4. 2024-059265 Ombudsman Rotterdam Rijnmond Input ORR consultatieronde AWB.pdf

Beste griffie, ORR heeft het initiatief genomen om input te leveren voor het wetsvoorstel Wet versterking waarborgfunctie Awb. Omdat de ORR sterk het gevoel heeft haar rol beter te kunnen vervullen met een verbeterde Awb, hebben we dankbaar gebruik gemaakt van de mogelijkheid die de wetgever biedt om belanghebbenden de ruimte te bieden om hierin mee te denken. De inbreng van de ORR is inmiddels ingestuurd. Wat we hebben ingestuurd kunt u vinden in de bijlagen. We sturen u deze mail (inclusief bijlagen) niet allen ter kennisname. We sturen de mail ook in de hoop dat de Raad de ORR kan helpen ons signaal nog meer kracht bij te zetten. Vanuit onze gezamenlijke doelstellingen is het voor zowel ORR als voor de Raad van belang dat de praktijk zo goed mogelijk aansluit bij wet- en regelgeving. Het versterken van de waarborgfunctie van de Awb is hierin een mooie en belangrijke stap. Wij sturen deze mail aan alle bij ons aangesloten gemeenten. Aan zowel de Raad als het college van B&W. Als u zich kunt vinden in onze inbreng, kunt u ons op twee manieren steunen. U kunt zelf uw input leveren (dit kan via Overheid.nl | Consultatie Wet versterking waarborgfunctie Awb, reactie (internetconsultatie.nl)), maar u kunt ook laten weten dat u onderschrijft wat wij als ORR hebben ingediend. Zo kunnen we als gezamenlijke stem een stevig signaal aan de wetgever afgeven.

Kiest u als Raad voor het laatste, is het wellicht een idee om hier gezamenlijk in op te trekken. Bijvoorbeeld door als gemeenteraden van Rotterdam, Krimpen aan den IJssel, Capelle aan den IJssel, Albrandswaard, Voorne aan zee en Nissewaard gezamenlijk een brief te sturen waarin u aangeeft de input van ORR te onderschrijven. Mocht dat wenselijk zijn, dan kan ik deze brief opstellen en het proces coördineren. Als u hier gebruik van wilt maken, hoor ik dat graag. Kunt u deze informatie delen binnen de kanalen die naar uw inzicht van belang zijn rondom dit onderwerp? Als er aanvullende informatie nodig is, dan hoor ik dat uiteraard graag. Alvast heel hartelijk dank voor tijd en moeite.

Met vriendelijke groet, Détje Stapel Strategisch adviseur ORR

De Batavier Batavierenstaat 15-35 3014 JH Rotterdam 5e etage 0800 - 0802 (gratis)

info@orr.nl orr.nl Werkdagen: maandag t/m donderdag

Datum: 20 juni 2024 Betreft: Input ORR Wet versterking waarborgfunctie Awb (consultatieronde)

Geachte wetgever, Dank voor de mogelijkheid die u hebt geboden om een reactie te geven op het wetsvoorstel Wet versterking waarborgfunctie Awb. Daar maken we als Ombudsman Rotterdam-Rijnmond (ORR) graag gebruik van, omdat we hopen dat we iets teweeg kunnen brengen. ORR-visie op lokaal ombudswerk De afgelopen twee jaar hebben wij een moderne(re) visie ontwikkeld op het lokale ombudswerk. In onze jaarverslagen van 2022, ‘Een lerende praktijk’, en 2023, ‘De vrijblijvendheid voorbij’, hebben wij hier al over geschreven. Ook voeren wij gesprekken met de (klachtbehandelaars van de) gemeenten waar wij bevoegd zijn (Rotterdam, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel, Albrandswaard, Nissewaard en Voorne aan Zee) over het verbeteren van de (wijze van) klachtafhandeling van gemeenten zelf (bijlage 1). Tenslotte is dit de eerste ingang en plek voor bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Met ‘onze’ gemeenten zijn wij het gesprek gestart langs de inhoudelijke lijn van de Awb. Staascommissie Rechtstaat Aan de Staatscommissie Rechtsstaat hebben wij in juli 2023 een brief gestuurd met onze ervaringen, observaties en een (urgente) oproep voor verandering (bijlage 2). Op 10 juni 2024 kwam deze commissie met een rapport naar buiten, dat symbolisch is overhandigd aan de burger. Hierin zijn 10 aanbevelingen opgenomen voor de drie staatsmachten.

Wij onderschrijven hetgeen de staatscommissie betoogt en aanbeveelt. We vragen u dan ook om de burger centraal te stellen in de aanpassingen van de Awb en de 10 aanbevelingen ‘van het papier af te krijgen’. In onze ogen kunnen aanpassingen van de Awb daar een (ondersteunende) slinger aan geven. Wetenschappelijke blik op de (on)mogelijkheden van de Awb door de ogen van de (lokale) ombudsman Ook hebben wij Lodewijk Rogier om hulp gevraagd. Deze hulp heeft hij geboden door zijn licht te laten schijnen op de (on)mogelijkheden van de Awb door de ogen van, in dit geval, de (lokale) ombudsman. Zijn inzichten heeft hij mede op basis van interviews met de Nationale Ombudsman (Reinier van Zutphen), ORR (Marianne van den Anker), Ombudsman Metropool Amsterdam (Munish Ramlal) en de Gemeentelijke Ombudsman Den Haag (Addy Stehouwer) vrijgegeven in het Tijdschrift voor Klachtrecht (bijlage 3).

Voor een paar van de onderstaande punten, waar wij vanuit ORR hulp van u als wetgever voor nodig hebben, bevat dit twee handvatten. Graag horen wij, op basis van bijgaande input, hoe u hier als wetgever naar kijkt. Meedenkkracht Michiel Scheltema Tenslotte hebben we aan Michiel Scheltema gevraagd welke inzichten en publicaties van zijn hand relevant zijn om onze input te ondersteunen. Hiervoor verwijzen wij naar bijlage 4 en 5. In deze artikelen, maar ook uit onze onderlinge uitwisseling van gedachten over de toekomst van de Awb, komt naar voren dat de 'lokettenjungle' op veel terreinen van de overheid speelt. Het opknippen van burgers, ook in klachtenland, beperkt een goede inzet en effectiviteit van de (lokale) ombudsfunctie. Voor de burger is dat onbevredigend en voor de lokale ombudsman ook. Wij onderschrijven dan ook hetgeen door Scheltema is gepubliceerd. In de kern komt het erop neer dat de overheid meer als één geheel tegenover de burger moet optreden, en ieder overheidsorgaan zich jegens de burger verantwoordelijk moet voelen voor het gehele probleem. Tevens onderschrijven wij, sterker nog, ervaren wij elke dag dat dit met de huidige versnipperde bevoegdheden niet eenvoudig te verwezenlijken is. Voor coördinatie van besluiten is er nog een regeling in de Awb die mogelijkerwijs behulpzaam kan zijn, maar die is niet direct bruikbaar voor de ombudsfunctie.

Al meedenkend met ORR gaf Scheltema aan dat de wetgever zou kunnen denken aan het gebruik maken van de mogelijkheden die mandaat bieden: verschillende overheidsorganen zouden één van hen kunnen machtigen om namens allen te besluiten. Nadenkend in die richting zou de wetgever bij een veelheid van klachtloketten kunnen denken aan een constructie of regeling waarbij de klacht door één van de ombudsmannen of klachtenfunctionarissen namens allen kan worden afgehandeld. Misschien is dat tot op zekere hoogte al te bereiken als het ons als (lokale en kinder-) ombudslieden lukt om zelf een stevige(re) samenwerking onderling en met de verschillende instanties die met klachtafhandeling te maken hebben op te zetten. Maar aandacht in de wet zou daarvoor ook heel nuttig zijn. Wanneer op een dergelijke manier meer samenwerking mogelijk wordt gemaakt, verplicht wordt of afgedwongen wordt bij wet, kunnen burgers rekenen op een meer integrale behandeling van hun klachten die meerdere bestuursorganen raken en zich op meerdere (leef)domeinen afspelen. Graag brengen wij in deze consultatieronde het samen behandelen van bezwaren en klachten onder uw aandacht, hetgeen al eerder door Michiel Scheltema is voorgesteld. Vanuit ORR leeft de overtuiging dat dit vaak veel beter zou zijn. Een meer geïntegreerde geschilbeslechting is zowel in het sociaal domein als daarbuiten erg gewenst.

Vanuit ORR hopen wij ook dat de termijn voor bezwaar van zes weken, zeker voor financiële besluiten, gelijkgetrokken gaat worden door te gaan werken

2

met de in het privaatrecht gebruikelijke termijn van vijf jaar. Ook in het algemeen is de bezwaartermijn aan de korte kant. In het bijgevoegde artikel, dat recent van de hand van Michiel Scheltema is verschenen in het Nederlands Juristenblad, zou hierdoor een reeks van problemen in het bestuursrecht opgelost kunnen worden (bijlage 5). We hopen met onze onderstreping van het belang hiervan dat deze gedachte expliciete bijval gaat krijgen bij u als wetgever. Graag… Bovenstaande ‘reis’ over de totstandkoming van onze consultatie-input bevat al een aantal wensen en mogelijke ontwikkelrichtingen voor de Awb. Hieronder vullen wij die aan met een wat stevigere oproep aan de wetgever, hoewel in vragende vorm geformuleerd. Vanuit de waarneming van de leefwereld is dit wat ORR nodig acht om het ombudswerk - ten behoeve van inwoners en ondernemers - nog beter uit te voeren, in het belang van goed bestuur, de democratische rechtsorde en de rechtsstaat. Lokettenjungle in klachtenland: graag meer ordening/integraliteit organiseren/bewerkstelligen en samenwerking bevorderen/verplicht stellen tussen klachtloketten onderling. Allereerst stelt ORR vast dat er een lokettenjungle bestaat in klachtenland én dat er in deze jungle geen georganiseerde en gestructureerde samenwerking bestaat. Dit betekent dat inwoners en ondernemers met hun klachten van loket naar loket worden gestuurd.

Hun klachten, zeker als die meerdere publieke organisaties/bestuursorganen raken, worden opgeknipt. Het ‘geheel’, de holistische blik, kan door de wijze waarop klachtenland is ingericht niet worden gewaarborgd. ORR vindt dat die bescherming voor burgers en ondernemers er wél moet komen. Mensen moeten erop kunnen rekenen dat zij niet in de kou komen te staan, omdat hun klachten niet integraal worden bekeken en beoordeeld. Bovendien is het ontzettend ingewikkeld voor mensen om uit te moeten zoeken bij wie je nu moet zijn voor wat. Ook het ingezette spoor, als mensen eenmaal een keuze hebben gemaakt of noodgedwongen hebben moeten maken, kan hen, al bij aanvang maar zeker ook later in het proces, blokkeren. Kortom, aan de wijze waarop klachten(loketten) zijn ingericht, zouden verbeteringen kunnen worden doorgevoerd. Omdat er zoveel plekken zijn waar je terecht kan, zien we dat inwoners dat ook doen om de kans dat ze gehoord worden zo groot mogelijk te maken. Dat legt druk op de inwoners (kost veel tijd) en op de klachtbehandelaars en klachtencommissies. Een holistische klachtenprocedure, waar de héle inwoner en ondernemer centraal staat, ontlast de inwoner en ondernemer en dus ook de klachtbehandelaars. Bij ORR hebben wij geen totaalbeeld van de klachtloketten en klachtensporen die gevolgd kunnen worden.

Desondanks zien wij inrichtingsverschillen, logistieke verschillen en rol- en mandaatsverschillen,

3

bijvoorbeeld over integriteitsklachten, klachten klokkenluiders, klachten ongewenst gedrag, klachten discriminatie, klachten bejegening, klachten over besluiten etc. Tevens zien wij dat het Rijk, maar ook gemeenten, uitvoeringstaken die in de wet zijn vastgelegd, hebben uitbesteed. Mensen kunnen met klachten terecht bij deze ‘losse’ organisaties, maar alleen voor het (onder)deel van dat ene stukje wettelijke taak. Hier wreken zich twee dingen: 1. Er wordt niet holistisch omgegaan met klachtafhandeling door die ‘losse’ instanties. Zij pakken alleen ‘hun’ deel op. 2. Het Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten hebben geen totaaloverzicht van deze klachten, laat staan een inhoudelijk overzicht van de (materiële) afhandeling van deze klachten. Hiermee kunnen het Rijk en gemeenten niet ‘sturen’ noch garanderen/ervoor garant staan dat deze gesubsidieerde organisaties, organisaties die de aanbestedingen wonnen, of constructies van public-private partnerships goede klachtafhandeling bieden. Goede klachtafhandeling die recht doet aan de integrale, holistische blik die in de ogen van ORR zo hard nodig is. Gericht op een oplossing voor de inwoner en veel minder op het proces. Ombudsflatie: graag coördinatie en afstemming onderling Ook zien wij dat steeds meer sectoren kiezen voor het instellen van ombudsfuncties en functionarissen.

ORR vindt dat uitstekend, omdat ‘we’ met maar met weinig zijn in aantal en capaciteit. Het is wel belangrijk om op landelijk niveau na te denken hoe al die (lokale, media, verzekerings-, universiteits- etc.) ombudsfuncties en functionarissen zich tot elkaar verhouden en geplaatst kunnen worden in het landschap. Er is vooralsnog geen werkwijze beschreven hoe de losse ombudsfuncties met elkaar zouden moeten samenwerken. Explosieklachten en/of klachten van mensen die blijven klagen en veel instanties met hun klachten belasten: graag meer transparantiemogelijkheden en afstemming onderling Zoals bekend zijn er mensen die veel ‘klachtbehandelingscapaciteit’ van veel verschillende partijen en instanties vragen. In onze ORR-regio hebben wij daar met elkaar vanuit het ‘systeem’ last van. Klachten gaan naar ORR, de burgemeester, de gemeenteraad en vaak ook nog naar de media, en in één adem naar de Nationale Ombudsman, de Tweede Kamer, de minister(s) en wat dies meer zij. De klager(s) en signaleerder(s) van mogelijke misstanden lopen het risico dat al die partijen onderling van elkaar denken: dat pakt een ander wel op. Onze ORR-ervaring is dat wij zelf geen actie ondernamen om daar iets van coördinatie en regie in te krijgen. Welke ruimte kan de wet ons bieden of moet hier juist iets voor geregeld worden?

4

Voor de belasting van het ‘systeem’ geldt dat dergelijke klagers ons allemaal aan het werk houden en dat er aan sommige dossiers, mensen en zaken, in onze ORR-ogen, onverantwoord veel publiek geld en tijd wordt besteed. Tijd die wij liever inzetten voor mensen die ons harder nodig hebben. Ook zien we, in ieder geval op gemeentelijke schaal, dat een aantal van dit soort klagers het systeem, dat graag voor hen klaarstaat, horendol maakt. Tot uitval van ambtelijke functionarissen aan toe. Kan dat niet anders? Is het mogelijk om onderling meer te overleggen en in een aantal gevallen samen een signaal af te geven, het liefst publiekelijk, dat het ‘geklaag’ moet stoppen, omdat het goed is en de gezamenlijke instanties van mening zijn dat er ‘geen’ toegang meer mogelijk is tot het systeem? Vanzelfsprekend willen wij als ORR mensen nooit monddood maken en nooit ‘beroven’ van de mogelijkheid om ergens terecht te kunnen met hun ‘klacht’. Maar het ‘overgebruik’ zouden we toch aan banden moeten kunnen leggen. Wellicht kan de wetgever hierbij ook meer ruimte bieden om deze klachten, en eigenlijk alle klachten, op een informele manier af te handelen: dejuridiseren, luisteren naar waar de echte behoefte zit en langs die lijn komen tot een fair settlement.

Omgaan met schaarse ombudscapaciteit Over de duim berekend hebben we in Nederland, en dat is een groot goed in het steeds meer afnemende aantal bureaucratieën wereldwijd, de Nationale Ombudsman, de Nationale Kinderombudsman, de nationale Veteranen Ombudsman en op sommige plekken in Nederland de lokale (kinder)ombudsmannen, ombudscommissies, functionarissen en onafhankelijke klachtencommissies. Naast het al eerder gemaakte punt en de uitgesproken zorg dat er algemeen in klachtenland een lokettenjungle is, zou er wat ons betreft ook in (kinder)ombudsmannenland wel wat meer ‘systeemhelderheid’ mogen komen. Maar dit terzijde. Het gaat ons nu om de capaciteit: opgeteld komen wij uit op ongeveer 400 tot 450 FTE. Tel hierbij op dat wij als ORR anders zijn gaan werken en enorm inzetten op het ophalen van dark numbers aan (terechte) klachten, dan ligt direct helder op tafel: 1. Wat in de Awb staat, kunnen we niet waarmaken. 2. In tijden van afnemend vertrouwen en een groeiende complexiteit kunnen wij met die beperkte FTE’s onvoldoende impact maken. 3. We lopen zelf vast in de lokettenjungle door de wirwar aan partijen die ‘stukjes’ klachten behandelen en in de wirwar van (aanbestede/publiek gefinancierde) uitvoeringsinstanties die hun dienstverlening zouden moeten willen kantelen (responsieve overheid/maat van de mens/menselijke maat/ holistische/integrale dienstverlening).

Wij willen de wetgever niet opzadelen met deze vraag, die ligt op een andere (politieke) tafel. Echter, meedenken op dit punt is wel een vereiste. We 5

kunnen niet alles oppakken, maar zijn daar feitelijk wel toe verplicht. We willen vooral tijd en aandacht besteden aan zaken die er echt toe doen (veel leed in de samenleving en veel weglekkende euro’s in het systeem) en niet aan kleinere ongemakkelijkheden, maar we hebben geen afwegingskader met politiek-bestuurlijke rugdekking. De politie heeft die bijvoorbeeld wel. De politie heeft ruimte om niet alles te hoeven doen en oppakken. Wij zouden als ORR ook graag in de komende periode willen nadenken of het ontwikkelen van een afwegingskader zou kunnen helpen om onze schaarse capaciteit zo efficiënt en zo effectief mogelijk in te kunnen zetten. Terzijde: dat de politie niet alles hoeft op te pakken, kan oppakken, of oppakt, heeft tevens een keerzijde. De verwachting dat de politie dat wél doet, leeft in de samenleving, waardoor ook teleurstelling en afnemend vertrouwen op de loer liggen. Altijd moeten reageren: kan dat specifieker en ruimer tegelijkertijd? Vanuit de Awb rust de verplichting op ORR om altijd te moeten reageren. Dit doen wij als ORR graag, maar er zijn situaties waarin wij de wetgever willen attenderen op zaken die noch in het belang van de klagers zijn, noch in het belang van een eerlijke, rechtvaardige en goede verdeling/inzet van onze (schaarse) capaciteit, in ons geval ORR. 1.

Een reactie kan voor burgers en ondernemers teleurstellend zijn als de reactie van degene die de klacht onderzoekt langs procedurele lijnen plaatsvindt. Graag zien wij dat er in de Awb meer aandacht komt voor het vinden, realiseren en inzetten van de Awb voor een materiële oplossing en/of voor relatieherstel. 2. Wij hebben een paar ervaringen waarbij burgers en ondernemers vinden dat zij van ORR een onderzoek kunnen ‘eisen’. In de ogen van deze mensen zijn wij geen knip voor de neus waard, leveren wij slecht werk, of zijn wij net zo erg als de rest van het verziekte systeem omdat zij denken en menen dat wij altijd onderzoek (moeten) doen. Welke ruimte kan de (aangepaste) Awb bieden om op een zorgvuldige(re) manier om te gaan met dit soort signalen? Behandel bezwaren en klachten tegelijkertijd Behandel bezwaar en klacht tegelijkertijd. Dat staat al in onze top 10 klachtenbehandeling (bijlage 1). Scheltema heeft daarvoor al eens een notitie gemaakt over integrale geschilbeslechting in het sociaal domein. Hierbij hoort de reactie van de minister van BZK. In deze documenten staan mooie uitgangspunten die wellicht ook een plek kunnen vinden in de Awb. In de brief van BZK is het advies van Scheltema zo samengevat (mooi ook dat laatste!). “Kernelementen van deze regeling zijn het ineenschuiven van bezwaaren klachtprocedures bij de gemeente en aanbieder, de vervanging van

6

het klassieke vernietigingsberoep tegen een besluit door een «integrale» geschilbeslechtingsprocedure waarin de bestuursrechter over ruimere uitspraakbevoegdheden beschikt, die zich zowel tot de gemeente als de aanbieder kunnen richten, het verlengen van de bezwaartermijn, het wijzigen van de toetsing door de bestuursrechter (minder terugkijkend, meer vooruitkijkend) en het verruimen van de bevoegdheid van de ombudsman, zodat deze ook klachten over aanbieders kan behandelen.” Equality of arms We hebben gelezen dat er meer wettelijke ruimte komt om bij de indiening van een bezwaarschrift een termijnoverschrijding verschoonbaar te achten. Wij zouden dezelfde uitgangspunten willen hanteren voor zowel de overheid als voor inwoners. Als de overheid een beslistermijn mag verlengen, waarom zou de burger dan niet zijn bezwaartermijn mogen verlengen? Beschikkingsvrij werken In sommige gemeenten geven ze geen beschikking af bij toekenning van voorzieningen. Dat bespaart tijd en de inwoner krijgt waar hij om vroeg. Maar zo simpel is het niet in de praktijk. Soms zijn inwoners het er toch niet mee eens. Als er geen beschikking is, weten inwoners ook niet wat hun rechtsbescherming is. Dat zou niet moeten mogen. In Den Haag speelde recentelijk een kwestie met een nieuwe verordening voor jeugdhulp.

Kinderombudsman Yvette heeft zich daar zeer druk over gemaakt, zoals te lezen is in de ‘Zorgenbrief Rechtsbescherming jeugdhulp 2024’. Uiteindelijk heeft de gemeenteraad de verordening aangepast. Reinier Feiner, advocaat en voorzitter van de Vereniging Sociale Advocatuur en bestuurslid van de Vereniging Jeugdrechtadvocaten, heeft zich eerder al druk gemaakt over hoe dit onder andere in Maassluis was georganiseerd. Hoewel de Awb voorschrijft dat er op een aanvraag een beslissing moet volgen, zou dit mogelijk nog verder kunnen worden aangescherpt. Natuurlijk lichten wij onze input graag mondeling toe en hopen wij betrokken te worden bij het vervolg. Tenslotte doen wij de suggestie om een breed offensief te starten voor het op de kaart zetten van de behoorlijkheidsvereisten uit de Awb. Wij merken dagelijks dat er vaker, eerder en meer vanuit rechtmatigheid wordt gewerkt, gedacht en gehandeld dan dat behoorlijkheid als richtsnoer en ankerpunt wordt gebruikt.

7

Met vriendelijke groet,

8

Bijlage 1

9

10

11

12

Bijlage 2

13

14

Bijlage 3

15

16

17

18

19

20

Bijlage 4

21

22

23

24

Bijlage 5

25

26

27

28

29

30

31