20210910 Documentatie Duin en Bosch Castricum.pdf

Duin & Bosch

herontwikkeling van een bijzonder zorgterrein

plankaart visie Duin & Bosch

Van visie naar visitekaartje

De vernieuwing en transformatie van zorgterreinen is een actueel gegeven. Op landgoed Duin & Bosch bij Bakkum is de transformatie op een voortvarende manier aangepakt. Het bijzondere terrein voor geestelijke gezondheidszorg is de afgelopen jaren ingrijpend vernieuwd. Een fors deel van de bebouwing is vervangen door nieuwbouw en een reeks oude monumentale gebouwen is in oorspronkelijke luister hersteld. Nieuwe woningen op het terrein maken deze omvangrijke vernieuwing financieel mogelijk.

Het terrein, aangelegd aan het einde van de 19e eeuw, weerspiegelt de geschiedenis van de geestelijke gezondheidszorg in een notendop. Rijksmonumenten liggen er als strooigoed in een waardevol landschap van bos en duinen. De instelling lag aanvankelijk volledig geïsoleerd en functioneerde als een autarkische enclave met een veelheid aan voorzieningen op eigen terrein. In de tweede helft van de 20e eeuw raakte het landschap verstoord doordat op weinig respectvolle manier nieuwbouw werd toegevoegd. Het terrein werd opengesteld voor publiek.

Tom Bullens van Vollmer & Partners heeft een integrale visie voor het hele terrein ontwikkeld. Het plan combineert het herstellen van een Rijksmonument met het harmonieus inpassen in het landschap van eigentijdse ontwikkelingen op het gebied van zorg, wonen en infrastructuur. Het hergebruik van bestaande elementen en het versterken van aanwezige kwaliteiten vormen daarbij de rode draad. De rijke historie is ontleed, van stof ontdaan en opnieuw vormgegeven.

De vernieuwing is aangegrepen om het landschap weer tot zijn recht te laten komen en historische lijnen op te pakken. De sterk verouderde zorgcomplexen zijn daarbij stapsgewijs vervangen door passende nieuwbouw. De directe omgeving sluit zorgvuldig aan op de behoeftes van gebruikers, maar is ook voor bezoekers aantrekkelijk. Duin & Bosch geldt als het visitekaartje van de Parnassia Groep en is dat ook voor het team van Vollmer & Partners.

Tom Bullens (stedenbouwkundige, landschapsarchitect): “Telkens als ik zie hoe levendig het hart van Duin & Bosch nu is en hoeveel mensen het landgoed weten te vinden, dan voel ik me trots! Het is een fijn gevoel om te weten dat je vanuit je vak een bijdrage levert aan het welzijn en welbevinden van mensen. En tegelijkertijd hebben we op een zorgvuldige manier zorg gedragen voor cultuurhistorisch erfgoed en landschappelijke waarden weten te behouden en toe te voegen.”

Hein Schouwenaars (Gebiedsontwikkelaar): “Door samen met de gemeente Castricum een flexibel bestemmingsplan op te stellen is inmiddels voor een tiental monumenten een nieuwe functie en een nieuwe eigenaar gevonden. De zorginstelling realiseerde een goede opbrengst en is van de onderhoudstaak af, de monumenten hebben een nieuwe toekomst met een nieuw gebruik en eigenaren die weer investeren in behoud van dit erfgoed.”

De overgang tussen gebouw en landschap en tussen privé en openbaar gebied is zorgvuldig ontworpen. Zo is een aarden wal met bijpassend hek rond de tuinen aan de bosrand aangelegd om rafelranden met schuttingen voor te zijn.

Op verschillende manieren is het zorgterrein onderdeel gemaakt van de “gewone” woonwereld. Op het terrein zijn reguliere woningen gerealiseerd en nieuwe woon-zorgvoorzieningen. Zorggebouwen zijn open ingepast, zonder harde begrenzingen. Tussen de verschillende terreindelen is een open relatie tot stand gebracht door middel van de ontsluiting en voetpaden. De bossen en duinen zijn vrij toegankelijk. In het hart zijn diverse gezamenlijke voorzieningen samengebracht, zoals een bakker, een taverne, een Vintage-winkel, moestuinen, een dierenweide en een speeltuin. In veel voorzieningen zijn ook cliënten werkzaam. Het levendige hart wordt veel bezocht, niet alleen door de bewoners, maar ook door fietsers die het een fijne tussenstop vinden op weg naar het strand. Janneke Kransberg, manager Parnassia Groep: “Er is veel meer reuring gekomen op het terrein. Vooral in het centrale gedeelte, waar gewerkt wordt in de tuin, het winkeltje en bij De Oude Keuken. Je ziet dat het wat doet met cliënten, dat ze het normale leven weer een beetje instappen.”

Door de landgoedsfeer te benadrukken en al in de visie optimale locaties voor doelgroepen te bepalen, is de samenhang versterkt en de kans benut om elk gebouw zorgvuldig in te passen met aandacht voor de behoeftes van bewoners, bezoekers en zorgverleners.

Serge Mulders (manager vastgoed Parnassia Groep): “Het grotere concept, waarbij voorzieningen voor cliënten, personeel en reguliere horeca samen een bruisend hart van het nieuwe landgoed zouden gaan vormen, heeft gewerkt. De huuropbrengsten dragen bij aan het in standhouden van het monument. Voor zorgbedrijf Parnassia Groep was het een kans om van een forse huurverplichting af te komen en voor de cliënten betekent dit, dat het landgoed steeds meer het oude stigma zal verlaten en meer een onderdeel van de maatschappij vormt. Dat is omgekeerde integratie.”

Historische Ontwikkeling Psychiatrisch ziekenhuis Duin en Bosch wordt rond1900 aangelegd in de duinen bij Bakkum. De basis van het terrein is gelegd door architect Poggenbeek, in samenwerking met oprichter J. W. Jacobi. Na de aanleg van de tramlijn Castricum-Duin en Bosch in 1904, volgt de bouw van zes paviljoens en het administratiegebouw in Chaletstijl.

Rond de kern van bebouwing worden diverse voorzieningen aangelegd, die allen te maken hebben met de autarkische opzet van Duin en Bosch: een moestuin voor voedselvoorziening, een vloeiveld voor de verwerking van het rioolwater, een electriciteitsvoorziening, een watertoren en een begraafplaats.

Door de toename van het aantal patiënten wordt in 1953 begonnen met de modernisering van het terrein en de realisatie van nieuwbouw. Dit zorgt voor een aanzienlijke verdichting.

(bron: beeldbank Stichting Werkgroep Oud-Castricum)

De verbinding met de buitenwereld bestaat uit enkele paden. De belangrijkste verbinding is de spoorverbinding met station Castricum. In eerste instantie aangelegd voor kolentransport maar later ook gebruikt voor bezoekers en personeel.

Historische kaart

Tramlijn (bron: beeldbank Stichting Werkgroep Oud-Castricum)

De ‘moderne tijd’: gebouwen uit de jaren ‘70

Door de weinig geordende uitbreiding van het complex met steeds nieuwe gebouwen, verhardingen en beplantingen is de oorspronkelijke opbouw van het landschap niet meer herkenbaar. De geïsoleerde ligging is door de realisatie van de nieuwbouwwijken van Castricum geleidelijk aan opgeheven.

Vollmer & Partners maakt in 2008 een ruimtelijke visie voor landgoed Duin & Bosch. Nieuwe ontwikkelingen moeten het herstel en behoud van het landgoed financieel mogelijk gaan maken. De visie is uitgewerkt in een stedenbouwkundig plan. Op basis van de oorspronkelijke structuur zijn locaties voor nieuwbouw aangewezen. Om de centraal gelegen nieuwe zorgpaviljoens heen biedt een krans van groene kamers ruimte aan kleinschalige groene woonmilieus. Bijzondere plekken, zoals de begraafplaats en de oude tramroute, zijn hersteld. Ooit was deze tramlijn de navelstreng die Duin en Bosch verbond met de rest van de wereld. Nu is de voormalige trambaan als informatiepad ingericht.

1

duinontginning ca. 1850

2

stichting Duin & Bosch ca. 1900

3

de ‘moderne’ tijd ca.1970

4

behoud door ontwikkeling vanaf 2010

Bebouwing

Visie bebouwing bestaand en nieuw

Wegen

Compacte structuur van wegen

Landschap

Levendig hart door groen omkranst

Functies

Clustering functies in het groen

Totaal

Samenhang geheel

“Er is niets dat op een herstellende met meer kracht werkt dan de aangename indruk der natuur. Dit geeft den lijder afleiding zijne denkbeelden en vervult hem met aangename gewaarwordeningen.” 150 jaar oud citaat aangehaald in de VPROserie ‘De Hokjesman, afl. ‘De Geesteszieken’ (2016) opgenomen op Duin & Bosch

Eric Huijten GGH ARCHITECTEN “De opnamekliniek is ontworpen als een strandpaviljoen met een zandkleurige steen, gevelplanken en een licht aluminium dak. De stervormige plattegrond zorgt voor een efficiënte opzet met veel overzicht en korte looplijnen voor het verplegend personeel.. Goede daglichttoetreding draagt bij aan het welzijn van de GGZ cliënten en de medewerkers. Door toepassing van veel daglicht kan de cliënt op een natuurlijke wijze de route vinden in het gebouw, is er overal uitzicht op de groene omgeving, en wordt er bespaart op kunstlicht.”

Frits Verschoor (bestuurder vastgoed, Parnassia Groep): “Ik ben blij dat de cliënten nu in goede gebouwen zitten en dat ze een fijne omgeving hebben. Zoals de cliënten gehuisvest waren, dat moest echt veranderen. Er is veel werk voor verzet, maar dat was het waard.”

In het hart wordt het beeld bepaald door grote solitaire paviljoens in een parkachtig landschap. Nieuwe paviljoens vormen hier een eenheid met de markante, authentieke panden.

nieuw zorggebouw in het oorspronkelijke ensemble

Karel de Wilde, directeur STAAT bouwmanagement “We hadden een duidelijk plan en een helder doel voor ogen. Tegelijkertijd hebben we ook altijd gezorgd voor flexibiliteit in het stedenbouwkundig plan, in het bestemmingsplan, in de bouwplannen, etc.. Daardoor kun je steeds goed reageren op actuele vragen.”

Voor het centrale deel is de oorspronkelijke opbouw als blauwdruk genomen. Het omliggende terrein is geënt op landschappelijke en cultuur-historische patronen.

oud zorggebouw gerestaureerd en herbestemd

park is opnieuw ingericht en opener geworden

oud pad is hersteld en wordt veel gebruikt

Stapsgewijs is de transformatie doorgevoerd. De nieuwbouw van zorg- en woongebouwen gaan hand in hand met het herstel van het landgoed.

hoofdgebouw is nu bedrijfsverzamelgebouw

nieuw zorggebouw in oud patroon

voorruimte wordt opener en uitnodigend open parksfeer is doorgezet

Paul de Bot (voormalig bestuurder Parnassia Groep): “Regelmatig komen bestuurders bij ons kijken en gaan dan gedesillusioneerd weer naar huis. Hier hadden we vijf jaar geleden zelf ook aan moeten beginnen, denken ze dan. Mijn ervaring is: je moet op tijd starten, een plan hebben en dat baseren op een heldere visie en strategie. Dat is de grondslag voor ons succes hier.”

Oude paden zijn hersteld of hergebruikt met een fijnmazige dooradering van het hele terrein als resultaat. Bijzonder element hierin is het voormalige tramtracé, dat informatiepad is geworden.

De duurzame wijze waarop bestaande (infra) structuren en gebouwen zijn ingezet, kenmerkt ook de landschappelijke inrichting. Aanwezige natuurwaarden, zoals de stinzenbeplanting worden gekoesterd.

Als eilandjes liggen de woonclusters in de groene omgeving. Brede groene omrandingen scheiden de woongebieden van elkaar.

blik vooruit ...

Locatie H&I: Philadelphia en Parnassia Groep realiseren een zorgvoorziening voor 27 ouderen met een verstandelijke beperking. Een particulier zorginitiatief wil een herstellingsoord realiseren voor mensen met een complexe burnout. Het gaat om een herberg met 48 zorgwoningen, die ook geschikt zijn voor mensen die mantelzorg geven of ontvangen.

blik vooruit ...

De Loet: Het voormalige paviljoen Mannen II wordt door architectenbureau Braaksma & Roos getransformeerd naar 12 herenhuizen en 5 appartementen.

Marelsdal: Op de plek van een oude polikliniek wordt een kleinschalig plan ontwikkeld met 9 duurzame woningen en 3 appartementen. De woningen worden geïntegreerd in een doorlopend duinlandschap.

De komende jaren zal het landschap van duinen, rellen en bosschages zoveel mogelijk worden hersteld. Zo komt een betere ecologische aansluiting tot stand met het prachtige omringende duinlandschap en is een uniek terrein voor toekomstige generaties gewaarborgd. Tom Bullens (stedenbouwkundige, landschapsarchitect): “Telkens als ik zie hoe levendig het hart van Duin & Bosch nu is en hoeveel mensen het landgoed weten te vinden, dan voel ik me trots! Het is een fijn gevoel om te weten dat je vanuit je vak een bijdrage levert aan het welzijn en welbevinden van mensen. En tegelijkertijd hebben we op een zorgvuldige manier zorg gedragen voor cultuurhistorisch erfgoed en landschappelijke waarden weten te behouden en toe te voegen.”

Leidschendam, visie en inrichting zorgterrein Haagstreek

Ermelo, visie en inrichting landgoed Veldwijk

Heelsum, visie en landschap zorglocatie Nieuwe Beekdal

Alphen a/d Rijn, stedenbouwkundig plan en inrichting Ecopark

Zeist, inrichting buitenruimte rond het Raadhuis

Den Haag, visie en inrichting zorgterrein Monsterseweg

Uithoorn, stedenbouwkundig plan en inrichtinsplan Vinckebuurt

Simonshaven, inrichtingsplan 380kV-station

Utrecht, inrichting Janskerkhofcomplex Universiteit Utrecht

Utrecht, inrichtingsplan Wilhelminawerf

Amersfoort, masterplan zorgterrein Zon & Schild

Heerenveen, natuurbegraafplaats Fryslân

Ook Vollmer & Partners ...

Enkhuizen, stedenbouwkundig plan Gommerwijk West-West

Inclusieve wijken: Michi-Noeki prijswinnende visie Who Cares

Den Haag, stedenbouwkundig plan zorgterrein Albardastraat

Hoogkarspel, stedenbouwkundig plan Reigersborg-Noord

Ede, masterplan zorglocatie Karakter

Colofon Tom Bullens, Vollmer & Partners Visie en ontwerp Locatie Duin en Bosch gemeente Castricum Parnassia Groep / Dijk en Duin, Opdrachtgever Gemeente Castricum, ABB Groep STAAT Bouwmanagement, Samenwerking AMGEA, diverse ontwikkelende partijen en architecten, werkgroep Oud-Castricum Oppervlakte Ontwerp Vaststelling visie Realisatie Fotografie

ca. 90 hectare start 2008 2010 2011 - 2020 Marijke Mooy, Vollmer & Partners Luuk Kramer, GGH Architecten bv

Beeld

ABB Groep, Still VPRO-serie ‘De Hokjesman’ afl. ‘De Geesteszieken’ (2016) www.watgaanwedoen.nl Beeldbank Stichting Werkgroep Oud-Castricum

Historische foto’s

e-mail info@vp.nl website www.vp.nl