Er is hierbij echter geen oplossingsrichting gekozen om het optreden van de schade te voorkomen. - Door de windbelemmering komen er grote krachten op het wiekenkruis, de bovenas, de kap, het kruiwerk en het bovenste deel van de romp van de molen. - Bij al deze krachten is de inschatting dat de bovenas het grootste risico zal vormen voor een grote calamiteit. Bij het breken van deze as komt het gehele wiekenkruis op en naast de stelling terecht. Waarschijnlijk zal hierbij ook een groot deel van de stelling bezwijken. Al deze tientallen tonnen zware onderdelen komen dan terecht op het bolwerk. Dit in een straal tot zeker 30 meter rondom de molen.

~ 4 ~

- Dit geeft een zeer hoog veiligheidsrisico met daarnaast een grote kans op schade aan het beschermde rijkmonument en ook grote kans op letselschade bij bewoners van de molen en personen en dieren in het openbare terrein rondom de molen.

4. Advies

- De schade aan het kruiwerk, het halslager en het metselwerk geeft aan dat zelfs met de nu getroffen maatregelen er toch nog schade ontstaat aan het monument. Ook is een grote schade, bij het breken van de bovenas, zeker niet denkbeeldig in de huidige situatie - Het is dan ook beter om de oorzaak van de ontstane problemen op te lossen door te zorgen voor een regelmatige windtoetreding - Om de molen ook in de toekomst veilig te laten functioneren is het van belang een 20- tal bomen in een straal van circa 100 meter rondom de molen of te verwijderen of terug te snoeien tot onder de stelling. Hierbij rekening houden met een uitgroei van de gesnoeide boom. Gesnoeide bomen vervolgens regelmatig te onderhouden - Het slechts deels weghalen van de windbelemmering geeft echter juist een groter gevaar. De kans dat de molen dan extra windstoten krijgt of de situatie waar juist één wiek veel wind vangt en de andere niet, zal zo alleen maar groter worden. Dit met groot risico voor de molen en dan met name de molenwieken en bovenas.

Het deels weghalen van de bomen moet dan ook ten zeerste worden ontraden - Wanneer de huidige toestand in stand zal blijven (die natuurlijk door groei van de bomen alleen maar zal verslechteren) dan is het advies om tijdens de periode wanneer blad aan de bomen aanwezig is (periode 1 april tot 1 november) niet meer met de molen te draaien en deze dan stil te zetten. Dit met name vanwege het de veiligheid en de risico`s en de te verwachten schade aan het belangrijke cultuur-historische monument.

~ 5 ~

Van ReEUWwijk BOUWMEESTER

TRT 5. Beknopte historie molen

Bron onder andere www.molens.nl (De Hollandsche Molen) Molen De Groot, in de volksmond vaak de Molen van Piet genaamd, is een in 1769 gebouwde ronde stenen stelling korenmolen. De molen staat op het Clarissenbolwerk bij de vroegere

Kennemerpoort en heeft door zijn ligging en grote afmetingen een belangrijke functie voor het stadsbeeld. Zeker wanneer de bomen in blad staan onttrekt het geboomte de molen voor een

groot deel aan het gezicht. De voorganger van de huidige molen werd in 1606 gebouwd. | In 1884 werd de molen gekocht door (geanonimiseerd) die de onderste verdiepingen tot woning liet inrichten. Sindsdien is de molen naast korenmolen ook bewoond. Bewoonde korenmolens zijn zeldzaam in Nederland. In 1955 is de molen voorzien van fokwieken met remkleppen. Op de vierde zolder liggen drie koppel stenen waarvan er één elektrisch kan worden aangedreven. De koningsspil is een oude scheepsmast. De molen is na lange tijd van reparaties en restauraties weer in gebruik woon: (geanonimiseerd) en beheert de molen reeds vele jaren. De molen is bereikbaar via de Vrouwenstraat.

Vanwege de beperkte windvang wordt er niet meer met de molen gemalen. De molen draait z ® altijd onbelast, omdat deze zo nog wel kan draaien. Eed hal

De molen is de enige overgebleven molen in Noord-Holland die nog op een bolwerk staat. ® z Vroeger zijn dit er honderden geweest. ® Len)

v Lm 5 xX

Ed J o a

© ie

le) z

monuet molens

6. Molens op de bolwerken

Vanaf de late middeleeuwen worden op alle bolwerken van de steden van Nederland molens gebouwd. Vaak zijn dit korenmolens. Ze hebben de taak de bewoners van de stad van voldoende meel te voorzien voor het bakken van brood. De bolwerken boden een mooie plaats voor de molens, ze lagen hoog boven de omliggende bebouwing en doordat de bolwerken vanuit de verdedigingsfunctie altijd onbegroeid waren, was er ook sprake van een goede windtoetreding.

Molenbolwerk Deventer 1876

Kaart van C. Drebbel van Alkmaar in 1597. Linksonder de Kennemerpoort waar de molen van Piet staat. Op de bolwerken staan 10 korenmolens. ~ 7 ~

Uitsnede uit de kaart van C. Drebbel uit 1597. In het midden de Kennemerpoort, ten oosten daarvan molen De Groot op de oorspronkelijke plek op de wallen. De opvolger werd in 1606 gebouwd op het bolwerk ten westen van de poort.

Links de in 1606 gebouwde voorganger van de huidige molen van Piet. Rechts de Kennemerpoort. Situatie 1745-‘55.

~ 8 ~

De huidige molen van Piet op een prent uit 1788. De molen was toen nog niet zo oud, maar duidelijk is dat de molen hoog boven de omliggende bebouwing en de Kennemerpoort uitkomt.

~ 9 ~

7. (Rijks) beschermde status, bolwerk, molen en bomen

In de 19 e eeuw verloren de bolwerken en verdedigingswerken hun functie. In Alkmaar werd een deel omgevormd tot plantsoen. In 1969 werd de Singelgracht aan de west- en zuidzijde met de naastgelegen bastions, verdedigingswerken en plantsoenen beschermd als rijksmonument, ook het resterende deel van de wallen aan de noordoostzijde werd toen als plantsoen/ voormalig verdedigingswerk beschermd.

Ook de molen van Piet ( molen De Groot) werd in 1969 beschermd. De omschrijving hierbij is: Korenmolen " De Groot " aan de Kennemersingel. Ronde bovenkruier met stelling (walmolen) , gebouwd blijkens gedenksteen 1769; baksteen, kap met riet gedekt.

De molen is de laatst overgebleven molen op een bolwerk in Noord-Holland. Ook landelijk zijn maar heel weinig molens overgebleven op bolwerken. De molen heeft hiermee een hoge zeldzaamheidswaarde en de cultuur historische waarde in dat ook zeer groot.

Op 6 september 1988 werd de oude stad binnen de singels aangewezen als beschermd stadsgezicht. De molen van Piet valt binnen dit beschermde stadsgezicht.

Hierin is opgenomen op pagina 17 Aan de west- en zuidzijde is dat de stadswandeling over de verlandschappelijkte voormalige stadswal, waarbij de landschappelijke aanleg vooral tot uitdrukking komt in de verzachtende contouren van de voormalige stadswal aan de buiten- en plaatselijk aan de binnenzijde, in de door vergraving gecreëerde glooiingen en hoogteverschillen, waarbij de bolwerken als hogere elementen gehandhaafd zijn en in de zware boombeplantingen. Bijzonder element is de molen op het bolwerk voor het Ritsevoort.

In Alkmaar zijn daarnaast 22 bomen opgenomen in het landelijk register monumentale bomen van de bomenstichting. Eén daarvan, een Hollandse linde uit circa 1890-1900, staat daarbij op circa 80 meter afstand van de molen van Piet. Tevens heeft de gemeente een eigen lijst met waardevolle bomen ( bron Lijst van Waardevolle bomen in Alkmaar, maart 2017) .

~ 10 ~

8. De molen van Piet en zijn omgeving

Molens zijn werktuigen die zijn gebouwd om met windkracht producten te verwerken of water op te malen. Al bij de bouw van een molen werd altijd een plaats gezocht waar de wind ongehinderd de molen kon bereiken. Molens werden hierbij direct op het maaiveld gebouwd, zeker bij een ongehinderde windvang, maar werden soms ook op een hogere voet gebouwd. Die hogere voet was ervoor om een goede windtoetreding mogelijk te maken, maar gaf bij industrie- en korenmolens ook de mogelijkheid producten op te slaan.

De voorganger van de huidige molen werd gebouwd op het al meters boven de bebouwing uitstekende bolwerk. Dit was een goede keuze want de eerste korenmolen op deze plaatst werd op het bovenste niveau van het bolwerk gebouwd. Op het bolwerk stonden toen geen bomen of struiken.

In 1769 werd een nieuwe grotere molen gebouwd, de huidige molen. Deze werd niet op de grond gebouwd maar kreeg een stenen voet. Rondom de voet werd een stelling aangebracht voor het bedienen van de molenwieken. De stelling ligt op 8, 90 meter boven het grondniveau van het bolwerk. De stelling ligt hiermee op 15, 10 boven NAP.

Het bolwerk zelf ligt op 6. 20 meter boven NAP en daarbij circa 6, 70 meter boven de Singelgracht en de Kennemersingel.

In 2006 werd de omgeving van de molen (molenbiotoop) in kaart gebracht. Dit in het kader van de inventarisatie van alle molens in Noord-Holland. De molenbiotoop werd toen berekend als matig.

Nu 17 jaar later zal deze toestand alleen maar slechter zijn geworden. Dit met name door het opschieten van de bomen direct rondom de molen.

~ 11 ~

~ 12 ~

~ 13 ~

Uitsnede uit de molenbiotoopinventarisatie. De overschrijdingen van de molenbiotoop komen vooral van bomen die uitkomen boven de stelling van de molen. Dit met name op het bolwerk en op wat grotere afstand richting Alkmaarse Hout.

~ 14 ~

9. Windtoetreding bij het molen in relatie tot het functioneren

Om een molen goed en veilig te kunnen laten functioneren moet er voldoende wind bij een molen kunnen komen. Ook het kunnen wegstromen van de wind is van belang. We kunnen hierbij twee factoren onderscheiden die van belang zijn: - De hoeveelheid wind die een molen kan bereiken met de bijbehorende belemmeringen in groter gebied rondom de molen (100 meter of verder vanaf de molen) - De belemmeringen in de directe nabijheid rondom de molen (tot 100 meter vanaf de molen) Wanneer we de situatie bij de molen van Piet analyseren op basis van de gegevens vanuit het molenbiotoop overzicht dan valt op dat de belemmeringen vanuit bestaande bebouwing maar zeer beperkt bijdraagt aan een slechte molenbiotoop. Dit komt met name door de vrij hoge ligging van de stelling ten opzichte van de bebouwing. De bouw van een wat hogere molen op een bolwerk is daarbij natuurlijk positief.

Het valt op dat de belemmeringen vooral gelegen zijn in de meest directe nabijheid van de molen. Wind die over de bestaande bebouwing bij de molen komt vindt op het laatste moment een blokkade door de begroeiing. Deze begroeiing is niet als één geheel te hoog, er zitten tussen de bomen in diverse “gaten”. Dat zorgt ervoor dat bij het draaien van de molen, waarbij de wind altijd iets draait in de tijd, de molen plots veel meer wind krijgt en het moment erop weer minder wind. Juist zo`n onregelmatig aanbod van wind is heel slecht voor het met een constante snelheid laten draaien en functioneren van de molen. Voor de molenaar is dit een zeer moeilijke situatie, het blijft vrijwel niet goed in te schatten hoeveel wind de molen bereikt en hoe hard deze dan gaat.

Ook zorgt de beplanting ervoor dat de onderste wieken vrijwel geen wind vangen en de bovenste juist alle wind. Dit geeft een zeer onregelmatige belasting op de molen.

Molenbiotoop en het functioneren van de molen

De molenbiotoop is dus zeer belangrijk bij het functioneren van een molen. De huidige situatie met een zeer onregelmatige windtoevoer moet als gevaarlijk worden aangemerkt. Zeker in de tijd dat de bomen in blad staan.

Om met name aan deze onveilige situatie wat te doen is het advies de hoogte van de bomen te beperken tot de bovenkant van de stelling. Dit met name in het gebied met een straal van 100 meter uit het hart van de molen. Zeker wanneer de eerste 75 meter onder dit niveau is gebracht kan in het aansluitende omtrekvlak op punten een hogere norm worden aangehouden. Het ligt voor de hand dit vooral te doen richting het noorden ( Clarissenbolwerk) en het zuidoosten.

~ 15 ~

Binnen de zone van 100 meter kan de (uitgegroeide) beplanting nog steeds een respectabele hoogte houden van maximaal 15 meter aan de waterkant van de singel tot maximaal 9 meter bovenop het bolwerk.

Het snoeien van de bomen in relatie tot de molenbiotoop Veel boomsoorten kunnen worden teruggesnoeid naar een bepaalde hoogte, het zogenaamde kandelaberen. Dit dient met zorg te gebeuren. Indien bij de molen van Piet over zal worden gegaan tot deze maatregel dan dient dit tot een zodanige hoogte te geschieden dat niet direct na de eerste uitgroei de boom weer boven het stellingniveau uitkomt. De hoogte kiezen in overleg met een boomdeskundige zodanig dat elke vijf jaar een snoeibeurt kan geschieden, waarbij in jaar 5 de boom niet of slechts in beperkte mate boven het stellingniveau uitkomt met zijn uitgelopen takken.

Het kandelaberen dan ook bij voorkeur zodanig uitvoeren dat een zijdelingse groei wordt bevorderd.

Monumentale bomen In de directe nabijheid staan nu een 20-tal bomen die hinder geven voor de molenbiotoop. Eén daarvan is de Hollandse linde, die voorkomt in het landelijk register van monumentale bomen. Deze staat echter op een 75/ 80 meter afstand van de molen aan de noordzijde. Eventuele overhoogte van deze boom boven de stelling op zodanig afstand kan acceptabel zijn wanneer de overige bomen op maximaal stellingniveau kunnen worden gebracht.

Kan worden volstaan met het deels snoeien of verwijderen van de in de nabijheid van de molen staande te hoge bomen? De vraag zou naar voren kunnen komen of slechts met een deel van de genoemde circa 20 bomen ook een voldoende verbetering van de molenbiotoop kan worden verwacht. Dit ook omdat de wind veel uit de westelijke hoek waait.

Het slechts deels weghalen van de windbelemmering geeft echter juist een groter gevaar. De kans dat de molen dan extra windstoten krijgt of de situatie waar juist één wiek veel wind vangt en de andere niet zal zo alleen maar groter worden. Dit met groot risico voor de molen en dan met name de molenwieken en bovenas. Het deels weghalen van de bomen tot op stellingniveau wordt dan ook ten zeerste worden ontraden.

~ 16 ~

Eindconclusie m. b. t. de molenbiotoop en het (veilig) laten functioneren van de molen De huidige molenbiotoop geeft schade aan de molen bij het functioneren. Er is een zeer reëel risico op een grote calamiteit, waarbij het risico bestaat dat de (monumentale) bovenas breekt en het gehele wiekenkruis en waarschijnlijk een deel van de stelling op de grond terecht zal komen Om de molen ook in de toekomst te laten functioneren is het van belang een 20-tal bomen in een straal van circa 100 meter rondom de molen of te verwijderen of terug te snoeien tot onder de stelling. Hierbij rekening houden met een uitgroei van de gesnoeide boom. Gesnoeide bomen vervolgens regelmatig te onderhouden.

Wanneer de huidige toestand in stand zal blijven (die natuurlijk door groei van de bomen alleen maar zal verslechteren) dan is het advies om tijdens de periode wanneer blad aan de bomen aanwezig is (periode 1 april tot 1 november) niet meer met de molen te draaien en deze dan stil te zetten.

~ 17 ~

nn, En} Van ReEUWwijk BOUWMEESTER

N= 10. Inspectie molen (alleen onderdelen die nadelige gevolgen ondervinden van de windvang/ windbelemmering)

Conclusie van de inspectie is dat de molen goed wordt onderhouden. Dit gebeurt in goed overleg met DN Een aantal zaken geeft toch ernstige zorgen. De de bewoner / molenaar (geanonimiseerd)

inspectie heeft zich met name gericht op deze onderdelen.

onderdeel kw nr. * Toelichting

Molen

11 Metselwerk Het voegwerk van de buitenzijde van de molenromp is in 2018 buitenzijde en 2020geheel vervangen. De uitvoering is goed, maar op plaatsen kan men al haarscheurtjes ontdekken, met name bij aansluitingen van lint- en stootvoegen. Ook is er op plaatsen mosgroet aanwezig, deels door de aanwezigheid van de bomen in de buurt. De bomen geven een Cc hogere vochtbelasting met name omdat het metselwerk ® hierdoor minder kans krijgt te drogen. Eed hal

© 12 Metselwerk Boven de stelling zijn aan de binnenzijde met name aan de 3 binnenzijde zuid- en westzijde diverse plaatsen waar de steen afbrokkelt. K) ke) Hierbij is de meeste schade op kapzolder zichtbaar. Op U kapzolder wordt ook de kap verankerd met tirfor takels aan de c balklaag van de kapzoldervloer. Met de takels wordt hierdoor 5

grote druk op het metselwerk uitgeoefend, zoveel zelfs dat het xX

Ed lijkt dat de metselstenen onder de druk bezwijken. J De takels brengen hierbij de krachten vanuit de molenwieken o a via de molenas en de kap over naar de romp/ bovenste balklaag. Hier is de molen niet op ontworpen. Ko) hand

le) 1.3 Kap De tirfor takels zijn met stalen kabels aan de voeghouten/ 3 steunderbalk bevestigd. De kabels beginnen diepe sporen in

monuet het houtwerk te maken. De kap ligt zoals bij alle molens in Nederland los op de stenen romp en wordt door het kruiwerk gecentreerd en op zijn plaats gehouden. De kap blijft hierbij door zijn eigen gewicht liggen en wordt niet verankerd tegen afwaaien. Ook dit is de algemene

constructie van traditionele molens in Nederland.

14 Kruiwerk Er treden ongelijke belastingen in op de kap. Dit komt doordat de wiek die boven de bomen uitkomt telkens meer wind vangt

molens dan de tegenoverliggende wiek. Het gevolg is dat kap tijdens het draaien veel heel en weer wil gaan, het zogenaamde raggen.

18

nr. onderdeel kw Toelichting * Dit geeft grote kracht op de constructie van het wiekenkruis, de bovenas, de kap en het kruiwerk. Deze ongelijke belastingen hebben tot gevolg dat de rails van het Engels kruiwerk eivormig zijn geworden en de flensen van de kruirollen zijn uitgesleten. Deze kruirollen schuren het raggen tegen de rails aan. De molen bezit thans een geheel stalen Engels kruiwerk bestaande uit gietstalen rollen en zware stalen rails. Dit type kruiwerk werd meest na 1945 aangebracht. Het is niet duidelijk wanneer dit kruiwerk in Alkmaar is aangebracht.

Vroeger is dit een houten rollenkruiwerk geweest. Door het raggen van de kap zou een houten rollenkruiwerk nog meer inslijten en beschadigen dan het huidige kruiwerk.

1. 5 Maalwerk M De molen bezit drie koppels maalwerk voor het vermalen van graan tot meel. Er wordt momenteel niet gemalen op de wind. Het elektrische maalkoppel en een van de door de molen aangedreven maalkoppels zijn echter wel maalvaardig en kunnen in principe functioneren om graan mee te malen.

1. 6 Bovenas M De lagering van de halssteen is in het verleden een aantal malen kapot gegaan. Waarschijnlijke oorzaak het omhoog komen van de bovenas bij storm en tijdens het draaien, doordat het bovenste end ( de wiek) meer wind vangt en het onderste veel minder. Door het omhoog en weer neervallen van de bovenas in de lagering (halssteen) is deze kapot gegaan. Er is nu een modernere lagering van een bronzen schaal onder de bovenas gelegd.

De bovenas dateert uit 1867 en is gemaakt van grijs gietijzer (gieterij de Prins van Oranje, gietnummer 493) Dit materiaal .

staat bekend om het brosse karakter. In de 19 e eeuw was er echter geen ander materiaal beschikbaar om goede bovenassen te maken met een langere levensduur.

Tegenwoordig wordt bij het gieten van nieuwe bovenassen ( voor bijvoorbeeld de bouw van nieuwe traditionele windmolens of restauraties waarbij de bovenas niet meer aanwezig is) nodulair gietijzer gebruik met een veel hogere sterkte.

De bij de molen optredende krachten vanuit de wieken worden overgebracht door de bovenas. Dit onderdeel wordt door ons dan ook als de meest kwetsbare schakel aangemerkt.

~ 19 ~

nr. onderdeel kw Toelichting * De geconstateerde grote krachten op wieken, kap en kruiwerk zullen naar onze inschatting dan ook het grootste risico inhouden voor deze bovenas. Breken daarvan is niet denkbeeldig. Dat dit kan gebeuren is ook gebleken bij de in het Hoefplan staande Geestmolen. Hier brak in 2015 hoogstwaarschijnlijk door de sterk wisselende windvang vanwege ernstige windbelemmering de gietijzeren bovenas. Ook die bovenas was net als bij de molen van Piet in 1867 gegoten. ( gieterij de Prins van Oranje, gietnummer 478) .

Hier is nu een veel sterkere nodulair gietijzeren as aangebracht.

Opvallend is dat beide assen vrijwel even oud zijn. De vroegere as van de Geestmolen moet enkele maanden voor die van de molen van Piet zijn gegoten.

De Geestmolen op 15-1-2015, de gebroken as met de wieken ligt naast de molen.

* G = Goed * R = Redelijk * M = Matig * S = Slecht

~ 20 ~

11. Foto bijlage bij de inspectie en advies

De onderste foto is een detail van de bovenste. Het voegwerk is nog vrij goed in orde. Echter er zijn reeds haarscheurtjes in het voegwerk te ontdekken en tevens is er al mosgroei aanwezig. Mosgroei heeft te maken met de bomen in de omgeving en komt doordat het metselwerk minder tijd heeft te drogen doordat er minderzon op kan komen en minder langsstromende wind aanwezig is.

~ 21 ~

Het metselwerk op de kapzolder. Veel stenen met name aan de zuid- en westzijde beginnen af te brokkelendoor de hoge belasting die de tirfor takels op het metselwerk ontwikkeld worden. Op de bovenste foto is de schade te zien, op de onderste de weggevallen schilfers van de steen.

~ 22 ~

Op de bovenste foto één van de twee takels in de kap van de molen. De stroppen van de kettingkabels lopen rond het voeghout. Hierbij wordt het houtwerk van de voeghouten beschadigd doordat de staalkabels hun sporen achterlaten en het houtwerk slijt en indeukt. Tijdens het draaien worden met de takels de kap vastgezet aan stalen ogen die zijn aangebracht in de bovenste balklaag.

Het grote gevaar van het vastzetten van de kap is dat er bij een calamiteit (storm, gebrek aan de vang) de molen niet uit de wind gedraaid kan worden. Een molenaar dient voor het veilig kunnen functioneren van een draaiende traditionele windmolen ten alle tijden de molen uit de wind te kunnen kruien.

~ 23 ~

Het Engels rollenkruiwerk. Slijtage op de onder en bovenrails geeft aan dat de rails niet meer in cirkel liggen en dat de kap tijdens het draaien staat te raggen (heen en weer bewegen) De .

flenzen van de rollen zijn hierdoor aan de binnenzijde plaatselijk ingesleten. Oorspronkelijk had de molen een houten kruiwerk. De houten rollen zouden in verband met het raggen van de kap gemakkelijk kunnen breken. Mogelijk was dit in het verleden al de reden om het historische kruiwerk te wijzigen in het meer moderne stalen Engelse kruiwerk.

De drie maalkoppels op de steenzolder. De linker maalstoel is deels gedemonteerd en de loper ligt op zijn kop. Deze maalstoel kan niet gebruikt worden. Van de middelste maalstoel is de kuip ed. verwijderd. Deze maalstoel kan elektrisch aangedreven worden. De rechter maalstoel is vrij compleet en zou door de wind aangedreven kunnen worden.

~ 24 ~

De oorspronkelijke halssteen is vrij recent vervangen door een hardhouten blok met een bronzen plaat. De traditionele hardstenen halsstenen braken door het opwippen van de bovenas, waardoor deze met een bonk weer op de halssteen (lagering) neerkwam. Hierdoor zijn de oorspronkelijke halsstenen gebroken en thans vervangen door een modernere versie.

De noodzaak dit lager te vervangen geeft aan dat er tijdens het draaien forse krachten komen op dit zwaar belaste lager. Op dit lager rust alleen al een statisch gewicht van meer dan 10 ton. Hierbij komen dan nog de krachten vanuit het draaien.

Door het vastsjorren van de kap aan de kapzolderbalklaag komt het metselwerk onder druk te staan, wat afknappen van de lagen metselwerk ten gevolge heeft. Het gevaar van het vastsjorren van de kap is dat de molenaar bij een calamiteit de molen niet uit de wind kan kruien.

Door de windbelemmering vangt het bovenste end (wiek) de meeste wind en zorgt ervoor dat de bovenas met wiekenkruis een beetje opwippen en daarna met een bonk op het halslager (hardstenen halssteen) terug valt, waardoor de oorspronkelijke halssteen gebroken is.

Bij al deze krachten is de inschatting dat de bovenas het grootste risico zal vormen voor een grote calamiteit. Bij het breken van deze as komt het gehele wiekenkruis op en naast de stelling terecht. Waarschijnlijk zal hierbij ook en groot deel van de stelling bezwijken. Als deze tientallen tonnen zware onderdelen komen dan terecht op het bolwerk. Dit in een straal tot zeker 30 meter rondom de molen.

~ 25 ~

Dit geeft een zeer hoog veiligheidsrisico met daarnaast een grote schade aan het beschermde rijkmonument ook grote kans op letselschade bij bewoners van de molen en personen en dieren in het openbare terrein rondom de molen.

Advies vanuit de inspectie

De schade aan het kruiwerk, het halslager en het metselwerk geeft aan dat zelfs met de nu getroffen maatregelen er toch nog schade ontstaat aan het monument. Ook is een grote schade bij het breken van de bovenas zeker niet denkbeeldig in de huidige situatie.

Het is dan ook beter om de oorzaak van de ontstane problemen op te lossen door te zorgen voor een regelmatige windtoetreding. Met de nu reeds getroffen maatregelen als symptoom- bestrijding wordt reeds schade toegebracht aan het monument en is eigenlijk (door het vast- zetten van de kap) een nog gevaarlijkere situatie ontstaan.

Na het verbeteren van de molenbiotoop wordt geadviseerd om de lieren die worden gebruikt om de kap vast te zetten weg te nemen en niet meer te gebruiken. Dit zal dan ook niet meer nodig zijn. Het kruiwerk nog nader onderzoeken omdat zichtbaar is dat dit door de situatie van de afgelopen jaren extra slijtage heeft gekregen.

Inmiddels is door het toenemen van de begroeiing de situatie nu zodanig slecht geworden dat wordt geadviseerd vanuit technisch oogpunt en risicobeheer om niet meer met de molen te draaien wanneer er blad aan de bomen zit.

~ 26 ~

11. Bronvermelding

- Alkmaar op de wind, uitgave gemeente Alkmaar ter gelegenheid van de Open monumentendag, 8-9-2007 - Molenbiotoop Inventarisatie Noord-Holland, 2006, Provinciale molencommissie - Lijst van Waardevolle bomen in Alkmaar , maart 2017, gemeente Alkmaar - Toelichting op het Beschermd Stadsgezicht Alkmaar, Rijksdienst voor de monumentenzorg september 1988 - www. molendatabase. nl - www. allemolens. nl - www. molens. nl

~ 27 ~