240318 Circulaire voor gemeenten over Europees Parlementsverkiezing 2024 - bijlage

T.a.v. de Colleges van Burgemeester en Wethouders van Directoraat-Generaal Openbaar Bestuur en alle gemeenten Democratische Rechtsstaat Directie Democratie en Bestuur

Turfmarkt 147 Den Haag Postbus 20011 2500 EA Den Haag www.verkiezingentoolkit.nl

Contactpersoon postbus.verkiezingen@minbzk.nl

Datum

Kenmerk 2024-0000002655 Onderwerp Circulaire Europees Parlementsverkiezing 2024 Doelstelling Informeren en instrueren Juridische grondslag Kieswet Relaties met andere circulaires Geen Ingangsdatum 1 april 2024

Inhoudsopgave

1. Inleiding 2. Kwetsbaarheden in het verkiezingsproces; gebruik digitale hulpmiddelen 3. Keuze voor centrale of decentrale stemopneming 4. Registratie in BRP van niet-Nederlandse EU-burgers die in Nederland willen stemmen 5. Ondersteuningsverklaringen 6. Plaatsen verkiezingsborden 7. Verlies of niet ontvangen hebben van stempas 8. Stemlokalen: locaties en inrichting 9. Toegankelijkheid 10. Training stembureauleden en tellers 11. Stemopneming: tellen en toegankelijkheid belangstellenden 12. Bekendmaking uitslag Europees Parlementsverkiezing 13. Regels over openbaarmaking van de vaststelling van de uitkomsten 14. Voorlichting 15. Internationale verkiezingswaarnemers 16. Informatiepunt verkiezingen

Pagina 1 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

1. Inleiding

Op donderdag 6 juni 2024 vindt in Nederland de Europees Parlementsverkiezing (EP-verkiezing) plaats. Deze circulaire bevat informatie die voor deze verkiezing van belang is voor uw gemeente. In deze circulaire is zoveel mogelijk de chronologie gevolgd van de organisatie van de verkiezing.

2. Kwetsbaarheden in het verkiezingsproces; gebruik digitale hulpmiddelen

2.1. Analyse van kwetsbaarheden in het verkiezingsproces Voorafgaand aan eerdere verkiezingen heb ik u gewezen op het risico/de dreiging van heimelijke (digitale) beïnvloeding van het verkiezingsproces. Hierbij doe ik dat wederom. Voor de betrouwbaarheid van het verkiezingsproces is het van groot belang dat gemeenten zich bewust zijn van mogelijke pogingen om de verkiezingen te beïnvloeden. Een voorbeeld hiervan is het risico op cyberaanvallen. We moeten hier in de aanloop naar de verkiezing zeer alert op zijn. Het kabinet analyseert daarom waar er potentiële kwetsbaarheden zijn en treft waar nodig maatregelen om die kwetsbaarheden te verminderen.

Gelet op de belangrijke taak van gemeenten in het verkiezingsproces en het gegeven dat zij zelf primair verantwoordelijk zijn voor hun eigen informatiebeveiliging vraag ik gemeenten om eveneens een dergelijke analyse te maken en waar nodig maatregelen te nemen om kwetsbaarheden te verminderen. Uw Chief Information Security Officer (CISO) dient nadrukkelijk te worden betrokken bij de analyse van risico’s rondom de informatiebeveiliging van de verkiezingen. Voorafgaand aan de verkiezing stelt de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) een factsheet aan de CISO’s van gemeenten beschikbaar met actuele aandachtspunten voor de verkiezing van juni 2024. Indien de uitkomsten van de analyse daartoe aanleiding geven, dient u tijdig adequate maatregelen te treffen om kwetsbaarheden weg te nemen of zoveel mogelijk te verminderen. De IBD kan u hierbij adviseren, bijvoorbeeld door een advies over het vergroten van uw digitale weerbaarheid. U kunt, evenals uw CISO, bij de IBD terecht met vragen en meldingen. De IBD is bereikbaar op het telefoonnummer 070-2045511 (24 uur per dag in het geval van spoedeisende meldingen) of via info@ibdgemeenten.nl.

2.2. Programmatuur bij de berekening van de uitslag van de verkiezing In het Kiesbesluit en de Kiesregeling worden eisen gesteld aan het gebruik van programmatuur bij de berekening van de uitslag. De programmatuur die de Kiesraad beschikbaar stelt, Ondersteunende Software Verkiezingen (OSV2020), voldoet aan de in de wet- en regelgeving neergelegde eisen. Ik ga er daarom van uit dat u bij de komende verkiezing gebruikmaakt van deze door de Kiesraad beschikbaar gestelde programmatuur. Indien u toch gebruikmaakt van andere programmatuur, verzoek ik u dit zo spoedig mogelijk te melden bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), zodat kan worden nagegaan of deze programmatuur voldoet aan de in de wet- en regelgeving gestelde eisen. U kunt deze melding doen door het sturen van een e-mail naar: postbus.verkiezingen@minbzk.nl.

Pagina 2 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

Het tellen van de stemmen en het invullen van het proces-verbaal (N 10-1, N 10- 2 en de bijlagen bij het model Na 31-2, met daarin per stembureau de stemtotalen per kandidaat) gebeurt handmatig. Bij de optelling van de stemtotalen op stembureauniveau wordt geen gebruik gemaakt van ondersteunende tel- of optelprogrammatuur, zoals een Excelsheet. Wel is het de stembureauleden toegestaan een rekenmachine of calculator (app) te gebruiken voor de optelling van deze stemtotalen. Hieronder wordt dit nader toegelicht.

Het uitgangspunt is dat de optelling van de stemtotalen per lijst en per kandidaat op papier plaatsvindt. Dat kan door tijdens de telling de aantallen uitgebrachte stemmen per lijst en per kandidaat handmatig te turven en vervolgens op te tellen. Eventueel met behulp van een rekenmachine of calculator-app op een telefoon. Indien gewenst kan de optelling die met een Excelsheet is gedaan worden gebruikt voor het controleren van de handmatige optellingen. Excelsheets zoals Stemtel.nl kwalificeren niet als een rekenmachine die gebruikt kan worden bij het vaststellen van de uitslag. Omdat in deze Excelsheets gebruik wordt gemaakt van voorgeprogrammeerde formules, rekenregels, om van een kandidaatstem tot een uitslag te komen op kandidaats- en lijstniveau, is er sprake van ondersteunende programmatuur. De inzet van dergelijke programmatuur voor de primaire optelling is niet toegestaan omdat dit afbreuk doet aan de uitgangspunten van transparantie en controleerbaarheid die de basis vormen van het verkiezingsproces. Verder wordt erop gewezen dat ook wanneer een controle met behulp van Excel wordt gedaan, de Kieswet (artikel N 5) voorschrijft dat de stembiljetten op lijstniveau moeten worden gesorteerd.

Het sorteren per lijst zorgt er bovendien voor dat het gemeentelijk stembureau zijn werkzaamheden in het kader van de nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen, beter kan uitvoeren. Bovenstaande lijn wordt ondersteund door de Kiesraad. Indien de Kiesraad als centraal stembureau het vermoeden heeft dat gemeenten zich niet aan deze lijn hebben gehouden, zal het centraal stembureau deze gemeente verzoeken over te gaan tot een nieuwe stemopneming. Het centraal stembureau kan een dergelijk vermoeden krijgen door bijvoorbeeld een melding van een kiezer.

2.3. Digitale overdracht optelbestanden De Kiesraad en de VNG stellen ook deze verkiezing weer een platform beschikbaar waarmee de bestanden met uitkomsten op gemeenteniveau digitaal kunnen worden overgedragen aan het hoofdstembureau en vervolgens het centraal stembureau. Deze digitale overdracht gebeurt in aanvulling op de fysieke overdracht van de papieren processen-verbaal, die leidend blijven in de uitslagvaststelling.

Indien dit platform wordt gebruikt voor de digitale overdracht van de optelbestanden, hoeven het hoofdstembureau en het centraal stembureau de optellingen maar één keer handmatig in te voeren in OSV2020. Naast de handmatige invoer kan het digitale optelbestand worden ingeladen. Voor het gebruik van het platform voor de digitale overdracht wordt door de Kiesraad en de VNG een handleiding beschikbaar gesteld.

Pagina 3 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

3. Keuze voor centrale of decentrale stemopneming

Gemeenten kunnen kiezen voor een decentrale- of een centrale stemopneming. De keuze voor een centrale stemopneming moet uiterlijk dinsdag 23 april 2024 door het college van B&W zijn gemaakt en bekend worden gemaakt. Indien het college van B&W geen keuze maakt, geldt automatisch decentrale stemopneming.

1) Decentrale stemopneming: op de avond van de stemming worden de stemmen gesteld per lijst én per kandidaat. Het gemeentelijk stembureau (GSB) controleert de volgende dag de processen-verbaal van de stembureaus. Indien er onverklaarde telverschillen zijn voert het GSB een nieuwe telling uit voor die stembureaus. 2) Centrale stemopneming: op de avond van de stemming voeren de stembureauleden alleen een basistelling op lijstniveau uit. Deze basistelling fungeert als ‘nulmeting’ en is vooral bedoeld om te zorgen dat het GSB de volgende dag kan nagaan of voor elke lijst het aantal stembiljetten in de transportbox gelijk is gebleven. Het GSB voert de volgende dag de telling uit voor zowel de stemmen per lijst als per kandidaat.

Ter ondersteuning van deze keuze heeft de Kiesraad voor de Tweede Kamerverkiezing een afwegingskader opgesteld, dat ook kan worden gebruikt voor de Europees Parlementsverkiezing.1 Bij zowel decentrale- als centrale stemopneming moet de gemeente zich voorbereiden op hertellingen door het GSB op de dag(en) na de stemming, bijvoorbeeld als gevolg van een terugverwijzing door het centraal stembureau.

4. Registratie in BRP van niet-Nederlandse EU-burgers die in Nederland willen stemmen

Degenen die op de dag van de kandidaatstelling Nederlander zijn en op de dag van de stemming de leeftijd van achttien jaar hebben bereikt en niet zijn uitgesloten van het kiesrecht, zijn kiesgerechtigd voor de Europees Parlementsverkiezing van 6 juni 2024.

Niet-Nederlanders die in Nederland wonen en onderdaan zijn van een andere lidstaat van de Europese Unie (EU) hebben onder een aantal voorwaarden (zie art. Y 3 van de Kieswet) ook stemrecht voor de EP-verkiezing. Zij kunnen daarvoor een registratieverzoek indienen, tot en met 23 april (art. Y 32, derde lid, van de Kieswet). Burgemeester en wethouders beslissen op het verzoek uiterlijk op de zevende dag nadat zij het verzoek hebben ontvangen en maken de beslissing onverwijld aan de verzoeker bekend (art. Y 32, zesde lid, van de Kieswet).

1 https://open.overheid.nl/documenten/ronl-2918a0fc2c2913fe3a6d685df42d95d27e109f1c/pdf

Pagina 4 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

Informeren niet-Nederlandse EU-burgers Het is van belang dat niet-Nederlandse EU-burgers worden geïnformeerd over hun kiesrecht. Veel gemeenten hebben hier al actie op ondernomen. Uit de Kieswet volgen een aantal verplichtingen voor het informeren van niet-Nederlandse EU- burgers, hieronder zijn deze nogmaals uiteen gezet.

- Het Y 32-formulier wordt door de gemeente aan iedere niet-Nederlandse EU- burger die zich van buiten Nederland in de gemeente vestigt toegestuurd (art. Y 32, vijfde lid, van de Kieswet). - Het formulier wordt door de gemeente beschikbaar gesteld voorafgaand aan de EP-verkiezing, ten minste zes weken voor en op de dag van de kandidaatstelling (art. Y 1a van het Kiesbesluit). Voor de EP-verkiezing van 6 juni 2024 valt de dag van de kandidaatstelling op 23 april 2024. Dat betekent dat het Y 32-formulier uiterlijk op 12 maart verkrijgbaar moet zijn bij elke gemeente. - De burgemeester brengt tevens uiterlijk 12 maart de mogelijkheid van registratie ter openbare kennis (art. Y 32, negende lid, van de Kieswet). U wordt geadviseerd niet-Nederlanders die in Nederland wonen en onderdaan zijn van een andere lidstaat actief aan te schrijven over hun kiesrecht en de mogelijkheid tot registratie. Dit geldt niet voor kiezers die zich al eerder via een Y-32 formulier hebben geregistreerd.

Gegevensuitwisseling andere EU-lidstaten Het is belangrijk dat wordt voorkomen dat deze personen tweemaal hun stem kunnen uitbrengen (in Nederland en in de lidstaat waarvan zij de nationaliteit hebben). De EU-lidstaten – voor Nederland het ministerie van BZK – stellen daarom aan de andere lidstaten de gegevens beschikbaar van hun onderdanen die hebben verzocht om registratie als kiesgerechtigde voor de EP-verkiezing in hun woonland (in Nederland via de procedure van art. Y 32 van de Kieswet). Langs die weg kan de EU-lidstaat van herkomst de betrokken kiezer uit de eigen kiezersregistratie schrappen.

Het ministerie van BZK ontleent de relevante persoonsgegevens aan de BRP. U wordt verzocht om zo spoedig mogelijk te beslissen op registratieverzoeken van in Nederland wonende niet-Nederlanders die onderdaan zijn van een andere EU- lidstaat én om hun kiesgerechtigdheid in de BRP te registreren, indien dit aan de orde is. Gegevens die op of na 8 mei in de BRP worden geregistreerd, kunnen voor de aanstaande EP-verkiezing niet meer bij de gegevensuitwisseling worden meegenomen.

5. Ondersteuningsverklaringen

Om deel te kunnen nemen aan de Europees Parlementsverkiezing moeten politieke groeperingen, die nog geen zetel hebben in het Europees Parlement, dertig ondersteuningsverklaringen inleveren. Bij de verkiezing voor de Nederlandse leden van het Europees Parlement vormt Nederland één kieskring en gaat het dus in totaal om dertig ondersteuningsverklaringen. Voor deze politieke

Pagina 5 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

groeperingen is het daarom van groot belang dat kiezers in de gelegenheid worden gesteld deze verklaringen af te leggen.

Gemeenten zijn verplicht om kiesgerechtigden te faciliteren die een ondersteuningsverklaring willen ondertekenen. Het model voor de verklaring vindt u hier: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/documenten/publicaties/ 2021/08/19/model-h-4-ondersteuningsverklaring

Een dergelijke verklaring kan worden afgelegd gedurende veertien dagen voorafgaand aan en op de dag van de kandidaatstelling (artikel H 4, derde lid, van de Kieswet). De dag van de kandidaatstelling voor deze verkiezing is dinsdag 23 april 2024. Dit betekent dat kiezers van dinsdag 9 april tot en met dinsdag 23 april 2024 hun ondersteuningsverklaringen af moeten kunnen leggen. In het kader van het herstel van eventuele verzuimen moet deze gelegenheid ook worden geboden op donderdag 25 april van 9.00-17.00 uur en op vrijdag 26 april van 9.00-17.00 uur (artikel I 2, tweede en derde lid, van de Kieswet).

5.2.Werkwijze Gedurende de periode dat de ondersteuningsverklaringen kunnen worden ingediend moet er altijd ter zake kundig personeel aanwezig zijn, zodat de kiezer in staat wordt gesteld de verklaring af te leggen. Ook andere betrokken medewerkers, zoals baliemedewerkers en/of telefonistes, moeten op de hoogte zijn, zodat zij de kiezer die een ondersteuningsverklaring af wil leggen, op de juiste wijze kunnen informeren en doorverwijzen. Gemeenten dienen kiezers in staat te stellen om – ook zonder afspraak - een ondersteuningsverklaring af te leggen en het is van belang dat hiervoor voldoende mogelijkheid wordt geboden.

Op de toolkit (www.verkiezingentoolkit.nl) zijn factsheets beschikbaar die u kunt gebruiken om baliemedewerkers te ondersteunen bij dit proces.

In aanvulling daarop verzoek ik u op een makkelijk vindbare plek op de website van uw gemeente informatie te plaatsen over hoe de verklaringen kunnen worden afgelegd. De ondertekening van de verklaring (model H 4) wordt gedaan in het bijzijn van de burgemeester of een door de burgemeester daartoe aangewezen ambtenaar. Op dat moment wordt tevens gecontroleerd of de ondersteuner als kiezer in de gemeente is geregistreerd. Het model voor de verklaring treft u aan in de verkiezingentoolkit (www.verkiezingentoolkit.nl).2 De kandidatenlijst die de kiezer ondersteunt moet dezelfde zijn als de kandidatenlijst die wordt ingediend.

Eenieder die in uw kieskring is geregistreerd als kiesgerechtigde voor de Europees Parlementsverkiezing 2024, kan een ondersteuningsverklaring afleggen. Ingevolge artikel H 4, vijfde lid, van de Kieswet mag een kiezer niet meer dan één verklaring ondertekenen. Nadat de verklaring is ondertekend en voorzien is van

2 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/documenten/publicaties/2021/08/19/model-h- 4-ondersteuningsverklaring

Pagina 6 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

een stempel, geeft u deze mee aan de kiezer. De kiezer is er zelf verantwoordelijk voor dat de verklaring terechtkomt bij de persoon die de kandidatenlijst inlevert.

Het staat politieke groeperingen vrij om in de openbare ruimte (inclusief in de nabijheid van het gemeentehuis) burgers te vragen of zij een ondersteuningsverklaring af willen leggen. U kunt, bijvoorbeeld indien u klachten krijgt van burgers, de betrokkenen van de politieke groepering verzoeken discreter te opereren en niet in het gemeentehuis burgers te benaderen. Het doen van beloftes of het aanbieden c.q. aannemen van geld/giften in ruil voor de ondersteuningsverklaring is strafbaar (artikel Z 4, tweede lid, van de Kieswet).

6. Plaatsen verkiezingsborden

Het aanplakken van posters is voor veel politieke partijen een belangrijk middel om hun deelname aan de verkiezing onder de aandacht van de kiezers te brengen. Ook voor de opkomstbevordering is dit van belang. Ik ga er daarom van uit dat u tijdig verkiezingsborden plaatst, waarop politieke partijen hun posters aan kunnen plakken. De in het algemeen deel van het Gemeentefonds opgenomen voorziening voor de bekostiging van de organisatie van een verkiezing is ook bedoeld voor het plaatsen van verkiezingsborden. Het is daarom niet gepast om politieke partijen geld in rekening te brengen voor het aanplakken of laten afbeelden van hun posters, of in het geheel geen gelegenheid te bieden voor campagne-uitingen in de openbare ruimte.

7. Verlies of niet ontvangen hebben van stempas

In de praktijk kan het gebeuren dat kiezers hun stempas niet (tijdig) hebben ontvangen, of zijn kwijtgeraakt. Om het risico te verkleinen dat kiezers zich dit pas kort voor of op de dag van de stemming realiseren geef ik u de mogelijkheid in overweging om kiezers proactief te informeren over het moment waarop de stempas wordt verstuurd. Door bijvoorbeeld een opvallende envelop te gebruiken voor het versturen van een stempas vergroot u de kans dat de envelop wordt geopend. In aanvulling daarop zou u als gemeente uw inwoners de mogelijkheid kunnen bieden zich aan te melden voor een berichtenservice, bijvoorbeeld via sms, dat hen erop attendeert dat hun stempas is verstuurd.

Ook kan het soms gebeuren dat een grotere groep kiezers geen stempas heeft ontvangen, als gevolg van een fout in de postbezorging of in de selectie van de kiesgerechtigden. Dit kan bijvoorbeeld gaan om een straat of een wijk. Indien dit wordt ontdekt voor het opmaken van het Register van ongeldige stempassen (ROS), dan kunnen er proactief nieuwe stempassen worden verstuurd naar de kiezers die hierdoor zijn geraakt. In dat geval moeten de nummers van de oorspronkelijk verzonden stempassen worden opgenomen in het ROS. Het gaat dan niet om vervangende stempassen in de zin van artikel J 8 van de Kieswet, omdat die alleen door een kiezer zelf kan worden aan aangevraagd. Wij verzoeken u dit dan wel te melden bij het Informatiepunt verkiezingen (informatiepunt@kiesraad.nl).

Pagina 7 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

Ik teken hierbij aan dat deze werkwijze alleen bruikbaar is indien de groep kiezers die geen stempas heeft ontvangen met voldoende zekerheid kan worden afgebakend, zodat het risico op verwarring bij de kiezers en/of het stembureau over de geldigheid van de verschillende stempassen wordt tegengegaan. Ten behoeve van kiezers die al een stempas hebben ontvangen, is het van belang dat de burgemeester duidelijk communiceert waarom nieuwe stempassen worden toegestuurd en uitlegt dat de oude stempassen ongeldig zijn.

8. Stemlokalen: locaties en inrichting

8.1. Het aanwijzen van voldoende stemlokalen Het college van burgemeester en wethouders is verantwoordelijk voor het instellen van de stembureaus (artikel E 3, eerste lid, Kieswet) en het aanwijzen van geschikte stemlokalen (artikel J 4, eerste lid, Kieswet). Bij stembureaus met een hoog aantal stemmen is het drukker, ontstaan sneller wachtrijen, ligt de werkdruk voor stembureauleden hoger en kost het tellen van de uitgebrachte stemmen meer tijd. Daarom vraag ik u nadrukkelijk om te zorgen voor voldoende stembureaus en stemlokalen. Dit ook zodat de kiezer voldoende gelegenheid wordt geboden (dichtbij) zijn of haar stem uit te brengen.

8.2. waarismijnstemlokaal.nl Evenals bij voorgaande verkiezingen wordt informatie over de stemlokalen ook gepubliceerd op het platform www.waarismijnstemlokaal.nl. Het platform waarismijnstemlokaal.nl wordt beheerd door de Open State Foundation (OSF). Op deze website kunnen kiezers eenvoudig de locatie van het dichtstbijzijnde stemlokaal opzoeken. Van ieder stemlokaal zijn de openingstijden zichtbaar en kunnen kiezers zien of het stemlokaal volledig toegankelijk is. Vanaf begin maart kunt u de gegevens van de stemlokalen in uw gemeente aanleveren bij het platform. De projectleider verkiezingen van uw gemeente wordt hier per e-mail over geïnformeerd.

Ook is het mogelijk om de gegevens van de stemlokalen direct uit de verkiezingssoftware aan de OSF aan te leveren. U kunt hierover contact opnemen met uw softwareleverancier. Indien u vragen heeft over deze website kunt u contact opnemen met de OSF via stemlokaal@openstate.eu. In de aanloop naar de verkiezingen maakt de OSF filmpjes om nadere uitleg te geven over het platform. Deze filmpjes worden begin april op het platform geplaatst.

Ik zal in de communicatie in aanloop naar de verkiezingen verwijzen naar waarismijnstemlokaal.nl. Ik hoop dat u ook bij deze verkiezing weer mee zult willen werken aan een accurate weergave van de stemlokalen in uw gemeente op dit platform.

8.3. Inrichting In de stemlokalen mag op geen enkele wijze invloed op de kiezers worden uitgeoefend. Daarom moet de inrichting van het stemlokaal een neutraal karakter hebben. Dit betekent concreet dat er geen (buitenlandse) vlaggen of banieren van organisaties, geen portretten van binnenlandse of buitenlandse politici, geen kranten of andere media met politieke advertenties en geen andere uitingen van

Pagina 8 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

politieke groeperingen en/of kandidaten in het stemlokaal aanwezig mogen zijn. Ook mag in het stemlokaal geen campagne worden gevoerd en mogen de leden van het stembureau op geen enkele wijze blijk geven van enige politieke voorkeur (ook niet door middel van bijvoorbeeld kleding, hoofddeksels en buttons).

9. Toegankelijkheid

Sinds 2019 bepaalt de Kieswet dat alle stemlokalen toegankelijk moeten zijn voor kiezers met een lichamelijke beperking (artikel J 4, tweede lid). Uit onderzoek van de organisatie Ongehinderd blijkt dat veel stemlokalen niet voldoen aan de Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus.3

Om na te gaan of de stemlokalen in uw gemeente voldoen aan de toegankelijkheidseisen verzoek ik u de checklist voor gemeentemedewerkers en locatiebeheerders te gebruiken.4 Indien het voor één of meerdere locaties niet lukt om deze (volledig) toegankelijk te maken, kan gebruik worden gemaakt van de zogeheten “pas toe of leg uit-bepaling” (artikel J 4, derde lid): het college van B&W informeert dan de gemeenteraad over de stemlokalen die niet voldoen aan de toegankelijkheidscriteria en licht toe waarom deze stemlokalen daar niet aan voldoen.

Ik verzoek u om de leden van de stembureaus in uw gemeente te vragen om op de dag van de stemming de Actielijst toegankelijkheid stemlokaal voor stembureauleden te gebruiken.5 Hiermee kunnen stembureauleden gedurende de dag de toegankelijkheid van het stemlokaal in de gaten houden. Deze actielijst zal tevens als bijlage bij de papieren instructie voor stembureauleden worden gevoegd. Op www.stembureauinstructie.nl is er ook een aparte module over toegankelijkheid te vinden waarmee u stembureauleden kunt instrueren over de bejegening van kiezers.

10. Trainen van de stembureauleden en de tellers

Gemeenten hebben de wettelijke plicht om alle stembureauleden te trainen (artikel E 4, tweede lid, Kieswet). De training van de tellers kan beperkt blijven tot het telproces. Het trainen van de stembureauleden en tellers kan bijvoorbeeld met behulp van www.stembureauinstructie.nl (geactualiseerd voor de komende Europees Parlementsverkiezing). Over het algemeen gezien zijn de stembureauleden goed opgeleid en handelen zij volgens de regels. Het valt echter niet uit te sluiten dat een stembureaulid incidenteel de regels per abuis verkeerd toepast. Daarom wijs ik u er graag op dat het van belang is dat alle gemeenten

3 https://open.overheid.nl/documenten/ronl-4c89f702-9b54-4633-b274-68f280bd1a8b/pdf; https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/09/25/16a-bijlage-bij-brief-ongehinderd- eindrapport-steekproef-stembureaus-2023 4 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/documenten/formulieren/2020/09/30/toegankel ijke-stemlocaties-checklist-voor-gemeentemedewerkers; https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/documenten/formulieren/2020/09/30/toegankeli jke-stemlocaties-checklist-voor-locatiebeheerders 5 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/documenten/publicaties/2022/10/07/actielijst- toegankelijk-stemlokaal-voor-stembureauleden

Pagina 9 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

blijven voldoen aan hun wettelijke plicht om bij elke verkiezing alle stembureauleden en tellers (opnieuw) te trainen.

11. Stemopneming: tellen en toegankelijkheid belangstellenden

10.1. Tellen van de stemmen De leden van het stembureau moeten ervoor zorgen dat het stemmen geordend plaatsvindt. Per stembureau kunnen er maximaal zeven leden worden benoemd. In aanvulling daarop mogen gemeenten een aantal plaatsvervangende stembureauleden benoemen. Hierdoor wordt het mogelijk om stembureauleden elkaar gedurende de dag af te laten wisselen. Desgewenst kunnen gemeenten in aanvulling op de stembureauleden extra tellers aanwijzen, die dan worden benoemd tot plaatsvervangend stembureaulid. Evenals op de andere stembureauleden zijn op hen de vereisten van artikel E 4 van de Kieswet van toepassing.

In het geval uw gemeente kiest voor centrale stemopneming hoeft er door het stembureau op de dag van de stemming alleen op lijstniveau te worden geteld.

10.2. Toegankelijkheid belangstellenden Op grond van de Kieswet hebben belangstellenden het recht om aanwezig te zijn bij de stemopneming (het tellen van de stemmen) door het stembureau en het gemeentelijk stembureau. Dit geldt ook voor de pers en vertegenwoordigers van politieke partijen. De gedachte daarachter is dat het van belang is dat mensen weten dat de stemopneming openbaar is en niet achter gesloten deuren plaatsvindt.

Ik verzoek u om belangstellenden erop te attenderen dat zij aanwezig mogen zijn gedurende de tijd dat het stembureau zitting houdt, ook als na 21.00 uur het tellen van de stemmen plaatsvindt. Dit kan bijvoorbeeld op de website van uw gemeente. Ook de zitting van het gemeentelijk stembureau op de dag(en) na 6 juni is een openbare aangelegenheid. Dit geldt ook voor de invoer van de stemtotalen in OSV2020.

Vanzelfsprekend is het van groot belang dat het tellen ordentelijk verloopt, ook als er belangstellenden aanwezig zijn. Ik raad u daarom aan de volgende uitgangspunten te hanteren:

 Het maken van aantekeningen, foto’s, video’s en/of filmopnamen door belangstellenden is toegestaan;  De aanwezigheid van media is eveneens toegestaan;  Foto’s, video’s en/of filmopnamen waarop stembureauleden en tellers herkenbaar in beeld zijn, mogen niet zonder toestemming van hen worden verspreid.  Uiteraard mogen belangstellenden het telproces niet hinderen. Het is de verantwoordelijkheid van de voorzitter om de orde te bewaken en in te grijpen als de tellers worden gehinderd in hun werkzaamheden, of als de orde op andere wijze in het geding is. Indien u op voorhand concrete aanwijzingen heeft dat derden van plan zijn de orde te verstoren, is het

Pagina 10 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

raadzaam om ook voor één of meer beveiligers te zorgen, en/of vooraf de politie te informeren;  Het tellen wordt uitsluitend verricht door de leden van het stembureau/het gemeentelijk stembureau, benoemd door het college van B&W, dan wel door tellers, eveneens benoemd c.q. aangewezen door het college van B&W. In geen enkel geval is het belangstellenden toegestaan om zelf mee te tellen, of op welke wijze dan ook te helpen;  Het maken van een foto van het proces-verbaal is toegestaan, maar alleen nadat het proces-verbaal is ondertekend door de leden van het stembureau/het gemeentelijk stembureau. Zolang het proces-verbaal niet is ondertekend, staat de voorzitter het maken van foto’s van het proces- verbaal niet toe. Dit omdat er nog gegevens kunnen ontbreken, of bezwaren kunnen worden ingediend;  Het is niet toegestaan om foto’s te maken van de handtekeningen van de leden van het stembureau/het gemeentelijk stembureau. De (handgeschreven) namen van de leden van het stembureau mogen wel worden gefotografeerd.

Via www.verkiezingentoolkit.nl is een poster beschikbaar gesteld met daarop de regels die belangstellenden in acht moeten nemen.6 We adviseren om deze poster op te hangen in de telruimten zodat belangstellenden daarop kunnen worden geattendeerd.

12. Bekendmaking uitslag Europees Parlementsverkiezing

De EP-verkiezing wordt in Nederland gehouden op donderdag 6 juni a.s. In veel lidstaten van de Europese Unie (EU) wordt pas op zondag 9 juni gestemd. De laatste stembussen sluiten die dag om 23.00 uur. De Europese Kiesakte bepaalt dat geen lidstaat uitslagen bekend mag maken voordat in alle lidstaten de stemming is geëindigd.7 Dat betekent dat vóór zondag 9 juni om 23.00 uur van overheidswege geen uitslagen bekend mogen worden gemaakt. Anders dan bij andere verkiezingen, is het dus niet toegestaan dat gemeenten op de avond van de stemming (6 juni) een (voorlopige) uitslag bekendmaken. Het bekendmaken van opkomstcijfers voor zondag 9 juni is wél toegestaan.

De stemopneming in de stemlokalen vindt op de avond van de stemming (dus donderdag 6 juni vanaf 21.00 uur) gewoon doorgang. Belangstellenden kunnen daarbij, zoals gebruikelijk, aanwezig zijn en de voorzitter van het stembureau meldt de uitkomst van de stemopneming, zoals gebruikelijk, aan de in het stemlokaal aanwezige kiezers. Het stembureau legt de uitkomsten van de stemopneming vast in het proces-verbaal N 10-1 of N 10-2.

6 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/documenten/publicaties/2023/02/23/poster- tellen-van-de-stemmen 7 Art. 10, tweede lid, van de Akte betreffende de verkiezing van de leden van het Europees Parlement door middel van rechtstreekse algemene verkiezingen.

Pagina 11 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

Op vrijdag 7 juni vindt de openbare zitting van het gemeentelijk stembureau plaats. Het gemeentelijk stembureau stelt t.a.v. iedere kandidaat en iedere lijst het totaal aantal stemmen in de gemeente vast, waarna de zitting wordt geschorst. De uitslag wordt niet bekend gemaakt aan de aanwezigen en het proces-verbaal wordt niet getekend.

Als de voorlopige telling op gemeentelijk niveau duidelijk is, kunt u die onder embargo delen met het ANP. Hierover zijn door het ministerie van BZK afspraken gemaakt met het ANP. Het ANP kan deze voorlopige telling onder embargo krijgen en zal deze niet eerder bekend maken dan na de sluiting van de laatste stembussen in de EU. Nadrukkelijk is het niet de bedoeling deze voorlopige telling voor zondag 23.00 uur met andere partijen dan het ANP te delen.

Op maandag 10 juni, als de stembussen overal in de EU zijn gesloten, wordt de geschorste zitting van het GSB heropend. Het proces-verbaal Na 31-1 of Na 31-2 kan dan worden vastgesteld. Daarna kan de aanlevering aan het HSB en elektronische openbaarmaking op de gemeentelijke website zo snel mogelijk plaatsvinden.

De hoofdstembureaus houden hun zitting tot vaststelling van het kieskringtotaal op dinsdag 11 juni om 10.00 uur. Daarbij wordt proces-verbaal O 7 opgemaakt. De processen-verbaal worden vervolgens fysiek aan de Kiesraad aangeleverd.

13. Regels over openbaarmaking van de vaststelling van de uitkomsten

13.1. Elektronische openbaarmaking Nadat het gemeentelijk stembureau de gemeentelijke totalen van de uitkomsten van de verkiezing (in het proces-verbaal Na 31-1 of Na 31-2) heeft vastgesteld moeten alle gemeenten onverwijld de volgende documenten elektronisch openbaar maken op de gemeentelijke website:

 Het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau (model Na 31-1 bij decentrale stemopneming of Na 31-2 bij centrale stemopneming), de processen-verbaal van de stembureaus (modellen N 10-1 bij decentrale stemopneming en N 10-2 bij centrale stemopneming) en, indien van toepassing, de bijbehorende corrigenda. De ondertekening laat u bij de openbaarmaking achterwege.  Het digitale bestand dat is ontstaan door het opmaken van de gemeentelijke totalen, na invoer van de gegevens uit de processen- verbaal in de OSV2020. Het betreft hier een zogenaamd CSV-bestand, dat u onbewerkt moet publiceren. Hier moet dus niet eerst een Excel- of pdf-bestand van worden gemaakt. Gemeenten ontvangen hierover in aanloop naar de verkiezing nadere instructies.  De uitkomsten van de controle op de werking van OSV2020, aan de hand van het controleprotocol van de Kiesraad.

Pagina 12 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

Door de publicatie van deze documenten worden kiezers in staat gesteld om voorafgaand aan de uitslagvaststelling de tellingen te controleren en tot 48 uur voor de zitting van het centraal stembureau schriftelijk melding te maken van vermeende fouten in een proces-verbaal van een stembureau of een gemeentelijk stembureau.

13.2 Transparantie en controleerbaarheid uitslagberekening Transparantie en controleerbaarheid van de uitslagberekening zijn van essentieel belang om vertrouwen te kunnen hebben (en te houden) in de uitslag van de verkiezingen. Ook in de Tweede Kamer is er doorgaans veel aandacht voor de tijdige publicatie van de processen-verbaal. Dat wil zeggen onmiddellijk na vaststelling van de gemeentelijke totalen en voorafgaand aan de zitting van het hoofdstembureau/centraal stembureau.

Ik doe daarom een dringend beroep op u om de wettelijke voorschriften tijdig en volledig uit te voeren en er dus voor te zorgen dat bij de komende verkiezingen alle bovengenoemde bestanden direct na vaststelling van het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau openbaar worden gemaakt op de gemeentelijke website. Vanwege het risico op oneigenlijk gebruik van de handtekeningen van de stembureauleden, wordt de ondertekening van de stukken niet digitaal openbaar gemaakt.

De documenten moeten online blijven staan tot ten minste drie maanden nadat over de toelating van de gekozenen is besloten.

In de verkiezingentoolkit (www.verkiezingentoolkit.nl) zal weer de Handreiking voor het publiceren van diverse bestanden in het kader van de verkiezingsuitslag worden geplaatst. Deze is onderdeel van de bundel factsheets vaststelling verkiezingsuitslagen. Ik verzoek u deze handreiking te volgen zodat de processen-verbaal in alle gemeenten zo uniform mogelijk worden gepubliceerd.

13.3 Vaste url Bij eerdere verkiezingen is alle gemeenten gevraagd een vaste pagina op hun website in te richten, waar de genoemde bestanden na een verkiezing worden gepubliceerd. Met een vaste pagina wordt bedoeld een webpagina met een vaste url, bijv. www.gemeente.nl/verkiezingen/uitslagen. Deze werkwijze zorgt ervoor dat belangstellenden snel de gewenste gegevens kunnen vinden. Om de gepubliceerde documenten en bestanden makkelijk vindbaar te maken, verzoek ik u tevens om duidelijk op de homepagina van de gemeentelijke website te verwijzen naar hun vindplaats. Een overzicht met een link naar de websites van alle gemeenten zal worden gepubliceerd op de website van de Kiesraad, die aldus zal gaan fungeren als centraal portaal voor deze informatie.

13.4 Terinzagelegging op het gemeentehuis

Pagina 13 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

De publicatie op de gemeentelijke website vervangt niet de wettelijke verplichting om de papieren versie van alle processen-verbaal ter inzage te leggen op het gemeentehuis. Door de terinzagelegging kan iedereen die dat wil controleren of de digitaal gepubliceerde documenten overeenkomen met de ter inzage gelegde stukken. Ook kunnen de documenten langs deze weg worden ingezien door personen die geen toegang hebben tot het internet, of die digitaal minder vaardig zijn.

Terinzagelegging van de documenten gebeurt, in afwijking van de digitale openbaarmaking, integraal, dus inclusief de ondertekening. Hier mogen echter geen foto’s of kopieën van worden gemaakt. Wel is het toegestaan aantekeningen te maken en handmatig delen over te nemen op een notitieblaadje. De terinzagelegging vindt plaats tot over de toelating van de gekozenen is beslist. Op de website van uw gemeente dient te staan wanneer en waar van het inzagerecht gebruik kan worden gemaakt.

Desgewenst kunt u wachten met het printen van de ingescande processen- verbaal tot het moment dat een belangstellende daadwerkelijk vraagt om inzage in de fysieke stukken.

14 Voorlichting

In de aanloop naar de Europees Parlementsverkiezing ontwikkelt het ministerie van BZK wederom een landelijke publiekscampagne. Deze campagne start op 20 mei (2,5 week voor de verkiezing) en heeft de volgende doelen:

 Kiesgerechtigden informeren over de datum van de verkiezing;  Kiesgerechtigden informeren over het belang van het uitbrengen van hun stem bij de verkiezing;  Kiesgerechtigden motiveren om te gaan stemmen.

De publiekscampagne richt zich via diverse kanalen op alle kiesgerechtigden, waarbij jongeren tussen de 18 en 25 jaar speciale aandacht hebben.

In de verkiezingentoolkit (www.verkiezingentoolkit.nl) worden communicatiemiddelen beschikbaar gesteld, waar gemeenten en andere stakeholders gebruik van kunnen maken in de communicatie richting kiezers. Het gaat hierbij onder meer om beeldmateriaal, kant-en-klare teksten, social media content en infographics.

Via de communicatienieuwsbrief worden de communicatieadviseurs en/of de woordvoerders verkiezingen en de projectleiders verkiezingen van gemeenten geïnformeerd over de aangeboden communicatiemiddelen.

Pagina 14 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

15 Internationale verkiezingswaarnemers

Bij de Europees Parlementsverkiezing zullen er naar verwachting internationale waarnemingsmissies actief zijn. Het ligt in de lijn der verwachting dat een deel van deze waarnemers met gemeenten zal willen spreken over de organisatie van de verkiezing. Het is aan uw gemeente om te besluiten om dit al dan niet te doen.

Op donderdag 6 juni 2024 hebben de waarnemers het recht om gedurende de gehele tijd dat het stembureau zitting houdt (artikel J 39 van de Kieswet) in het stemlokaal aanwezig te zijn. Vanzelfsprekend gaan wij ervan uit dat de waarnemers gastvrij worden ontvangen. De voorzitter en de leden van het stembureau kunnen de vragen van de waarnemers beantwoorden of, als zij het antwoord niet weten, doorverwijzen naar de gemeente. Uiteraard heeft het stemmen voorrang en als het te druk is kan de waarnemers worden verzocht om te wachten. De voorzitter kan de waarnemers ook aanwijzingen geven waar ze wel of niet mogen staan. Dit met het oog op het stemgeheim, het behouden van voldoende afstand tot de andere personen aanwezig in het stemlokaal en het behoud van het voor het stembureau noodzakelijke overzicht op het uitbrengen van de stemmen.

De waarnemers zijn herkenbaar aan een badge, waarop staat dat zij internationaal waarnemer zijn. Deze badge moet zichtbaar worden gedragen. Tevens moet iedere waarnemer desgevraagd aan de voorzitter van het stembureau een brief van het ministerie van BZK kunnen tonen, waaruit blijkt dat hij of zij een internationale waarnemer is. De waarnemers zijn verplicht om strikte neutraliteit in acht te nemen, zij mogen geen blijk geven van hun politieke gezindheid en/of zich in de verkiezingsprocedure mengen en zij moeten zich aan de Nederlandse wet- en regelgeving houden (artikel J 39 van het Kiesbesluit). Indien de voorzitter of de leden van het stembureau vaststellen dat de waarnemers zich hier niet aan houden moeten zij de waarnemers hierop aanspreken. Ik verzoek u om in dat geval ook het ministerie van BZK hier meteen over te informeren via het onderstaand e- mailadres. Het is mogelijk dat de waarnemers worden vergezeld door tolken en/of begeleiders. Deze tolken en begeleiders hebben niet de status van waarnemer. De waarnemers worden erop geattendeerd dat de tolken en begeleiders zich aan dezelfde regels moeten houden als de waarnemers.

Indien u vragen hebt over internationale waarnemers kunt u een e-mail sturen naar postbus.verkiezingen@minbzk.nl.

Pagina 15 van 16

Datum

Kenmerk 2024-0000002655

16 Informatiepunt verkiezingen

Indien u vragen heeft over de komende Europees Parlementsverkiezing, naar aanleiding van deze circulaire of anderszins, dan kunt u die stellen aan het door BZK en de Kiesraad gezamenlijk ingestelde Informatiepunt Verkiezingen. U kunt uw vragen mailen naar: informatiepunt@kiesraad.nl. Het informatiepunt is op werkdagen tussen 09.00 en 17.00 uur telefonisch bereikbaar op het volgende telefoonnummer: 070 – 426 73 29.

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

Hugo de Jonge

Pagina 16 van 16