Voorstel Resultaten berging Hawker Typhoon - Raadsinformatiebrief.pdf

Raadsvoorstel Datum vergadering: 24 september 2024 Datum B&W: 2 juli 2024

Portefeuillehouder: Jan Willem Boersma Auteur: Jasmijn Koutstaal

Onderwerp: Resultaten berging Hawker Typhoon Voorgesteld besluit:

Bijlagen 1. Raadsinformatiebrief resultaat berging Hawker Typhoon 2 juli 2024

Raadsinformatiebrief Onderwerp

: Resultaten berging Hawker Typhoon

Aanleiding

: Vondst van munitie en vliegtuigresten in bosperceel polder Kortland in 2017

Datum

: 2 juli 2024

Portefeuillehouder

: J.W. Boersma

Schrijver

: J.L. Koutstaal

Geachte leden van de gemeenteraad,

U ontvangt deze raadsinformatiebrief als vervolg op de raadsinformatiebrief van 30 januari 2024 en het door u op 3 oktober 2023 beschikbaar gestelde budget voor de berging van de Hawker Typhoon in polder Kortland.

Vondsten De berging van de restanten van het Hawker Typhoon jachtvliegtuig in het bosperceel van Staatsbosbeheer aan het Kortland is succesvol verlopen.

In de periode tussen 26 februari en 4 maart 2024 zijn de restanten van de romp, cockpit en bewapeningssystemen geborgen plus een volledig in ongekend goede staat aangetroffen motorblok. De belangrijkste vondsten zijn - tijdig schoongespoten - getoond tijdens de kijkmiddag op 7 maart 2024. Met dank aan Staatsbosbeheer, Alblasserdamse IJsclub AYC, Den Ouden-Bodac, de firma Tuijtel en Defensie kon de stafofficier vliegtuigbergingen samen met leden van de werkgroep Hawker Kortland een goed bezochte en informatieve kijkmiddag aanbieden. Vele honderden belangstellenden, waaronder zo’n 350 schoolkinderen toonden hun belangstelling voor het verhaal van de crash van Jean Noël Vandaele en zijn Hawker Typhoon MN 954 PR-U op 28 september 1944 in polder Kortland. Belangrijke vondsten zijn: de stoel van de piloot, zijn zuurstofmasker, pilotencap en gordel, propellerbladen, motorblok, boordkanon, rompbeplating inclusief schotgaten, delen van instrumentenpanelen, radiator en bedradingen.

Volgens vertegenwoordigers van Defensie zijn verschillende van de vondsten in opvallend goede staat na 80 jaar teruggevonden. Daarmee vertegenwoordigt al het gevonden materiaal een grote historische waarde. In de eerste plaats voor het verder completeren van het verhaal van deze crash en de laatste levensfase van Flight-Lieutenant Vandaele, maar ook voor het reconstrueren van de Hawker Typhoon als jachtvliegtuig. Op de wereld is er geen vliegend exemplaar te vinden. Slechts één casco (leeg en gestript) bevindt zich in een museum in het Verenigd Koninkrijk. De vondsten in Alblasserdam zijn van grote betekenis voor twee initiatieven in Canada en het VK waar getracht wordt een vliegende Hawker Typhoon terug te bouwen naar originele uitvoering. Complicatie is dat slechts een deel van de bouwtekeningen zijn teruggevonden na de oorlog. Beide projecten zijn daarmee afhankelijk van vondsten, zoals die in Alblasserdam, om onderdeel voor onderdeel dat niet op tekening staat te kunnen reproduceren, herontwerpen en produceren. Dit geldt tot op het niveau van het kleinst denkbare boutje of moertje.

Educatief programma Naast het verzorgen van de kijkmiddag voor scholieren en andere belangstellenden heeft de werkgroep Hawker Kortland in samenwerking met de Alblasserdamse muziekvereniging Soli Deo Gloria en de gemeente ook een educatief programma op scholen verzorgd. Gastlessen, creatieve

workshops met muziek, dichten en handvaardigheid hebben op de Ds. J. Beukelmanscholen, De Twijn en De Schalm het thema Vrede en Vrijheid aan de hand van de crash van de Hawker dichtbij de belevingswereld van de groepen 7 en 8 gebracht. Leerlingen van deze scholen hebben gastoptredens verzorgd tijdens de twee concerten die op zaterdag 20 april door Soli Deo Gloria in het kader van het thema Vrede en Vrijheid zijn verzorgd in de Ontmoetingskerk.

Berging De berging van de restanten van de Hawker Typhoon is een gecompliceerdere opgave gebleken dan vooraf werd voorzien door de deskundigen. In de eerste plaats – en daar is de raad op 30 januari 2024 over geïnformeerd – omdat de inschrijvingen voor het civiele werk ongekend hoger waren dan op basis van referentieprojecten werd verwacht. In de tweede plaats omdat het bosperceel waarbinnen de berging plaatsvond de bergers zowel met de factor tijd (zeer nat winterseizoen en aankomend broedseizoen) als qua gesteldheid beperkingen in mogelijkheden oplegde. In de derde plaats omdat de samenstelling van de grond in en om de vliegtuigrestanten anders was qua structuur en vervuiling dan op basis van de bodemdetectie was voorzien.

Meevallers waren er ook. Ten eerste: de dieptedetectie voorafgaand aan het project bleek zo accuraat dat de vliegtuigrestanten binnen het bereik van 2 tot 5 meter diepte konden worden geborgen. De bergingskuip hoefde daardoor niet voorzien te worden van een kostenverhogende tweede stempelraam. Iets wat vooraf niet uitgesloten kon worden, vooral als de motor als zwaarste element nog dieper zou zijn doorgeschoten. Ten tweede: door het kunnen bergen van alle restanten boven de tweede diepe kleilaag is het openbreken van de bodem uitgebleven. Daardoor is het grondwater uit de waterrijke laag onder de tweede kleilaag niet omhoog gedrukt en de bergingskuip niet volgelopen is. Ook hoefde minder pompwater op het oppervlaktewater te worden geloosd dan waar rekening mee was gehouden. Ten derde: er is slechts een zeer beperkte hoeveelheid munitie aangetroffen in de bergingskuip. Met name patronen voor het boordgeschut. Deze zijn onder toezicht van de EOD afgevoerd en op een ploflocatie in de regio vernietigd.

Wat ook mee zat was het aantal dagen waarbinnen de restanten van het vliegtuig uit de bergingskuip geborgen is. Slechts 6 werkdagen na de start van de graafwerkzaamheden waren de restanten boven de grond. En tegelijk betekende dit ook de start van een meer problematische afronding van de berging. De inslag van het vliegtuig in de slootwand heeft er in 1944 voor gezorgd dat een enorm kleipakket mee de veenbodem in is getrokken waardoor de restanten zaten verpakt in zwaar verkleefde klei. Met als gevolg dat het voorziene zeef-, schonings- en bergingsproces zowel in doorlooptijd als qua inzet van machines en mensen tijdens het project fors moest worden opgeschaald. Een kostenverhogende factor waarvoor de gemeente lopende het bergingsproces toestemming heeft moeten verlenen voor onvoorzien meerwerk omdat er geen weg terug meer was.

Twee omstandigheden waren hierbij medebepalend: 1. De mate van verontreiniging van het door brandstofresten (benzeen etc.) verontreinigde deel van de in de bergingskuip geborgen klei was boven de norm waardoor deze niet ter plaatse kon worden gereinigd en moest worden afgevoerd.

2. De vettigheid van de klei rondom de resten vereiste een zeefproces waarin door een combinatie van schud-zeven en afspuiten kleidelen konden worden gescheiden van de restanten. Hieruit bleef een waterhoudende slurrie over zonder structuur die ook niet terug kon in de bergingskuip. Het gevaar van drijfzand in een openbaar toegankelijk bos maakte dit vanuit veiligheidsperspectief onacceptabel. Omdat er geen locatie beschikbaar was binnen de gemeente om deze slurrie te laten uitdrogen is ook deze massa op advies en verzoek van de afdeling buitenruimte van de gemeente afgevoerd naar een verwerkingsbedrijf. De twee hiervoor genoemde omstandigheden hebben ervoor gezorgd dat onder tijdsdruk van het aankomend broedseizoen (en de sluiting van het bosperceel voor de werkzaamheden) snel schone grond moest worden aangevoerd. In grotere hoeveelheden dan vooraf was gecalculeerd.

Resultaat van de extra inspanningen is dat de bergingskuip op 15 maart, bij aanvang van het broedseizoen, weer dicht gestort was. De sloot is weer in oorspronkelijke vorm teruggebracht, inclusief oeverversteviging en het bosperceel is geschoond opgeleverd met goedkeuring van Staatsbosbeheer.

Financiën Nadat de gemeenteraad begin oktober 2023 een budget beschikbaar heeft gesteld voor de berging van de Hawker Typhoon in polder Kortland zijn de voorbereidingen voor de aanbesteding gestart.

Civiele werkzaamheden Een situatie- en gebiedsspecifiek Programma van Eisen (PvE) is opgesteld waaraan inschrijvers moeten voldoen. Met als doel dat de geoffreerde (laagste) prijs basis kan zijn voor een eventuele gunning. Mits dit past binnen het beschikbaar gestelde budget. Zoals op 30 januari 2024 aan u is gemeld heeft de op basis van het PvE uitgeschreven uitvraag niet geleid tot een gunning. In plaats daarvan hebben wij op 30 januari 2024 op basis van een gemotiveerd afwijkingsbesluit in het kader van het inkoopbeleid randvoorwaardelijk ingestemd met gunning aan Den Ouden-Bodac uit Schijndel.

Oorspronkelijk was het civiele werk van de berging gecalculeerd op € 252.000,-. De laagste bieder bij de oorspronkelijke uitvraag bood € 431.000,-. Met ons besluit van 30 januari en de op dat moment beschikbare inzichten was een budget van € 308.000,- toereikend om in bouwteamverband met Den Ouden - Bodac en Defensie tot overeenstemming te komen over een haalbare berging. Het college heeft op dat moment ingestemd met een verwachte budgetoverschrijding van: € 76.000,-. Waarvan 68% subsidiabel. De civiele werkzaamheden van de berging zijn uiteindelijk door en onder regie van Den Ouden-Bodac verricht voor een totaalbedrag van € 350.500,-. De twee hiervoor genoemde onvoorziene meerwerk werkzaamheden betroffen: 1. Aanpassingen en intensivering zeef- en schoningswerkzaamheden, t.w.v.: € 32.913,2. Afvoer slurrie en vervuilde grond naar verwerkingslocatie buiten gemeente, t.w.v.: € 27.703,Na verrekening met de stelpost sanering grond van € 15.000,- in de oorspronkelijke bieding en enige coulance heeft Den Ouden-Bodac € 42.500,- in rekening gebracht voor dit meerwerk. Opgeteld bij de gegunde civiele werkzaamheden ter waarde van € 308.000,- betekent dit een totaal van € 350.500,-.

Voorbereiding berging, vergunningverlening en toezicht Zoals bekend is DAGnl ingehuurd voor projectvoorbereiding, uitvraag en gunning civiel werk, vergunningaanvragen en toezicht namens de gemeente tijdens de berging. Door het mislopen van de gunning van de oorspronkelijke uitvraag heeft ook DAGnl extra inzet moeten plegen om tot de uiteindelijke gunning te kunnen komen op 30 januari. Hierover is medio januari samen met de vertegenwoordigers van de gemeente en de werkgroep tripartiet overleg

gevoerd en is de inzet zodanig afgestemd dat DAGnl zijn werkzaamheden voor de voorbereidende fase binnen het budget van € 46.000,- heeft kunnen verrichten. De professionele inbreng en inzet vanuit DAGnl heeft ervoor gezorgd dat deze berging alsnog op het door Defensie gereserveerde moment kon plaatsvinden. Daarmee was het voor de gemeente, de werkgroep en Defensie een vanzelfsprekende keuze om de begeleiding van de berging en het toezicht namens de gemeente door DAGnl te laten verzorgen. Ook de kosten hiervoor zijn binnen budget € 28.000,- gebleven. Leges Met het collegebesluit van 30 januari 2024 is rekening gehouden met diverse legeskosten voor vergunningen van de Omgevingsdienst, het Waterschap en de RDW. Nog niet alle legeskosten zijn in rekening gebracht. Verwacht wordt dat het toen voorziene budget van € 15.000,- toereikend zal zijn. Totaalkosten project Met het afronden van de berging zijn de bestedingen op de grootste kostenposten van dit project inmiddels bekend. Het oorspronkelijk door de gemeenteraad in oktober 2023 ter beschikking gestelde budget bedroeg € 322.000,-. Wij hebben op 30 januari 2024 gemotiveerd met de raad gedeeld waarom het budget met € 76.000,- wordt overschreden. Met het besluit tot gunning van het civiel werk werd het budget op 30 januari € 398.000,-. Tijdens het project heeft onvoorzien meerwerk geleid tot een extra kostenpost van € 42.500,-.

Opgeteld leidt dit tot een totaal van € 440.500,- aan voorziene kosten. Hiervan is op dit moment zo'n € 427.000,- aangewend. De verwachting is dat de totale kosten zullen uitkomen op €428.000,-. Dit valt lager uit dan de eerder genoemde € 440.500,-, omdat er in de eindfase van het project financiële meevallers waren, zoals de lager uitgevallen legeskosten. Subsidie Zoals eerder met de raad is gedeeld komen de kosten verbonden aan dit type berging in aanmerking voor een bijdrage uit de bommenregeling gemeentefonds. 68% van de gemaakte kosten exclusief BTW komen hiervoor in aanmerking. Aanvragen moeten voor 1 april van het kalenderjaar worden ingediend onder indiening van het raadsbesluit waarmee de gemeenteraad tot de aanvraag besluit. Wij zullen er zorg voor dragen dat alle gemaakte kosten worden getotaliseerd in een raadsvoorstel met aanvraag voor een bijdrage van 68% van de kosten voor de berging van Hawker Typhoon MN 954 PR-U. Uitgaande van een totale kostenpost van zo'n € 428.000 zal de aangevraagde subsidie zo'n € 291.000,- bedragen. Met de daarnaast toegezegde bijdrage van de Rabobank van € 25.000,- zijn de netto kosten voor de gemeente naar verwachting € 112.000,-. Oorspronkelijk bedroeg de begrote netto kostenpost voor de gemeente een bedrag van € 78.040,-.

Vervolg Nu de berging achter ons ligt, de geborgen stukken in bezit zijn van de Stafofficier Vliegtuigbergingen en de civiele werkzaamheden zijn afgerond is het bos aan het Kortland weer vrij en veilig toegankelijk. De werkgroep Hawker Kortland en wij als college kijken met voldoening terug op het resultaat van alle inspanningen. Tegelijk is er het besef dat het project nog niet geheel is afgerond. Onder regie van de gemeente is er een belangstellingsregistratie geopend waarin naast de gemeente, verenigingen, stichtingen en musea zich kunnen melden voor het in bruikleen krijgen van de geborgen vliegtuigresten. Samen met de werkgroep stellen wij ons op het standpunt dat bevorderd moet worden dat de belangrijkste stukken voor het brede publiek in Alblasserdam zichtbaar zijn. Los daarvan bezien wij de mogelijkheden waarmee de nabestaanden van Jean Noël Vandaele recht kunnen worden gedaan met vondsten die rechtstreeks aan hem toebehoorden. Iets wat ook geldt voor het 609 Squadron en de Belgische Luchtmacht waartoe hij behoorde. Daarnaast achten wij de betekenis van de deze vondsten en de kwaliteit van het materiaal van zodanige waarde dat de twee Hawker Typhoon preservation projecten in Canada en het Verenigd Koninkrijk daarvan zouden moeten profiteren.

Na sluiting van de deadline voor de registratie wordt in nauw overleg met de Stafofficier Vliegtuigbergingen en de werkgroep Hawker Kortland gekeken hoe de vondsten kunnen worden verdeeld. Omdat eigenlijk alle gevonden delen van betekenis en waarde zijn, met name voor de twee projecten in Canada en VK, is een zorgvuldige registratie noodzakelijk. Hier zijn voor de gemeente

verder geen directe meerkosten aan verbonden. Op dit moment lopen gesprekken met vertegenwoordigers van Defensie om te voorzien in een opslag op locatie met de mogelijkheid voor de werkgroep om de gevonden stukken te collectioneren. Uiteindelijk resultaat is een combinatie van bruikleenovereenkomsten tussen Defensie en de bruikleennemers. De gemeente streeft ernaar bruikleennemer te worden van een beperkt aantal, maar meest relevante vondsten in termen van toonbaarheid en tot de verbeelding sprekend. Daarin wordt samenwerking gezocht met de Historische Vereniging West-Alblasserwaard en de werkgroep Hawker Kortland. Belangrijke, nog niet beantwoorde vraag zal zijn hoe, waar en door wie het tentoonstellen en beheer van deze beperkte collectie georganiseerd wordt. Communicatie Naast deze raadsinformatiebrief is er via persberichten, artikelen op de website, de gemeentepagina en door diverse media over de resultaten van de berging gecommuniceerd naar het bredere publiek. Conclusie is dat ook via deze kanalen het bereik en de belangstelling groot is geweest.

Tenslotte Wij zijn dankbaar voor alle inspanningen die hebben geleid tot het succes van deze berging en het zichtbaar maken aan het brede publiek. In het bijzonder zijn wij dank verschuldigd aan de leden van de werkgroep Hawker Typhoon. Vrede en Vrijheid zijn een groot goed. De prijs die hier 80 jaar geleden door veel mensen betaald werd was zeer hoog. Dat blijkt ook deze dagen weer met de recente herdenkingen van 4 en 11 mei die op ons netvlies staan. Lest we forget! Opdat wij niet vergeten! Wij hopen u hierbij voldoende te hebben geïnformeerd.

Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders,

De waarnemend secretaris

De burgemeester

H. Schnitker

J.W. Boersma