230928 Raadsinformatiebrief Handreiking circulair bouwen Alkmaar - Bijlage 1

 

Handreiking circulair bouwen Alkmaar September 2023, versie 1.0

  

Inhoudsopgave 1. Op weg naar een circulair Alkmaar 3 1.1 Alkmaarse Ambities 3 1.2 Handreiking circulair bouwen 3

2. Wat is een circulaire economie? 4 2.1 Waarom is een circulaire economie noodzakelijk? 4

3. Thema’s Circulair Bouwen 5 3.1 Toelichting op de 4 thema’s van circulair bouwen 5 3.2 Subthema’s binnen thema’s circulair bouwen 6 3.3 Circulair bouwen samengevat 7

4. Circulair bouwen in Alkmaar 8 4.1 Circulair bouwen en het Convenant Toekomstbestendig Bouwen 8 4.2 Ambitiekaart circulair bouwen 9

5. Ontwikkelkader 11 5.1 Tekst te gebruiken in ontwikkelkader 11

6. Slot 13

Bronnenlijst 14

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 2

  

1. Op weg naar een circulair Alkmaar De gemeente Alkmaar streeft naar een toekomstbestendige stedelijke ontwikkeling. Dit doen we onder andere door onze bouwprojecten zo circulair mogelijk te maken. We zijn continu aan het bouwen, verbouwen, renoveren of onderhouden. Dit biedt circulaire kansen, omdat we daarmee één van de grootste afvalstromen verduurzamen. Echter, het is niet altijd duidelijk wat onder circulair bouwen wordt verstaan. Om hier antwoord op te geven hebben we de handreiking Circulair Bouwen ontwikkeld.

De handreiking Circulair Bouwen kan 1.2 Handreiking circulair gezien worden als een praktische door- bouwen vertaling van de Alkmaarse Ambities op het gebied van circulair bouwen en het In deze handreiking vind je onze definitie van het begrip circulair bouwen. Dit document kan convenant Toekomstbestendige gebruikt worden als praktisch instrument bij de Woningbouw. ontwikkeling van nieuw en bestaand vastgoed en daaromheen liggend gebied. Zo zet de hand- 1.1 Alkmaarse Ambities reiking verschillende circulaire thema’s uiteen, die gebruikt kunnen worden als criteria en uitgangs- Alkmaar heeft meerdere ambities op het gebied punten in verschillende processen, waaronder van circulair bouwen: aanbestedingen, gronduitgiftes en het opstellen • Coalitieakkoord 2023-2026 van ontwikkelkaders voor gebiedsontwikke­ - Nieuwbouw wordt (…) zoveel mogelijk lingen. circulair ontwikkeld; - We moedigen het verduurzamen van de Deze handreiking biedt niet alleen een praktisch bestaande woningvoorraad aan. Optimaal instrument voor circulair bouwen, maar dient stimuleren is het uitgangspunt, geen dwang. ook als belangrijk uitgangspunt voor zowel de Bij nieuwbouw zijn de uitgangspunten: interne (verschillende afdelingen gemeente) als duurzaam, energieneutraal en circulair; externe (ontwikkelaars, bouwbedrijven etc.) • Agenda Duurzaam Alkmaar (voetnoot: Dit stuk communicatie.

Het fungeert als een gemeen- moet nog worden vastgesteld) schappelijk referentiekader voor alle betrokken - Circulaire principes zijn geïntegreerd in partijen, wat kan helpen om een gezamenlijk alle (nieuw) bouwprojecten waarbij de begrip en een gemeenschappelijke taal te gemeente betrokken is creëren rondom circulair bouwen. • Convenant Toekomstbestendige Woningbouw - Gemeente Alkmaar heeft het Convenant Met de implementatie van deze handreiking Toekomstbestendige Woningbouw onder­ zetten we als gemeente een belangrijke stap tekend. Dit Convenant is ontstaan in de richting een duurzame en circulaire toekomst. MRA en de Provincie Utrecht vanuit de Door circulair bouwen als uitgangspunt te nemen ambitie om verschillende duurzaamheids- bij bouwprojecten en gebiedsontwikkeling, ambities, waaronder circulariteit, onderdeel dragen we bij aan een vermindering van de te maken van de woningbouwopgave. Met impact op het milieu en het behoud van grond- het Convenant creëren we een gelijk speel- stoffen. Dit is niet alleen van belang voor onze veld voor de markt door helderheid te eigen gemeente, maar heeft ook een positief scheppen in onze wensen en ambities. effect op de maatschappij en het milieu als geheel.

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 3

  

2. Wat is een circulaire economie? De circulaire economie is een economisch systeem dat gericht is op het behoud van grondstoffen en het minimaliseren van afval en vervuiling. Hierbij is de transitie van een lineaire werkwijze (waarin grondstoffen en materialen een eenmalige levensduur hebben en daarna afval worden) naar een circulaire werkwijze (waarin grondstoffen en materialen in de cirkel blijven) van groot belang (figuur 1).

Om in Alkmaar een circulaire werkwijze te 2.1 Waarom is een circulaire realiseren, staan de volgende basisprincipes economie noodzakelijk? centraal: 1. preventie: gebruik zo min mogelijk grond­ Onze huidige manier van leven is niet ‘volhoud- stoffen en energie; baar’: we consumeren bijna 2 keer zoveel als de 2. levensduurverlenging: gebruik grondstoffen, aarde aankan. Een circulaire economie is daarom producten, onderdelen en materialen zo lang noodzakelijk om de volgende twee redenen: mogelijk; 3. (re)cycle of biodegradatie: breng materialen • Invloed op natuur en milieu: efficiënter en aan het einde van het gebruik terug naar de langer gebruik van grondstoffen vermindert voorkant van de productieketen. de uitstoot van broeikasgassen en afval gerelateerd aan de winning, productie en Dit kan ook gekoppeld worden aan de R-ladder1. verwerking van grondstoffen. Werken volgens de principes van de circulaire economie vraagt om een andere manier van • (On)afhankelijkheid andere landen: veel denken en werken. grondstoffen komen nu uit het buitenland. In een circulaire economie is Nederland, door Figuur 1: Van lineair naar circulair het hergebruik van materialen, veel minder afhankelijk van andere landen. Lineaire Recycling Circulaire economie economie economie Figuur 2: Basisprincipes circulariteit (Stijn & Stolker, 2021).

De ‘grondstof lus’ verwijst naar de technische en biologische lussen uit het vlindermodel van de Ellen MacArthur Foundation (2013). 1. Preventie

Vernauwen grondstof lus Minder grondstoffen gebruiken

2. Levensduurverlenging

Vertragen grondstof lus Grondstoffen zo lang mogelijk gebruiken

3. (re)Cycle Sluiten grondstof lus Grondstoffen recyclen/ terugbrengen in de biosfeer

1 https://www.rvo.nl/onderwerpen/r-ladder

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 4

  

3. Thema’s Circulair Bouwen Circulair bouwen staat centraal in gebiedsontwikkeling. Het doel van circulair bouwen is om een duurzame bouwbenadering te creëren waarbij materialen worden hergebruikt, afval geminimaliseerd wordt en de impact op het milieu wordt verminderd. In dit hoofdstuk geven we de definitie van de circulaire thema’s, die gebruikt kunnen worden als criteria en uitgangspunten in verschillende processen, waaronder aanbestedingen, gronduitgiftes en het opstellen van ontwikkelkaders voor gebiedsontwikkelingen.

Bij elke ontwikkeling worden de basisprincipes Gebouwen (MPG) wordt uitgedrukt en gemeten circulariteit: preventie (vernauwen grondstof met behulp van een MPG-berekening, het wette­ lus), levensduurverlenging (vertragen grondstof lijke sturingsinstrument om vanuit de bouwom­ lus) en (re)cycle (sluiten van de grondstof lus) geving te sturen op duurzaamheidsprestaties. Circulariteit vanaf het begin tot het einde mee­genomen. Thema 2: Gebouwflexibiliteit Om dit zo goed mogelijk te kunnen doen in de sloop, (ver)bouw en transformatieprojecten in Met circulair bouwen creëren we nu de juiste Alkmaar maken wij onderscheid bij circulair (ver) voorwaarden zodra materialen, gebouwonder­ bouwen in 4 thema’s afkomstig uit Het Nieuwe delen en het gebouw zelf in de toekomst zo lang Normaal2: mogelijk te gebruiken blijven. Door gebouwen adaptief en losmaakbaar te ontwerpen/bouwen 1. Milieu-impact en materiaalgebruik kunnen gebouwen gemakkelijk worden aan­ 2. Gebouwflexibiliteit gepast aan veranderende behoeften en omstan- 3. Omgang restmaterialen digheden. Hierdoor blijft een gebouw gedurende 4. Gezonde materialen vele jaren functioneel en bruikbaar en wordt de milieu-impact (o.a. CO₂ -uitstoot en afval) die Deze thema’s vormen de rode draad in is verbonden aan sloop en herbouw voorkomen. onze circulaire ambities.

Alle thema’s zijn toe Bovendien kan hergebruik van bestaande te passen op zowel nieuwbouw, renovatie en gebouwen zorgen voor behoud van de culturele transformatieprojecten als beheer- & onder- waarde en identiteit van de gemeente Alkmaar. houdsprojecten Thema 3: Omgang restmateriaal (sloop en bouw) 3.1 Toelichting op de 4 thema’s van circulair bouwen Bij zowel de realisatie als de sloop van gebouwen komt veel materiaal vrij. Dit materiaal wordt meestal laagwaardig hergebruikt, bijvoorbeeld Thema 1: Milieu-impact en als fundering onder nieuw aan te leggen wegen. materiaalgebruik Restmateriaal is echter vaak nog een waarde­ volle grondstof die we opnieuw kunnen inzetten. Het realiseren van gebouwen vereist het toe­ We streven naar het hoogwaardig herbestemmen passen van diverse materialen. De verschillende van vrijkomende materialen uit te slopen objecten materialen die worden gebruikt leiden tot een en restmaterialen op de bouwplaats. Door deze hoge milieu-impact. We verlagen de milieu- efficiënt in te zamelen, sorteren en verwerken impact door het maken van weloverwogen kunnen we een gesloten kringloop realiseren. keuzes in het type materiaal. Denk hierbij aan het gebruik van biobased, non-virgin of goed herbruikbare materialen. De Milieu-Impact van

2 Deze vier thema’s komen uit ‘Het Nieuwe Normaal 0.5’ van Cirkelstad.

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 5

  

Thema 4: Gezonde materialen Materiaalgebruik: Er zijn verschillende typen materialen te onder- De enorme hoeveelheid en diversiteit aan chemi- scheiden. Zo kun je bouwen met biobased caliën maken het moeilijk de gevolgen voor mens (her­nieuwbaar), non-virgin (hergebruikt), en milieu van een specifieke stof te bepalen. Met gerecycled of nieuw materiaal. De toepassing circulaire materialen willen we kringlopen sluiten van bijvoorbeeld non-virgin materiaal voorkomt en toekomstig hergebruik mogelijk maken. Dat de productie van nieuwe materialen. Door betekent dat we de toepassing van toxische biobased materialen toe te passen vermijd je niet stoffen waar mogelijk willen voorkomen. alleen het gebruik van CO₂-intensieve materialen als beton of staal, maar haal je ook CO₂ uit de 3.2 Subthema’s binnen thema’s lucht (construction stored carbon) én leg je circulair bouwen het voor jaren vast in de gebouwde omgeving.

Elk thema kan onderverdeeld worden in een Hergebruikpotentie: aantal subthema’s3. Deze kunnen we gebruiken Wanneer nieuwe gebouwen het einde van voor het verder specificeren van onze ambities hun gebruiksduur hebben bereikt, moet hoog- in de toekomst waardig hergebruik mogelijk zijn om met mini­ male impact de toekomstige bouw mogelijk te Subthema’s: Milieu-impact en maken. De her­gebruikpotentie geeft inzicht in de materiaal­gebruik mate waarin producten, onderdelen of materialen aan het einde van hun levensduur hergebruikt Milieu-impact (MPG): kunnen worden onderverdeeld naar S-laag (Layers Het realiseren, onderhouden en slopen van of Brand, ook wel S-lagen. De verschillende lagen gebouwen leidt tot een bepaalde milieu-impact. van een gebouw met elk hun eigen levensduur). Deze milieu-impact wordt voor de Burgerlijke en Utiliteitsbouw uitgedrukt in de MPG: de Subthema’s: Gebouwflexibiliteit Milieuprestatie Gebouw. De MPG is tevens onderdeel van het Bouwbesluit, momenteel Adaptief vermogen: vastgesteld op 0.8, uiterlijk 2030 aangescherpt Het adaptief vermogen bepaalt de mate van tot 0.5. De MPG kan dus gebruikt worden als aanpasbaarheid van de inrichting (en daarmee wettelijk sturingsinstrument voor duurzaamheids­ functie) van een gebouw. Hierdoor kan het prestaties.

De huidige MPG-score van 0.8 is gebouw langer meegaan en wordt het risico eenvoudig haalbaar waardoor er nauwelijks een op leegstand en sloop verminderd. impuls uitgaat naar een meer circulaire nieuw- bouw (Bosch, 2022). De 129 appartementen op Losmaakbaarheid: de Koelmalaan - gerealiseerd door Finch Building, Losmaakbaarheid is de mate waarin een product De Groot Vroomshoop en Woonwaard – laten in een gebouw demontabel is. Een losmaakbaar zie dat bouwen met een MPG onder de 0,5 al product of gebouw heeft een hogere hergebruik- goed mogelijk is. potentie, is gemakkelijker te onderhouden, is meer adaptief en het maakt alternatieve verdien- Embodied carbon (MPG-2): modellen mogelijk. Het produceren van bouwproducten en het realiseren van gebouwen leidt tot een bepaalde Subthema’s: Omgang restmateriaal hoeveelheid CO₂-uitstoot. De CO₂-uitstoot tijdens (sloop en bouw) de productie en bouw wordt de embodied carbon (of embedded carbon) genoemd. Dit is onderdeel Omgang restmaterialen (sloop): van de totale milieuprestatie van een gebouw. Het verkennen van effectieve benaderingen om deze restmaterialen te verwerken, speelt Construction stored carbon: een cruciale rol in het stimuleren van circulair Construction Stored Carbon (CSC) is de CO₂ die bouwen.

Dit legt de nadruk op de mogelijkheid is opgenomen tijdens de groei van een biobased om sloopmaterialen te hergebruiken en hun product. Daarmee ligt deze CO₂ dus ‘opgeslagen’ bijdrage aan milieuvriendelijke bouwprocessen in het gebouw gedurende de levensduur en is zo te benutten. onttrokken aan de atmosfeer.

3 Deze subthema’s komen uit ‘Het Nieuwe Normaal 0.5’ van Cirkelstad.

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 6

  

Omgang restmaterialen (bouw): 3.3 Circulair bouwen Bij de realisatie van gebouwen ontstaat bouw­ samengevat afval. Dit is vaak opgesplitst tussen puin en overig afval. Een deel kan opnieuw worden In Alkmaar zien wij circulair bouwen als een ingezet. Daarnaast kunnen maatregelen worden manier van bouwen waarin de volgende vier getroffen om restmateriaal tijdens de bouw te thema’s centraal staan: voorkomen. 1. Milieu-impact en materiaalgebruik Subthema’s: Gezonde materialen 2. Gebouwflexibiliteit 3. Omgang restmaterialen Toxiciteit: 4. Gezonde materialen Toxiciteit wordt bepaald door de mate van risico. Bij het definiëren van risico wordt in de context Deze vier thema’s kunnen gespecificeerd worden van toxiciteit de volgende formule vaak gebruikt: naar de volgende subthema’s: “Risico = gevaar x blootstelling”. We spreken van gevaar als een stof gevaareigenschappen 1. Milieu-impact en materiaalgebruik heeft die schadelijk kunnen zijn voor mens en/of - Milieu-impact (MPG) milieu. Toxische stoffen horen niet thuis in een - Embodied carbon (MPG-2) circulaire bouweconomie, waarin we grond­ - Construction stored carbon stoffenlussen willen sluiten. - Materiaalgebruik - Hergebruikpotentie 2. Gebouwflexibiliteit - Adaptief vermogen - Losmaakbaarheid 3. Omgang restmaterialen - Omgang restmaterialen (sloop) - Omgang restmaterialen (bouw) 4. Gezonde materialen - Toxiciteit

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 7

  

4. Circulair bouwen in Alkmaar Met een helder begrip van circulair bouwen, waarin de kernthema’s van milieu- impact en materiaalgebruik, gebouwflexibiliteit, omgang met restmaterialen en gezonde materialen worden belicht, staan we nu voor de uitdaging om deze thema’s te koppelen aan onze ambities. Dit hoofdstuk laat zien hoe Alkmaar als gemeente deze circulaire thema’s omzet in tastbare doelen en praktische stappen. We hebben de thema’s gekoppeld aan de ambities uit het coalitieakkoord, Agenda Duurzaam Alkmaar en uit het convenant Toekomstbestendige woningbouw.

4.1 Circulair bouwen en het Convenant Toekomstbestendig Bouwen Als gemeente hebben we het Convenant Verder is in het Convenant ook het onderwerp Toekomstbestendig Bouwen ondertekend. Een gezonde leefomgeving opgenomen. Één van de aantal van de (sub)thema’s van circulair bouwen indicatoren binnen dit onderwerp is toxiciteit in komen ook terug in dit Convenant. Zo richt het materialen (zie figuur 4). Deze indicator heeft Convenant zich ten aanzien van circulair bouwen inhoudelijk overlap met het thema 4 ‘gezonde op twee indicatoren: de MilieuPrestatie Gebouwen materialen’, zoals dat is uiteengezet in deze (MPG) en het massapercentage non-virgin handreiking. en/of biobased grondstoffen (zie figuur 4). Deze indicatoren hebben inhoudelijk overlap met het Het Convenant heeft echter geen indicatoren op thema 1 ‘milieu-impact en materiaalgebruik’ thema 2 ‘gebouwflexibiliteit’ en thema 3 ‘omgang zoals dat is uiteengezet in deze handreiking. restmaterialen’. Als gemeente vinden we deze In het Convenant zijn per indicator drie ambitie­ thema’s echter wel belangrijk binnen circulair niveaus gesteld: ‘brons’, ‘zilver’ en ‘goud’. Brons bouwen. Deze handreiking kan dan ook gezien ligt dicht tegen het wettelijk minimum aan, worden als een inhoudelijke verdieping van het zilver stijgt daar bovenuit en goud is echt een Convenant op het onderwerp circulair bouwen. kop­lopers-ambitie.

Figuur 3: Het toetsingskader op het onderwerp circulariteit (MRA-Bureau, 2022: 9). Onderwerp Indicator Wettelijk Brons (2) Zilver (2) Goud (2) Circulair MPG-score versimpelde 0,8 (2021) 0,75 0,50 0,20 weergave LCA. Schaduw- 0,5 (2030) kosten in €/m2 BVO/jaar Massapercentage (%) Indirect in MPG > 30 > 45 >55 van grondstoffen in non-virgin en/of biobased

Figuur 4: Het toetsingskader op het onderwerp gezonde leefomgeving (MRA-Bureau, 2022: 13). Onderwerp Subdoel Indicator Wettelijk Brons Zilver Goud Gezonde leefom- Toxiciteit in % van de toegepaste mate- geen 90 95 100 geving materialen rialen is vrij van giftige stoffen verminderen (2) van de ‘Banned list of Chemical C2C Certified CM Product Standard V3.o’

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 8

  

4.2 Ambitiekaart circulair bouwen

Thema 1: Milieu-impact en materiaalgebruik Subthema Ambities Gebouw Gebied Milieu-impact We zoeken altijd naar alterna- De MPG-score van alle nieuwbouw We streven naar het gebruik (MPG) tieven met een lagere in onze gemeente is minimaal van duurzame materialen met milieu-impact (MPG en MKI). 0,75, conform het bronzen ambitie- een lage milieukostenindicator niveau uit het Convenant (MKI) bij de aanleg en het Toekomstbestendige Woningbouw. onderhoud van de openbare We streven naar een MPG ruimte. van 0,50, conform het zilveren ambitieniveau uit het Convenant Toekomst­bestendige Woningbouw Embodied We zetten in op het beperken We zetten onder anderen in op We streven ernaar de CO2- carbon (MPG-2) van de CO2 uitstoot tijdens het prefab houtbouw. Dit verkleint het uitstoot te verminderen tijdens gehele ontwikkelproces. Dit aantal transportbewegingen naar de ontwikkeling en onderhoud omvat de productie van de bouwplaats en vergemakkelijkt van de openbare ruimte. gebouwmaterialen en onder- de inzet van elektrisch hijsmate- Dit doen we door voorrang delen, het vervoer van de rieel op de bouwplaats, omdat er te geven aan materialen met producten naar de bouwplaats minder zwaar werk hoeft te een lage milieu-impact over en het bouwproces zelf. worden verricht. de gehele levenscyclus, bij onderen anderen straat­ meubilair, verlichting, speel­toestellen, verharding en groenvoorzieningen.

Construction We zetten in op biobased In nieuw te ontwikkelen gebouwen Nieuw in te zetten materiaal in stored carbon materialen, die CO2 lange tijd is het massa- percentage biobased de openbare ruimte - onder kunnen opslaan, aangezien ze grondstoffen minimaal 30% anderen voor straatmeubilair, afkomstig zijn van planten die conform het bronzen ambitie- verlichting, speeltoestellen, CO2 uit de lucht opvangen niveau uit het Convenant verharding en groenvoorzie- tijdens hun groei. Toekomst- bestendige ningen - is zoveel mogelijk Woningbouw. We streven naar een biobased. massa- percentage non-virgin en/ of biobased grondstoffen van minimaal 45%, conform het zilveren ambitieniveau uit het Convenant Toekomst- bestendige Woningbouw. Materiaalgebruik We zetten in op het gebruik In nieuw te ontwikkelen gebouwen Nieuw in te zetten materiaal van biobased en non-virgin is het massa­percentage non-virgin in de openbare ruimte – zoals grondstoffen. en/of biobased grondstoffen straatmeubilair, verlichting, minimaal 30% conform het speeltoestellen en verharding bronzen ambitieniveau uit het - is het percentage non-virgin Convenant Toekomst­bestendige en/of biobased zo hoog Woningbouw. We streven naar mogelijk. een massapercentage non-virgin en/of biobased grondstoffen van minimaal 45%, conform het zilveren ambitieniveau uit het Convenant Toekomst­ bestendige Woningbouw.

Hergebruik­ We stellen materialenpas- Wij willen het hergebruik van materialen en grondstoffen bevor- potentie poorten op. deren. De materialen in de gebouwde omgeving beschouwen we niet langer als afval, maar als waardevolle grondstoffen. Voor alle te ontwikkelen gebouwen en gebieden (zowel nieuw als bestaand) identificeren wij de materialen met een hoog potentieel voor her­­ gebruik door middel van een materialen­paspoort. Zo wordt toekomstig hergebruik vereenvoudigd.

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 9

  

Thema 2: Gebouw/gebied flexibiliteit Subthema Ambities Gebouw Gebied Adaptief We bouwen adaptief. In de gebouwde omgeving van Alkmaar creëren we nu de vermogen juiste voorwaarden zodat materialen, gebouwonderdelen en gebouwen in de toekomst zo lang mogelijk in gebruik blijven. Dit realiseren we door adaptief te ontwerpen. Dat wil zeggen dat we nieuw te ontwikkelen gebouwen en gebieden aanpasbaar maken voor toekomstige veranderingen in bijvoorbeeld functie- en ruimte- behoefte. Losmaak- We bouwen losmaakbaar. Voor zowel gebouwen als producten in de openbare ruimte baarheid (bijv. straatmeubilair) zetten wij ons in voor de bevordering van losmaakbaarheid, waarbij gebouwen/producten zijn ontworpen met het oog op demontage en hergebruik van materialen. Ons streven is in de komende jaren het gebruik van losmaakbare gebouwen/ producten in onze gemeente te vergroten, waarbij we bijvoorbeeld experimenteren met modulaire constructie­methoden en demon- teerbare verbindingen.

Thema 3: Omgang met restmaterialen Subthema Ambities Gebouw Gebied Omgang rest­ We hergebruiken materiaal dat Indien een gebouw toch gesloopt Indien er objecten uit de materialen vrijkomt uit sloop. moet worden dan zetten we in op openbare ruimte gesloopt (sloop) hoogwaardig hergebruik van de moeten worden dan zetten we vrijkomende materialen. in op hoogwaardig hergebruik van de vrijkomende mate- rialen. Omgang rest­ We hergebruiken materiaal dat Indien er materialen vrijkomen Indien er materialen vrijkomen materialen vrijkomt uit de bouw. tijdens de bouw van een gebouw tijdens de ontwikkeling van (bouw) dan zetten we in op hoogwaardig een gebied dan zetten we in hergebruik van de vrijkomende op hoogwaardig hergebruik materialen. van de vrijkomende mate- rialen.

Thema 4: Gezonde materialen Subthema Ambities Gebouw Gebied Toxiciteit We voorkomen het gebruik van In Alkmaar willen we kring­lopen In Alkmaar willen we kring­ toxische materialen. sluiten en toekomstig hergebruik lopen sluiten en toekomstig mogelijk maken. Dat betekent dat hergebruik mogelijk maken. we de toepassing van toxische Dat betekent dat we de stoffen waar mogelijk willen toepassing van toxische voorkomen. Daarom is minimaal stoffen in de openbare 90% van de toe­gepaste materialen ruimte waar mogelijk willen in nieuw te bouwen gebouwen vrij voorkomen. van giftige stoffen. Deze ambitie is conform het bronzen ambitie- niveau uit het Convenant Toekomstbestendige Woningbouw. We streven ernaar dat 95% van de toe­gepaste materialen vrij is van giftige stoffen, conform het zilveren ambitieniveau uit het Convenant Toekomst­bestendige Woningbouw.

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 10

  

5. Ontwikkelkader De tekst onder paragraaf 4.1 kan gebruikt worden in de ontwikkelkaders die we opstellen per gebiedsontwikkeling. Deze tekst is gestructureerd aan de hand van de vier thema’s van circulair bouwen zoals die zijn uiteengezet in hoofdstuk 3. Deze thema’s geven richting aan het ontwikkelproces van een plangebied. Op basis van deze tekst kunnen marktpartijen vervolgens worden betrokken die verder uitwerking geven aan het programma, de planvorming en de realisatie van een gebiedsontwikkeling.

5.1 Tekst te gebruiken in Circulair bouwen in Alkmaar ontwikkelkader We hebben de ambitie om Alkmaar circulair te ontwikkelen. Dit doen we door te sturen op de De wereld om ons heen verandert snel. Eco­ vier circulaire thema’s zoals die zijn uiteengezet logische, maatschappelijke en techno­lo­gische in de handreiking circulair bouwen: ontwikkelingen volgen elkaar in rap tempo op en 1. Milieu-impact & materiaalgebruik; hebben een grote impact op het Alkmaar van 2. Gebouwflexibiliteit; nu en de toekomst. Sommige ontwikkelingen 3. Omgang restmateriaal; kunnen we beïnvloeden, andere komen onstuit- 4. Gezonde materialen. baar op ons af. Maar hoe, wanneer en in welke mate? De toekomst is ongewis en juist daarom Thema 1. Milieu-impact & materiaal­ is het zaak dat een duurzame toekomst leidend gebruik is in de ontwikkeling van Alkmaar. Dit vergt dat we nu al moeten nadenken hoe we over 100 jaar De MilieuPrestatie Gebouwen (MPG) geeft aan willen wonen, werken en leven. In een leefom­ wat de milieu-impact is van de materialen die geving die gezond, groen en circulair is, duur­ in een gebouw worden toegepast. De MPG-score zame energie oplevert en berekend is op de van alle nieuwbouw in onze gemeente is minimaal voelbare en nog te verwachten gevolgen van 0,75, conform het bronzen ambitieniveau uit het klimaat­verandering. Al met al een leefomgeving Convenant Toekomstbestendige Woningbouw.

die we met trots kunnen doorgeven aan toe­ We streven naar een MPG van 0,50, in overeen- komstige generaties. stemming met het zilveren ambitieniveau uit het Convenant Toekomstbestendige Woningbouw. Om Alkmaar op een duurzame en toekomst­ bestendige manier te bouwen hebben we het Door het stellen van een scherpere MPG willen we Convenant Toekomstbestendige Woningbouw het gebruik van non-virgin en biobased mate­rialen ondertekend. De afspraken die hierin staan zijn bevorderen. In nieuwbouw is het massapercentage ambitieuzer dan de huidige wettelijke norm, non-virgin en/of biobased grondstoffen mini­­maal zodat woningen sneller, goedkoper en duurzamer 30% conform het bronzen ambitie­niveau uit het gebouwd kunnen worden. Toekomstbestendige Convenant Toekomstbestendige Woningbouw. woningbouw bestaat uit de volgende 6 thema’s:

CO2

Energie- Circulair Duurzame Klimaat- Natuur- Gezonde neutraal bouwen mobiliteit adaptief inclusiviteit en leefomgeving biodiversiteit

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 11

  

We streven naar een massapercentage non- Thema 3. Omgang restmateriaal virgin en/of biobased grondstoffen van minimaal (sloop en bouw) 45%, conform het zilveren ambitieniveau uit het We benaderen de gebouwde omgeving als Convenant Toekomstbestendige Woningbouw. een grondstoffenbank waarin de materialen Door te bouwen met non-virgin materialen wordt die nu worden toegepast in de toekomst worden de milieu-impact die is verbonden aan de extractie hergebruikt. Voor zowel vrijkomende materialen en productie van nieuwe materialen voorkomen. uit sloopobjecten als restmaterialen op de Bovendien halen we met biobased materialen CO₂ bouw­plaats streven we naar het hoogwaardig uit de lucht én leggen we het voor jaren veilig vast herbestemmen om grondstof-kringlopen te in de gebouwde omgeving. sluiten. Tevens wordt bij nieuwbouw een mate­rialenpaspoort opgesteld zodat toekomstig Tot slot identificeren we materialen met een hoog hergebruik van restmateriaal wordt vereen­ potentieel voor hergebruik door middel van een voudigd. materialenpaspoort. Op deze manier stimuleren we ook het hergebruik van de bestaande bebou- Thema 4. Gezonde materialen wing. In Alkmaar willen we kringlopen sluiten en Thema 2. Gebouwflexibiliteit toekomstig hergebruik mogelijk maken. Dat betekent dat we de toepassing van toxische We creëren nu de juiste voorwaarden zodat stoffen waar mogelijk willen voorkomen.

materialen, gebouwonderdelen en gebouwen in Daarom is 90% van de toegepaste materialen in de toekomst zo lang mogelijk in gebruik blijven. de gebouwde omgeving vrij van giftige stoffen4. Dit realiseren we door onze gemeente adaptief te Deze ambitie is conform het bronzen ambitie­ ontwerpen. Dat wil zeggen dat we gebouwen en niveau uit het Convenant Toekomstbestendige gebieden aanpasbaar maken voor toekomstige Woningbouw. We streven ernaar dat 95% van de veranderingen in bijvoorbeeld functie- en ruimte- toegepaste materialen vrij is van giftige stoffen, behoefte. Daarnaast zetten we in op losmaak- conform het zilveren ambitieniveau uit het baar bouwen zodat hergebruik aan het einde Convenant Toekomstbestendige Woningbouw. van de levens- of gebruiksduur mogelijk is.

4 De stoffen die wij als giftig beschouwen staan op de ‘Banned list of Chemical C2C Certified CM Product Standard V3.0’.

  

6. Slot Met behulp van deze handreiking creëren we ruimte om onze circulaire visie en ambities uit te dragen en te implementeren binnen de organisatie en het beleid. De bewustwording van het belang van circulariteit brengen we met dit document een stapje verder. De volgende stap is om aan de hand van deze handreiking concrete en toepasbare acties op te stellen per afdeling van de gemeente.

Ontwikkelingen HNN en het werken veranderen met als gevolg dat de kennis Convenant in deze handreiking in de toekomst bijgewerkt moet worden. Daarom is het van belang als In deze handreiking is het thema circulair gemeente goed aangesloten te blijven bij de bouwen uiteengezet. Daarbij is o.a. gebruik ontwikkeling van het Convenant Toekomst­ gemaakt van het Convenant Toekomstbestendige bestendige Woningbouw en HNN. Deelname aan Woningbouw en Het Nieuwe Normaal (HNN). het leertraject van het convenant en het indienen Hoewel deze raamwerken, en met name HNN, van projecten ter evaluatie voor HNN worden ons in staat stellen circulair bouwen beter te aanbevolen. begrijpen, zijn beide nog volop in ontwikkeling. Op basis van nieuwe inzichten zullen de raam-

Handreiking circulair bouwen Alkmaar | 13

  

Bronnenlijst • Bosch, S. (2022). Doorontwikkeling MPG: Drie adviezen voor aanscherping van beleid. Doorontwikkeling MPG: Drie adviezen voor aanscherping van beleid - Copper8. Geraadpleegd op 20 februari 2023.

• Cirkelstad (2023). Het Nieuwe Normaal Leidraad HNN Gebouw | concept 0.5.

• Ellen MacArthur Foundation (2013). Towards the Circular Economy: Economic and Business Rationale for an Accelerated Transition.

• Gemeente Alkmaar (2022). Circulair Alkmaar: plan van aanpak 2022-2025.

• MRA Bureau (2022). Convenant Toekomstbestendige Woningbouw.

• Stijn (A., van) & Stolker (M.) (2021). Handboek circulair renoveren woningcorporaties.

 

Opdrachtgever Gemeente Alkmaar Tim Faassen

Geschreven door Stichting C-creators Jelle Buikema Fien Peters Merel Stolker