96771_Definitief Concept Regionaal Risicoprofiel 2025-2028 Veiligheidsregio ZHZ.pdf
Tekst van het document
Regionaal Risicoprofiel versie: 16 mei 2024
www.zhzveilig.nl
Projectteam, auteurs en eindredactie Procesleider
Proces
Mirella Zonderop
Projectleider
Hanna Waltsgott/Peter Gruijthuijsen
Natuurlijke omgeving
Marco Storm
Gebouwde omgeving
Bart van de Minkelis
Technologische omgeving
Evelien Witte
Verkeer en vervoer
Sandra Breet
Vitale omgeving en grof en extreem geweld
Tineke Vos/Reinier Wapperom
Gezondheid en sociaal maatschappelijke omgeving
Maureen Vermeulen
Communicatie
Colofon Dit document is in beheer bij projectteam Regionaal Risicoprofiel. Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Postbus 350 3300 AJ DORDRECHT T 088 636 50 00 I www.zhzveilig.nl
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
2
Voorwoord Onze wereld verandert voortdurend en met elke verandering komen er nieuwe uitdagingen op het gebied van veiligheid en gezondheid. Als veiligheidsregio zetten we ons 24/7 in voor een veilige, fysieke en gezonde, omgeving. Voor iedereen die er woont, werkt of op bezoek komt. Dat is een flinke taak die vraagt om goede voorbereiding en actuele inzichten in de risico’s in Zuid-Holland Zuid. Dat doen we niet alleen, maar met de inzichten en kennis van onze partners. We brengen samen proactief de mogelijke gevolgen van actuele ontwikkelingen in beeld. Zo kunnen we adequaat inspelen op de risico’s van nu en in de toekomst. Het Regionaal Risicoprofiel 2025-2028 (RRP) Zuid-Holland Zuid dat voor u ligt is het resultaat van een inspirerend en intensief proces met externe partners en experts. Elke vier jaar herzien we gezamenlijk de risico’s en verschillende scenario’s voor de fysieke veiligheid in onze regio. Daarbij evalueren we zorgvuldig de kans en impact van deze scenario’s en kijken vooruit. Dit keer zijn ontwikkelingen zoals klimaatverandering, energietransitie, Covid en polarisatie tegen het licht gehouden. Dit heeft geleid tot de toevoeging of aanpassing van scenario’s, zoals een mazelenepidemie, verstoring van de openbare orde en branden in gebouwen met kwetsbare doelgroepen. Bovendien hebben we gekeken wat ons nu als regio echt kenmerkt.
Wat brengt onze functie als scharnierpunt van transporterend Nederland met zich mee als het gaat om transportveiligheid. En wat betekent onze lage ligging en het waterrijke deltagebied voor de kwetsbaarheid voor hoogwater en overstromingen? Deze en andere regionale karakteristieken zijn geanalyseerd en geïntegreerd in onze scenario’s. De scenario’s uit dit risicoprofiel en uw zienswijzen vormen de basis voor ons Beleidsplan 2026-2029. Daarin zetten we de lijn uit voor een veilige en gezonde omgeving. En helaas kunnen we niet alles voorkomen. Maar we zijn wel zo goed mogelijk voorbereid om bij incidenten, rampen en crises doortastend en effectief te handelen. Dank aan iedereen die met veel enthousiasme en inzet zijn of haar kennis en kunde heeft gedeeld. We mogen trots zijn op dit mooie resultaat door een prettige en positieve samenwerking.
Caren Frentz Directeur Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
3
Inhoud Voorwoord
3
Samenvatting
6
1.
Inleiding
9
1.1
Wat is het regionaal risicoprofiel?
10
1.2
Waarom een regionaal risicoprofiel?
10
1.3
Wat levert het regionaal risicoprofiel op?
11
1.4
Hoe is het regionaal risicoprofiel tot stand gekomen?
12
1.5
Hoe verhoudt het risicoprofiel zich tot andere plannen?
13
1.6
Leeswijzer
13
2.
Regionaal risicobeeld
14
2.1
Algemeen beeld
15
2.2
Omgevingen
16
2.2.1
Natuurlijke omgeving
16
2.2.2
Gebouwde omgeving
17
2.2.3
Technologische omgeving
17
2.2.4
Vitale infrastructuur en voorzieningen
19
2.2.5
Verkeer en vervoer
20
2.2.6
Gezondheid
20
2.2.7
Sociaal maatschappelijke omgeving
21
2.3
Incidentgeschiedenis
23
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
4
3.
Risicoanalyse en scenario’s
25
3.1
Scenario’s in Zuid-Holland Zuid
26
3.2
Trends en ontwikkelingen
28
3.3
Het risicoprofiel: wat is nieuw en wat is anders?
32
3.4
Risicoanalyse per omgeving
33
3.4.1
Natuurlijke omgeving
33
3.4.2
Gebouwde omgeving
34
3.4.3
Technologische omgeving
34
3.4.4
Vitale infrastructuur en voorzieningen
36
3.4.5
Verkeer en vervoer
37
3.4.6
Gezondheid
37
3.4.7
Sociaal-maatschappelijke omgeving
38
3.5
De regionale risico’s in één overzicht
40
4.
Risicocommunicatie
43
5.
Input vanuit gemeenten voor beleidsplan
46
Bijlagen Bijlage 1 Uitwerking scenario’s
48
Bijlage 2 Methodiek regionaal risicoprofiel
178
Bijlage 3 Bronnen en experts
192
Bijlage 4 Planning en groot onderhoud
198
Bijlage 5 Coördinatieplan HSL-Zuid
211
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
5
Samenvatting Voor u ligt de vierde versie van het Regionaal Risicoprofiel Zuid-Holland Zuid. Dit risicoprofiel biedt inzicht in de aanwezige en toekomstige risico’s binnen het werkgebied van de Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid (hierna VRZHZ). Hiermee kan het bestuur strategische beleidskeuzes maken om deze risico’s (verder) te voorkomen of om de effecten van mogelijke incidenten te beperken. Daarnaast geeft het risicoprofiel richting aan de risicocommunicatie door de veiligheidsregio met gemeenten naar de inwoners, bedrijven en bezoekers van Zuid-Holland Zuid. Ook biedt het handvatten voor de preparatie op crisisbeheersing met informatie, planvorming en oefening. Het Regionaal Risicoprofiel is een belangrijk vertrekpunt voor het nieuw te ontwikkelen beleidsplan 2026-2029. Gezamenlijk risico’s in beeld gebracht De risico’s zijn samen met partners en gemeenten geïnventariseerd volgens de landelijke methodiek. Er is gekeken naar: Wat kan ons overkomen? Welke soorten rampen, crises of grote incidenten kunnen er in onze regio en omliggende gebieden gebeuren? Welke risicovolle situaties zijn er en welke toekomstige ontwikkelingen kunnen zich daarin voordoen? Vervolgens is een analyse gemaakt van de omvang en de waarschijnlijkheid van de risico’s en de impact op basis van zes vitale belangen.
We hebben veelvuldig gebruik gemaakt van de kennis, kunde en data van onze partners en experts. Belangrijkste conclusies Uit de gezamenlijke gesprekken en de expertsessies met partners zijn verschillende ontwikkelingen en karakteristieken van onze regio naar voren gekomen die van invloed kunnen zijn op ons risicobeeld. De meeste relevante ontwikkelingen voor onze regio zijn: • De regio Zuid-Holland Zuid is het scharnierpunt van transporterend Nederland. Over weg, water, spoor en buisleidingen vindt veel vervoer van (gevaarlijke) goederen plaats. De energietransitie gaat een enorme toename betekenen van het vervoer van ammoniak als waterstofdrager. Voor de woningbouwopgave en verdichting langs transportroutes en industrie gaat dit gevolgen hebben. • Ook deze beleidsperiode is er sprake van groot onderhoud aan wegen, bruggen, tunnels en sluizen in de regio, met gevolgen voor de bereikbaarheid van onze regio voor de hulpdiensten. • De veranderende wereldorde zorgt voor geopolitieke en militaire spanningen, met de Russische oorlog tegen Oekraïne als belangrijkste voorbeeld. Nederland is vanwege haar ligging en infrastructuur een belangrijke toegang voor de NAVO partners tot Europa. Daarnaast gebruiken overheidsinstanties cyberaanvallen als middel om hun geopolitieke doel te bereiken. In de samenleving ontstaan grotere gevoelens van onveiligheid.
• In 2023 heeft het KNMI nieuwe klimaatscenario’s gepresenteerd. Er is sprake van een toename van de gemiddelde temperatuur, hitte en droogte en extremere zomerbuien, nattere winters, sterkere windstoten en valwinden bij buien. In de regio Zuid-Holland Zuid zullen we, zeker gezien onze lage ligging, te maken gaan krijgen met de gevolgen van de klimaatverandering. • Steeds meer kwetsbare groepen wonen in een kwetsbare omgeving. Door de woningnood worden kantoorpanden, bibliotheken enzovoorts omgebouwd naar woningen voor bijvoorbeeld de opvang van vluchtelingen of de huisvesting van seizoenarbeiders en studenten. Ook zien we steeds meer tijdelijke (flex) woningen. Naast fysieke, mentale of verstandelijke barrières kan er ook sprake zijn van een taal- en cultuurbarrière. Ook kan dit leiden tot verminderde zelfredzaamheid. • Er is een toename van excessief geweld (in relatie tot internationale drugsbendes) en polarisatie in de samenleving: o.a boerenprotesten, rellen oud & nieuw. Ook is er verminderd vertrouwen in de overheid. Dit kan invloed hebben op ons handelen bij rampen en crisis, specifiek in situaties waar sprake is van polarisatie. • De lage vaccinatiegraad in bepaalde gebieden van onze regio levert risico’s op voor infectieziekten als mazelen, rodehond en polio.
We zien dat niet alleen geloofsovertuiging, maar steeds meer ook andere overwegingen een rol spelen, zoals wantrouwen in de overheid.
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
6
Grootste risico’s in regio De volledige inventarisatie en analyse heeft geleid tot 42 scenario’s die zijn weergegeven in het risicodiagram op pagina 8 van dit document. In het risicodiagram is een prioritering van de risico’s zichtbaar. Naast de vijf risico’s met de meeste impact en/of waarschijnlijkheid uit het vorige risicoprofiel, zijn in dit nieuwe risicoprofiel twee risico’s toegevoegd. De grootste risico’s in de regio op waarschijnlijkheid en impact zijn daarmee (in willekeurige volgorde): • • • • • • •
Overstroming dijkring 16 Grof en extreem geweld hoog Digitale verstoring Nieuwe ziekteverwekker (pandemie) Stroomuitval Brand in gebouw kwetsbare doelgroep (nieuw) Verstoring openbare orde (nieuw)
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
7
Risicodiagram natuurlijke sociaalinfrastructuur gezondheid verkeer vitale technologische gebouwde maatschappelijke enomgeving omgeving vervoer omgeving en voorzieningen omgeving Deonderstaande In resultaten vanrisicodiagram de impact- enzijn waarschijnlijkheidsanalyse de scenario’s die behorenoptot dehet uitgewerkte thema ‘natuurlijke ‘sociaal ‘gezondheid’ ‘verkeer ‘vitale ‘technologische ‘gebouwde scenario’s infratructuur maatschappelijke en vervoer’ omgeving’ weergegeven. zijnomgeving’ uitgezet en weergegeven. weergegeven. in onderstaand omgeving’ voorzieningen’ weergegeven. weergegeven. risicodiagram. weergegeven.
Waarschijnlijkheid Zeer onwaarschijnlijk
Onwaarschijnlijk
Mogelijk
Waarschijnlijk
Zeer waarschijnlijk
1,0000
overstroming 16
Catastrofaal
grof en extreem geweld hoog overstroming 17 overstroming 22
nieuwe ziekteverwekker overstroming 21 overstroming 43
Zeer ernstig
digitale verstoring
Impact
igs kijfhoek boezem
igs spoor
0,1000
igs weg
nucleair
verstoring drinkwater vv wegtunnel
Ernstig
igs spoorzone
brand gebouw kwetsbaar
igs bedrijf grof en extreem geweld laag instorting buisl.aardgas
igs water
vv spoor
verstoring o.o.
stroomuitval extreme hitte
vv water
extreme droogte
overstroming buitendijks
seizoensgriep
sneeuw/ijzel buisl.tox
storm
vv weg
vv treintunnel
brand binnenstad extreme neerslag
Aanzienlijk radioactief
mazelenepidemie
LNG wolk
LNG bleve
ab fakkel
Beperkt 0,0100 5. 6. 3. 2. 1. Natuurlijke omgeving 4. 7. Technologische Gezondheid Verkeer Vitale Sociaalinfrastructuur maatschappelijke en omgeving vervoer omgeving Gebouwde en omgeving voorzieningen
2. Gebouwde omgeving
3. Technologische omgeving
4. Vitale infrastructuur en voorzieningen
5. Verkeer en vervoer
6. Gezondheid
7. Sociaal maatschappelijke omgeving
igs seizoensgriep vv weg bedrijf brand kwetsbaar overstroming 16 stroomuitval grof engebouw extreem geweld hoog
boezem buisl.tox
brand gebouw kwetsbaar
igs bedrijf
buisl.tox
stroomuitval
vv weg
seizoensgriep
grof en extreem geweld hoog
igs nieuwe vv wegtunnel spoor ziekteverwekker brand overstroming 17geweld laag digitale grof enbinnenstad extreem verstoring
extreme neerslag buisl.aardgas
brand binnenstad
igs spoor
buisl.aardgas
digitale verstoring
vv wegtunnel
nieuwe ziekteverwekker
grof en extreem geweld laag
igs mazelenepidemie vv spoor spoorzone instorting overstroming verstoring drinkwater o.o.21
extreme LNG wolkhitte
instorting
igs spoorzone
LNG wolk
verstoring drinkwater
vv spoor
mazelenepidemie
verstoring o.o.
igs vv treintunnel weg overstroming 22
extreme droogte nucleair
igs weg
nucleair
vv treintunnel
igs vv water water overstroming 43
sneeuw/ijzel radioactief
igs water
radioactief
vv water
igs kijfhoek buitendijks overstroming
storm ab fakkel
igs kijfhoek
ab fakkel
igs= incident gevaarlijke stoffen
LNG bleve
igs= incident gevaarlijke stoffen LNG bleve
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
8
1. Inleiding
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
9
1.1
Wat is het regionaal risicoprofiel?
Een regionaal risicoprofiel omvat een inventarisatie en analyse van de in de regio aanwezige risico’s plus de risico’s uit aangrenzende gebieden die een effect op de eigen regio kan hebben. Elke vier jaar wordt er een risicoprofiel vastgesteld. Alle vijfentwintig veiligheidsregio’s moeten een regionaal risicoprofiel hebben. Een regionaal risicoprofiel bestaat uit 1: • Een overzicht van risicovolle situaties binnen de veiligheidsregio die tot een brand, ramp of crisis kunnen leiden, • Een overzicht van soorten branden, rampen en crises die zich in de veiligheidsregio kunnen voordoen, • Een analyse waarin de weging en inschatting van de gevolgen van de soorten branden, rampen en crises zijn opgenomen.
1.2 Waarom een regionaal risicoprofiel? Het regionaal risicoprofiel geeft inzicht in de aanwezige en nieuwe risico’s in een regio. Op basis van dit inzicht voert het veiligheidsbestuur strategisch beleid om de aanwezige risico’s te beperken en de crisisorganisatie op specifieke risico’s voor te bereiden. Ook biedt het richting voor de risicocommunicatie naar de inwoners, bedrijven en bezoekers van de regio. Waar moet de veiligheidsregio zich, gezien de risico’s, op richten en wat betekent dat in termen van een handelingsperspectief. Het risicoprofiel vormt een eerste stap in de beleidscyclus. Er wordt niet alleen gekeken naar de risicosituaties die er daadwerkelijk zijn, maar ook naar ontwikkelingen die kunnen leiden tot nieuwe risico’s of juist tot het wegnemen daarvan. Het gaat dan over nieuwe technologieën, nieuwe of toekomstige wet- en regelgeving of bijvoorbeeld geplande ruimtelijke ontwikkelingen. Het bestuur van de veiligheidsregio stelt een regionaal risicoprofiel vast na overleg met de raden van de gemeenten in de regio. Daarbij vraagt het bestuur de raden naar een reactie op het risicoprofiel en wensen voor op te nemen beleid in het beleidsplan van de veiligheidsregio.2 Het Beleidsplan 2026-2029 van de Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid wordt mede gebaseerd op het bestuurlijk vastgestelde Regionaal Risicoprofiel 2025-2028.3
1) Artikel 15 tweede lid onder a, b en c Wet veiligheidsregio’s. 2) Artikel 15 derde lid Wet veiligheidsregio’s 3) Artikel 15, eerste lid Wet veiligheidsregio’s
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
10
1.3 Wat levert het regionaal risicoprofiel op? Een regionaal risicoprofiel is bedoeld om de gemeenten en het bestuur van de veiligheidsregio, op basis van een uitgebreide risico-inventarisatie, antwoord te geven op de volgende vragen: Wat kan ons overkomen? Alles begint met inzicht in de aanwezige risicovolle situaties. Welke risicovolle bedrijfsactiviteiten zijn er binnen de regio? Welke infrastructuur loopt over het grondgebied? Welke soorten natuurrampen kunnen er in onze regio voorkomen? En welke kwetsbare gebouwen en nutsvoorzieningen kunnen getroffen worden? Om deze risico’s in beeld te brengen maken we voor elk crisistype een risico-inventarisatie. Dit stemmen we bovenregionaal af omdat risico’s zich niet aan regiogrenzen houden. Daarnaast zijn de risico’s bekeken in combinatie met huidige en toekomstige relevante trends en ontwikkelingen. Hoe erg is dat? Vervolgens beoordelen we hoe ernstig de risico’s zijn. Daarvoor zijn met experts van binnen en buiten de regio en onze partnerorganisaties tijdens expertsessies realistische incidentscenario’s uitgewerkt. De ernst van deze scenario’s is gebaseerd op twee componenten; • de waarschijnlijkheid (kans) dat zich een ramp of crisis voordoet en • de impact (effect) die het kan hebben op de omgeving. De weging van de risico’s is zo veel mogelijk objectief en los van bijvoorbeeld politieke of economische belangen.
Daarom maken we gebruik van specialistische vakinhoudelijke kennis van experts. De verschillende risico’s zijn onderling vergelijkbaar omdat ze op dezelfde wijze zijn geanalyseerd en beoordeeld. Wat (gaan) we eraan doen? Met het regionaal risicoprofiel weten we met welke grote incidenten of crises we in de regio te maken kunnen krijgen. Daarop focussen we als veiligheidsregio in de voorbereiding. Op basis van het regionaal risicoprofiel besluit het bestuur van de veiligheidsregio voor welke risico’s extra inspanningen nodig zijn. Dit biedt de basis voor het nieuwe beleidsplan. Hoe blijven we op de hoogte? Het is belangrijk dat risico’s en ontwikkelingen continu gemonitord worden. Door actuele ontwikkelingen rondom risico’s in beeld te hebben kunnen we vroegtijdig en pro actief inspelen op het voorkomen of voorbereid zijn op de bestrijding. Daarnaast zorgt het voor een betere overgang tussen risicoduiding, risicobeheersing en crisisbeheersing.
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
11
1.4 Hoe is het regionaal risicoprofiel tot stand gekomen? De VRZHZ is in 2023 gestart met de ontwikkeling van een vierde Regionaal Risicoprofiel. Het vorige Regionaal Risicoprofiel is in december 2019 vastgesteld. Met deze volledige herziening van het regionaal risicoprofiel wordt gestart met de vierde beleidscyclus van de VRZHZ. De projectleiding en projectteam voor de totstandkoming is belegd bij de Directie Risico- en crisisbeheersing van VRZHZ. Betrokken partners Bij het vierde Regionaal Risicoprofiel zijn de partijen, waarmee de veiligheidsregio bij rampen en crises samenwerken, betrokken. Dit zijn zowel crisispartners als vitale partners. We hechten veel waarde aan deze inbreng, want daarmee krijgen we een gezamenlijk gedeeld risicobeeld. Op basis daarvan maken we samen met onze partners risicogerichte keuzes. De partijen in onderstaande tabel zijn betrokken geweest bij herziening van het Regionaal Risicoprofiel. Zij hebben deelgenomen aan één of meerdere gezamenlijke bijeenkomsten en/of expertsessies. De namen van de deelnemersdeskundigen zijn opgenomen in bijlage 3.
Betrokken partijen en ketenpartners Regionaal Risicoprofiel 2025-2028 Crisispartners/vitale partners
• • • • • • • • • • • • • • • • • •
10 gemeenten regio Zuid-Holland Zuid Politie eenheid Rotterdam Rijnmond-Zuid-Holland Zuid Waterschap Hollandse Delta Waterschap Rivierenland KNMI GGD Zuid-Holland Zuid OZHZ DCMR Provincie Zuid-Holland Rijkswaterstaat NCTV Waterleidingmaatschappij Evides Stedin Ministerie van Defensie Gasunie ProRail RIVM NIPV
Veiligheidsregio VRZHZ
• • • • •
Brandweerzorg Risicobeheersing Crisisbeheersing GHOR Bevolkingszorg (gemeenten)
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
12
Kick-off en expertsessies Als uitgangspunt bij deze herziening is gekeken naar de risico’s die de afgelopen vier jaar zodanig zijn veranderd óf waarvan verwacht wordt dat deze in de komende vier jaar zullen veranderen. Om hiervoor eerst een gezamenlijk beeld op te halen is er op 8 november 2023 een brede kick-off bijeenkomst georganiseerd. Hier zijn samen met betrokken experts van binnen en buiten de VRZHZ de risico’s uit het laatste Regionaal Risicoprofiel geëvalueerd. Er is daarbij gekeken welke risico’s gewijzigd zijn en welke opnieuw beoordeeld moesten worden. Na afloop is geconstateerd dat de wereld in vier jaar tijd heel erg is veranderd en dat dit gevolgen heeft voor bijna alle crisistypen. Voor sommige categorieën was dit al voorzien. Maar deze kick-off leverde ook weer nieuwe inzichten op die aanleiding gaven een expertsessie te organiseren. Voor alle categorieën zijn expertsessies georganiseerd met adviseurs en experts van de VRZHZ en de ketenpartners. Hierbij zijn de verschillende trends en ontwikkelingen zoals klimaatverandering, energietransitie, polarisatie en geopolitieke spanningen meegenomen. Maar ook de ervaringen van de afgelopen vier jaren.
1.5 Hoe verhoudt het risicoprofiel zich tot andere plannen? Het Regionaal Risicoprofiel is een eerste stap in de beleidscyclus. Daarnaast stellen we nog twee wettelijke plannen op, namelijk het Beleidsplan en het Regionaal Crisisplan. Het Regionaal Risicoprofiel is de opstap voor het Beleidsplan, waarin onder andere de prioritering voor multidisciplinaire voorbereidingen en brandweerzorg worden bepaald. Dit zijn zowel maatregelen in de organisatie als praktische voorbereidingen op scenario’s. Daarnaast is er ook een Regionaal Crisisplan. Dit beschrijft de organisatiestructuur voor de operationele aansturing. Er zit een duidelijke relatie tussen deze plannen. Het risicoprofiel vormt input voor beide plannen en andersom kunnen resultaten uit het beleidsplan en crisisplan weer van invloed zijn op het risicoprofiel.
1.6 Leeswijzer Dit vierde risicoprofiel heeft een iets andere indeling dan voorgaande risicoprofielen. Er is een compacter maar compleet beeld gegeven van de aanwezige risico’s binnen de regio Zuid-Holland Zuid. De volledige risicoinventarisatie en -analyses zijn opgenomen in bijlage 1.
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
13
2. Regionaal risicobeeld
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
14
Alles begint met inzicht in de aanwezige risicovolle situaties. Welke risicovolle bedrijfsactiviteiten zijn er binnen de regio? Welke infrastructuur loopt over het grondgebied? Welke soorten natuurrampen kunnen er in onze regio voorkomen? En welke kwetsbare gebouwen en nutsvoorzieningen kunnen getroffen worden? Dit hoofdstuk beschrijft het risicobeeld van de regio.
2.1 Algemeen beeld De regio Zuid-Holland Zuid is een gebied met 10 gemeenten en met ongeveer 469.500 inwoners. De regio is heel divers, zowel in samenstelling van de bevolking als in landschap. De Drechtsteden zijn meer stedelijk, terwijl de Hoeksche Waard en de Alblasserwaard landelijker zijn met veel landbouw. Daarom zijn de risico’s in de regio niet overal hetzelfde. Sommige risico’s zijn specifiek voor deze regio door functie, activiteiten of karakter van het gebied. Terwijl andere risico’s, zoals een pandemie of extreem weer, overal in Nederland kunnen voorkomen. Aantal inwoners per gemeente in Zuid-Holland Zuid en de verdeling over de regio in % (afgerond) 4 Alblasserdam Dordrecht Gorinchem Hardinxveld-Giessendam Hendrik-Ido-Ambacht Hoeksche Waard Molenlanden Papendrecht Sliedrecht Zwijndrecht
20.356 121.434 38.461 18.681 32.183 89.760 45.158 32.277 26.184 45.018
4% 26% 8% 4% 7% 19% 10% 7% 6% 10%
Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid grenst aan de veiligheidsregio’s Rotterdam Rijnmond, Hollands Midden, Utrecht, Gelderland Zuid en Midden- en West-Brabant. Industrieterreinen zoals de Europoort en Moerdijk hebben vanwege hun chemische industrie ook invloed op het risico in ons gebied. Om onze regio te bereiken, zijn er verschillende (water)wegen, sporen en bruggen en tunnels. De Heinenoordtunnel (wegverkeer) is de oeververbinding naar de regio Rotterdam Rijnmond. De Moerdijkbruggen (weg en spoor) en de brug bij Gorinchem (weg) zijn de verbinding naar de regio Midden- en West-Brabant. Het Hellegatsplein vormt een (oever) verbinding met zowel de regio Rotterdam Rijnmond als de regio Midden- en West-Brabant. Aan de oostkant zijn er waterwegen, snelwegen en de Betuwespoorlijn die onze regio verbinden met Gelderland Zuid. De rivier de Lek scheidt ons van Hollands Midden.
4) Inwoners per gemeente (cbs.nl) 01-01-2023
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
15
2.2 Omgevingen 2.2.1 Natuurlijke omgeving De regio Zuid-Holland Zuid is een laaggelegen en waterrijk deltagebied. Het wordt beschermd door aaneengesloten waterkeringen, ook wel dijkringen genoemd. De regio heeft te maken met overstromingsrisico’s zowel vanuit de rivieren als vanuit zee of een combinatie daarvan. Het Waterschap Rivierenland, het Waterschap Hollandse Delta en Rijkswaterstaat zorgen voor het waterbeheer in onze regio. Waterschap Rivierenland beheert dijkring 16 en 43. Dijkring 16 ligt deels ook in de veiligheidsregio Utrecht. Dijkring 43 maakt ook onderdeel uit van veiligheidsregio Gelderland-Zuid. Een klein gedeelte van dijkring 43 (Gorinchem-Oost, Dalem) valt binnen onze regio. Waterschap Hollandse Delta beheert dijkring 17, 21, en 22. Dijkring
Inliggende veiligheidsregio
16
Alblasserwaard en Vijfheerenlanden
Zuid-Holland Zuid, Utrecht, Gelderland-Zuid (gebied bij Asperen)
43
Betuwe en Tieler- en Culemborgerwaarden
Gelderland-Midden, Gelderland-Zuid, Zuid-Holland Zuid (Gorinchem Oost)
17
IJsselmonde
Rotterdam Rijnmond, Zuid-Holland Zuid (Zwijndrechtse Waard)
21
Hoeksche Waard
Zuid-Holland Zuid
22
Eiland van Dordrecht
Zuid-Holland Zuid
Naast de primaire keringen die de regio beschermen tegen een overstroming vanuit zee of de grote rivieren, bestaan er ook regionale keringen. Deze regionale keringen voorkomen wateroverlast vanuit het regionaal watersysteem zoals boezems en plassen. Extreem weer Extreme weersomstandigheden zoals zware stormen, langdurige droogte en hitte, extreme koude of extreme regen, kunnen in de regio voorkomen. Ze vormen echter geen specifiek regionaal risico en zijn daarom als generiek risico bestempeld. Natuurbranden & aardbevingen Door klimaatverandering komen steeds meer natuurbranden voor in Nederland. Bos- en heidebranden vaker dan duinbranden. Onze regio kent geen grote aaneengesloten bos-, heide of duingebieden groter dan 100ha en is bovendien zeer waterrijk. Ook is er geen intensieve recreatie, in de vorm van grootschalige kampeerterreinen of bungalowparken in natuurgebieden. De Hollandsche Biesbosch wordt vooral bezocht door dagjesmensen. Grootschalige natuurbranden zijn daarom geen voor de hand liggend risico voor de regio5. In de regio zijn geen aardbevingen te verwachten.
5) Atlas voor de leefomgeving – veilige omgeving – natuurrampen – brandbaar natuurgebied (21-3-2024)
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
16
2.2.2 Gebouwde omgeving De risico’s bij grote branden komen door de aard van de bebouwing, de gebruikers of hebben te maken met de functie van het gebouw. Historische binnensteden en kernen In de historische dichtbebouwde binnensteden van Dordrecht en Gorinchem of de wat kleinere historische kernen zoals Nieuwpoort, staan veel gebouwen die van brandbaar materiaal zijn gebouwd. Vaak zijn er weinig brandpreventie maatregelen en voorzieningen. De straatjes en vaak smalle doorgangen zorgen ervoor dat delen van de steden vaak moeilijk bereikbaar zijn. En door het tekort aan woonruimte worden vaak meerdere kamers in gebouwen verhuurd. Daar zijn de bluswatervoorzieningen niet altijd op aangepast. Deze omstandigheden maken dat een brand zich sneller of makkelijker kan verspreiden. Daarmee neemt de kans op een grote brand toe. Gebouwen met kwetsbare doelgroepen Hieronder worden ziekenhuizen, zorginstellingen, verzorgingshuizen, penitentiaire inrichtingen verstaan. Omdat ‘kwetsbaar’ is te relateren aan een fysieke, mentale of verstandelijke barrière, maar ook een taal- en cultuurbarrière, kan dit leiden tot verminderde zelfredzaamheid. Daarom worden locaties met vluchtelingenopvang ook als gebouwen met kwetsbare doelgroep(en) beschouwd. Hieronder vallen ook tijdelijke bouwwerken, zoals containerunits.
Complexe gebouwen Voorbeelden van complexe gebouwen zijn woongebouwen, winkelcentra met daarboven woningen, gebouwen waar veel publiek komt, parkeergarages en hoge gebouwen met veel verdiepingen. Instorting In de regio kan het gebeuren dat een gebouw of kunstwerk (bruggen en tunnels) instort door bijvoorbeeld werkzaamheden aan of in de buurt, een explosie van bijvoorbeeld aardgas of een grondverschuiving. Ook slechte constructies of kostenbesparing op materiaal kan oorzaak zijn van een instorting. De kans op aardschokken- of bevingen met instorting van gebouwen tot gevolg is in Zuid-Holland Zuid te verwaarlozen. Daarnaast spelen klimaatverandering en zorg voor het milieu een steeds grotere rol in de manier waarop er gebouwd wordt en de bouwmaterialen die toegepast worden. Hergebruik van onderdelen en materialen wordt belangrijker, het bouwen met ‘hergroeibare’ materialen zoals hout (in plaats van beton en staal) en het toepassen van groene gevels is steeds populairder. Dit kan gevolgen hebben voor brandveiligheid. Er is nog veel onbekend over de wijze waarop nieuwe en innovatieve materialen zich precies gedragen in een brand en hoe de brandweer dan het beste kan handelen6.
2.2.3 Technologische omgeving Bedrijven In Zuid-Holland Zuid zijn diverse bedrijven gevestigd waar gevaarlijke stoffen worden bewerkt, verwerkt of opgeslagen, de zogenaamde Sevoso-inrichtingen. Voor deze bedrijven gelden Europese regels voor de omgang met gevaarlijke stoffen en het beperken of voorkomen van risico’s. Voor de meeste Seveso-bedrijven (90 in onze regio) (de vroegere ‘Bevi-inrichtingen’) gelden vooral regels voor brandveilig gebruik van het gebouw. Daarnaast zijn er 14 risicovormende bedrijven, de vroegere ‘Brzo-bedrijven’, waarvoor extra regels gelden voor omgang met gevaarlijke stoffen en bescherming van de leefomgeving. In de tabel op de volgende pagina staat een overzicht van de Seveso-bedrijven in Zuid-Holland Zuid. 6) 20220926-NIPV-Invloed-duurzaam-energiezuinig-circulair-bouwen-brandveiligheid-gebouwen.pdf
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
17
Seveso-inrichtingen in Zuid-Holland Zuid 7 Hoge drempel (veiligheidsrapportage verplicht)
Lage drempel (Preventie beleid zware ongevallen verplicht)
• • • • • • • • •
• Corbion B.V. (vh. Purac Biochem B.V.(Gorinchem) • N.V. Nederlandse Gasunie, compressorstation Wijngaarden (Wijngaarden) • Den Hartog B.V. (Groot-Ammers) • Brenntag Nederland B.V (Zwijndrecht) • Tremco CPG Netherlands B.V. (Arkel)
Standic Oil Storage B.V. (Dordrecht) Van Iperen B.V (Westmaas) Chemours Netherlands B.V. (Dordrecht) Standic B.V. (Dordrecht) Ashland Industries B.V. (Zwijndrecht) Fokker Aerostructures B.V. (Papendrecht) Univar Solutions Netherlands B.V. (Zwijndrecht) Trans terminal Dordrecht B.V. (Dordrecht) Delrin Netherlands B.V. (Dordrecht)
Een VR-bedrijf is een PBZO-bedrijf met extra verplichtingen, omdat ze mogen werken met grotere hoeveelheden of met gevaarlijkere stoffen. Daarom moet een VR-bedrijf ook nog een veiligheidsrapport (VR) maken. Dat rapport laat zien dat het voorkómen en beheersen van de gevaren van zware ongevallen op orde zijn. Daarnaast liggen in alle gemeenten zogenaamde ‘risico relevante bedrijven’. Dit zijn bedrijven met complexe bedrijfsprocessen en/of grotere hoeveelheden gevaarlijke stoffen, maar het zijn (net) geen Seveso-bedrijven. Effectgebied Ongevallen met gevaarlijke stoffen in het Rotterdamse havengebied en industriegebied Moerdijk kunnen effect hebben in de regio Zuid-Holland Zuid. Kerncentrales Er zijn geen kernenergiecentrales in de regio. De regio Zuid-Holland Zuid valt binnen de 100 km-zone van de kerncentrale in Doel (België) en Borsele. In deze zone zijn in 2017 eenmalig jodiumtabletten verspreid, omdat deze in de 100-km zone vallen.
Transport De regio Zuid-Holland Zuid is het scharnierpunt van transporterend Nederland. Daarmee is de regio een belangrijke doorvoerroute van (gevaarlijke) goederen vanuit de Rotterdamse haven naar o.a. België en Duitsland. Vervoer van gevaarlijke stoffen vindt in grote hoeveelheden plaats over de weg, het water, het spoor en per buisleiding. Onder meer door het aantrekken van de economie is het vervoer van (gevaarlijke) goederen de afgelopen beleidsperiode toegenomen. Het aandeel alternatieve brandstoffen wordt hierin steeds groter. Weg Vervoer van gevaarlijke stoffen over de weg vindt voornamelijk plaats over de A15, de A16 en de N3. Deze wegen zijn in het Basisnet aangewezen als internationale verbindingen, kennen een veiligheidszone en zijn een zogenoemd ‘brand aandachtsgebied’. Sinds de invoering van de Omgevingswet is er ook sprake van een gifwolkaandachtsgebied en een explosieaandachtsgebied. Momenteel wordt er nog gekeken naar de impact hiervan. Door wijziging van de Heinenoordtunnel van categorie D naar Categorie C 8, in 2023, worden er meer gevaarlijke stoffen (brandbare en giftige vloeistoffen) over de A29 van Rotterdam naar het zuiden vervoerd.
7) Peildatum 17-11-2023 8) Het ADR (Internationale regeling voor vervoer van gevaarlijke stoffen over de weg) onderscheidt vijf tunnelcategorieën (A t/m E). Het ADR onderscheidt vijf categorieën (A tot en met E) waarbij alleen aan categorie A geen restricties zijn gesteld. Bij categorie B zijn restricties gesteld aan het vervoer van bepaalde (chemische) stoffen, bij elke volgende categorie worden de restricties verder uitgebreid. Zo mag een stof die niet door een categorie B tunnel vervoerd mag worden ook niet door een categorie C, D en E tunnel worden vervoerd.
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
18
Spoor De spoorlijn tussen het Rotterdamse havengebied en België loopt door Dordrecht en Zwijndrecht. En over de Betuweroute, door het noordelijke deel van onze regio, worden de goederen van en naar Duitsland vervoerd. Vooral de Spoorzone in Dordrecht en Zwijndrecht heeft (externe) veiligheidsknelpunten. Het Basisnet spoor kent aan dit traject de zwaarste categorie toe. Water Het knooppunt van de rivieren de Noord, Merwede en Oude Maas is één van de drukst bevaren wateren van Europa. Het vervoer van gevaarlijke stoffen over het water vindt voornamelijk plaats over de (Oude) Maas, de Kil, de Merwede en de Noord. De afgelopen periode is het vervoer van gevaarlijke stoffen gegroeid. Deze groei gaat zich, naar verwachting, ook doorzetten in de komende periode. Zogenaamde kegelligplaatsen9 zijn te vinden in de Nieuwe Merwede, het Hollands Diep, de Kil (’s-Gravendeel), Kolenhaven en Zeehaven Dordrecht en 1e Voorhaven Gorinchem. Dordrecht heeft de 6e zeehaven van Nederland, waar o.a. overslag van aardolieproducten, ertsen, mineralen, metalen en chemicaliën plaatsvindt. Buisleidingen De Hoeksche Waard is één van de belangrijkste schakels in het Nederlandse transportnetwerk van en naar het Rotterdamse havengebied. De buisleidingenstraat10 (Pernis-Moerdijk-Antwerpen) loopt door het oosten van de Hoeksche Waard.
En de buisleidingstrook11 (Europoort-Moerdijk-Antwerpen) loopt langs de kernen NieuwBeijerland en Oud-Beijerland. Daarnaast liggen in dit gebied hogedruk aardgastransportleidingen en leidingen voor het transport van brandbare vloeistoffen, ethyleenoxide en propyleen. Mogelijk wordt dit tracé in de nabije toekomst verder uitgebreid met andere brandbare en giftige stoffen. Daarnaast loopt er in de regio Zuid-Holland Zuid een nieuwe gasleiding van Wijngaarden naar Ossendrecht, met een daarbij behorend gascompressorstation in Wijngaarden. Kijfhoek Een specifieke risicobron in de regio vormt spooremplacement Kijfhoek, waar treinen uit het Rotterdamse havengebied verzamelen en waar met treindelen en wagons wordt gerangeerd voor verder vervoer over de Betuweroute richting Duitsland of transport richting België.
2.2.4 Vitale infrastructuur en voorzieningen Belangrijke infrastructuren en voorzieningen zoals stroom en water zijn onderling sterk verbonden of afhankelijk van elkaar. Uitval van een van deze systemen kan gevolgen hebben voor het andere systeem en leiden tot ontwrichting van de samenleving. Concreet moet worden gedacht aan de uitval van bijvoorbeeld elektriciteits-, gas- en drinkwatervoorziening, maar ook aan voorzieningen voor spraak- en datacommunicatie. In Zuid-Holland Zuid werken we samen met nutsbedrijven om afspraken te maken over hoe we de gevolgen van storingen en uitval kunnen beperken. Naast nutsvoorzieningen zijn ook een aantal tunnels en/of bruggen en particuliere datacentra van vitaal belang. Een incident in een tunnel wordt verder uitgewerkt onder 2.6 Verkeer en vervoer.
9) Ligplaatsen en overnachtingshavens voor schepen met gevaarlijke stoffen. 10) Een ingericht tracé van een leidingstraat met een lengte van 75 kilometer dat bedoeld is voor het aanleggen van leidingen tussen de havens van Rotterdam en Antwerpen, met tevens een verbinding van de havens van Moerdijk en Zeeland. 11) Strook die dient voor buisleidingen van nationaal belang
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
19
2.2.5 Verkeer en vervoer Grote verkeers- en vervoersincidenten (zonder gevaarlijke stoffen) kunnen zich in de regio Zuid-Holland Zuid voordoen op de (snel)wegen, het spoor, in wegtunnels (Drechttunnel, Kiltunnel, tunnel onder de Noord, Heinenoordtunnel) en spoortunnels (Sophiaspoortunnel, Giessentunnel en HSL-tunnels) en op het water. Over water In onze regio is met name de combinatie van waterrecreatie (waaronder in toenemende mate riviercruises), beroepsvaart en de ‘Fast-ferry’ of Waterbus kenmerkend. Mede in verband met de hoge intensiteit van vervoer over de grote rivieren in de regio, beschikt de VRZHZ over een blusboot. In Zuid-Holland Zuid is geen vliegveld. Wel is er aan de zuidkant van Dordrecht langs de A16 een helikopterveld (bij het bedrijf Trust). Het dichtstbijzijnde vliegveld Rotterdam The Hague Airport (15 km vanaf Oud-Beijerland) ligt in de buurregio Rotterdam Rijnmond. Onze regio ligt deels in een laagvlieggebied voor helikopters en propellervliegtuigen van Defensie.
2.2.6 Gezondheid In 2020 deed COVID-19 zijn intrede in Nederland en maakten we kennis met de gevolgen van een nieuwe infectieziekte. Doordat nog niemand weerstand had tegen deze ziekte, werden veel inwoners ziek – van mild tot zeer ernstig – waren de ziekenhuizen en IC’s overvol en vielen er vele doden. Een aantal zeer ernstige infectieziekten kan ook in Nederland tot een ontwrichting van de samenleving leiden. Zodra een infectieziekte vaker voorkomt dan normaal, spreekt men van een epidemie. Wanneer een epidemie zich wereldwijd verspreidt, is er sprake van een pandemie. Zoönose, infectieziekten van dier op mens Een uitbraak van infectieziekten kan zich op verschillende manieren voordoen. Nieuwe infectieziekten- veelal van dier op mens overgedragen – zoals Q-koorts en influenza van dierlijke oorsprong, zullen zich blijven openbaren. Sommige van deze overdraagbare dierziekten vormen een risico voor de gezondheid van grote groepen mensen. Per diersoort kunnen verschillende ziekten voorkomen die zich via de lucht of via direct contact verspreiden naar mensen. Voor omwonenden van gebieden waar veel dieren voorkomen, zijn vooral de via de lucht overdraagbare aandoeningen van belang. Lage vaccinatiegraad in regio Kenmerkend voor Zuid-Holland Zuid is de lage vaccinatiegraad in bepaalde gebieden van onze regio.
Hierdoor is er een groter risico op het uitbreken van infectieziekten als mazelen, rodehond en polio.
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
20
2.2.7 Sociaal maatschappelijke omgeving Incidenten door paniek in menigten zijn veelal gekoppeld aan plekken waar veel mensen samenkomen, zoals attracties, toeristische trekpleisters en evenementen. In de regio Zuid-Holland Zuid zijn dit bijvoorbeeld Dordt in Stoom, de Dordtse decemberdagen, intochten Sinterklaas, vieringen Koningsdag of muziekfestivals. Daarnaast kent de regio diverse toeristische trekpleisters: Dordrecht als oudste stad van Holland, vesting Nieuwpoort, vestingstad Gorinchem, Avonturenboerderij Molenwaard en Werelderfgoed Kinderdijk. Het aantal toeristen dat de regio bezoekt neemt toe. In 2022 bezochten ongeveer 1 miljoen mensen het Werelderfgoed Kinderdijk en ruim de helft van hen, namelijk 57%, was afkomstig uit Nederland12. In onderstaande overzicht staan de bezoekersaantallen van de grootste evenementen in 2023 in Zuid-Holland Zuid.
Evenementen en bezoekersaantallen (> 5.000 bezoekers) 13 Alblasserdam Havenfestival (6 dagen) Paardenmarkt, braderie & wielerronde (4 dagen) Lammetjesfestival (2 dagen)
20.000 7.500 4.000-6.000
Alblasserdam/Molenlanden/Hardinxveld-Giessendam Schaatsmolentocht (bij voldoende ijsdikte) 80.000-100.000 Dordrecht Dordt in Stoom (1x per 2 jaar, 3 dagen) Dordtse December Dagen (15 dagen) Big Rivers (3 dagen) Zomerkermis (9 dagen) Boekenmarkt Pasar Malam (4 dagen) Wantijlive & Wantijpop (2 dagen) Brand Parkies (6 maandagavonden juli en augustus) Koningsnacht & -dag Lepeltje Lepeltje (4 dagen) Intocht Sinterklaas Voorstraat Noord festival Avondvierdaagse (4 avonden) Drechtstadloop Dordrecht Pride
250.000 150.000 140.000 100.000 75.000 60.000 28.500 28.000 25.000 20.000 10.000 7.000 5.000 5.000 5.000
Gorinchem Zomerfeesten (5 dagen) Open Havendag (2 dagen) Pasar Malam (5 dagen) Hippiefestival (3 dagen) Botenbeurs (2 dagen) We Are Hardstyle (evenementenhal) Het Foute Feestje XXL (evenementenhal)
42.000 20.000 16.000 13.000 13.000 10.000 8.000 vervolg tabel volgende pagina >
12) De Erfgoedstem, 30 maart 2023 13) Gebaseerd op evenementenjaar 2023
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
21
> vervolg tabel
Evenementen en bezoekersaantallen (> 5.000 bezoekers) 13 Hardinxveld-Giessendam Feestweek Koningsdag (9 dagen)
12.000
Hendrik-Ido-Ambacht Zomerparkdag Koningsdag
30.000 5.000
Hoeksche Waard Feestweek ’s-Gravendeel (6 dagen) Paardenmarkt Numansdorp (2 dagen) Sunglow Hoekse TentFeest/BierFest (2 dagen)
12.000 10.000 8.500 5.500
Molenlanden Gondelvaart (1x per 2 jaar) Fokveedag Boerenlandfeest Jaarmarkt Noordeloos
25.000 12.500 10.000
Papendrecht Koningsdag
8.000-10.000
Sliedrecht Baggerfestival (1x per 2 jaar, 3 dagen)
15.000
Zwijndrecht Koningsdag- & kermis (9 dagen) Verkerkloop
5.000 5.000
Paniek bij grof en extreem geweld Paniek in menigten kan ook ontstaan bij grof en extreem geweld als gevolg van terrorisme of extremisme. Zowel aanslagen door eenlingen als grootschalige aanslagen zijn ook in Zuid-Holland Zuid voorstelbaar. Maatschappelijke onrust De maatschappij krijgt in toenemende mate te maken met “boze burgers” en groepen met tegengestelde belangen die zich om verschillende redenen afzetten tegen de o.a. overheid. Steeds vaker en heftiger zien we uitingen van maatschappelijk ongenoegen en onrust uitmonden in radicaal gedrag. En escaleren naar situaties die de (lokale) democratie of de openbare orde bedreigen en ondermijnen. Steeds vaker worden besluiten van de overheid niet door iedereen geaccepteerd en wordt de bedoeling van de besluiten in twijfel getrokken. Denk hierbij aan de avondklokrellen 23-26 januari 2021, de boerenprotesten, maar ook de oud & nieuw rellen in ’s-Gravendeel (2022/2023) en Nieuw-Beijerland (2023/2024). Net als in andere regio’s moet de regio Zuid-Holland Zuid rekening houden met maatschappelijke trends als polarisatie, radicalisering en onrust in probleemwijken. Daarnaast heeft de regio te maken met incidenten als zinloos en huiselijk geweld en gezinsdrama’s die qua veiligheidsimpact niet hoog scoren, maar tot een aanzienlijke maatschappelijke onrust leiden.
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
22
2.3 Incidentgeschiedenis In onderstaande grafiek is een overzicht opgenomen van de multidisciplinaire inzetten van de Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid in de periode 2020-2023.
Multidisciplinaire inzetten 2020-2023 6 5 4 3 2 1 0 2020
2021
GRIP 1
GRIP 2
2022
GRIP 3
2023
GRIP 4
In onderstaande tabel wordt, over de jaren 2008 tot en met 2023, het aantal multidisciplinaire meldingen en inzetten weergegeven, waarbij de brandweer, politie én ambulance gelijktijdig betrokken zijn. Multidisciplinaire inzetten zijn kenmerkend voor de incidenttypen uit het regionaal risicoprofiel. 40 35 30 25 20 15 10 5
GRIP 3
GRIP 4
Regio (incl. Ld/Zd)
Zwijndrecht
Sliedrecht
Papendrecht
Molenlanden
GRIP 2
Hoeksche Waard
Hardinxveld-Giessendam
GRIP 1
Hendrik-Ido-Ambacht
Gorinchem
Dordrecht
Alblasserdam
0
PlanningsROT
GRIP = Gecoördineerde Regionale Incidentbestrijdingsprocedure PlanningsROT = Regionaal Operationeel Team in de niet-acute situatie, bijvoorbeeld in geval van een dreigende calamiteit.
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
23
Risicocategorie
GRIP 1
GRIP 2
GRIP 3
GRIP 4
Totaal
Brand binnenstad
1
Brand gebouwde omgeving
27
3
Brand industrie
24
10
Grof en extreem geweld
8
Incident brandbare/ explosieve/toxische stof
13
Instorting
1
1
Luchtvaartongeval
1
1
Scheepvaart
5
Spoorvervoer
2
Uitval vitale infrastructuur
1
Waterongeval
11
11
Wegvervoer
7
7
1 30 1
1
1
9
3
16
1
6 1
3
5
Extreem weer
1
Grieppandemie
1
36
6
1 2
3
De grootste aantallen zijn opgeschaalde incidenten binnen de categorieën ‘brand gebouwde omgeving’ en ‘brand industrie’ en de ‘incidenten met brandbare/explosieve/toxische stof’. Deze aantallen zijn goed te verklaren; branden in de gebouwde omgeving komen ook in het dagelijkse (niet-opgeschaalde) werk het meest voor. Ze zijn procentueel gezien dan ook meer vertegenwoordigd in de totaalcijfers. Branden in de industrie zijn doorgaans al snel groter en complexer, waardoor deze ook sneller en groter worden opgeschaald. De relatief grote aantallen incidenten met brandbare/explosieve/toxische stof komen vooral door gaslekken en het ongecontroleerd vrijkomen van stoffen. Gaslekken worden veroorzaakt door werkzaamheden, maar soms ook door verwarde personen die thuis de gaskraan (dreigen te) openen. Voor deze laatstgenoemde categorie is geen duidelijke stijging waarneembaar, maar zijn wij als veiligheidsregio wel alert door signalen van de politie en de zorg dat het aantal incidenten met verwarde personen de komende jaren zal toenemen.
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
24
3. Risicoanalyse en scenario’s
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
25
In het vorige hoofdstuk is het risicobeeld van de regio beschreven. In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe ernstig de risico’s zijn. Daarvoor zijn met experts van binnen en buiten de regio en onze partnerorganisaties tijdens expertsessies realistische incidentscenario’s uitgewerkt. De ernst van deze scenario’s is gebaseerd op twee componenten: • de waarschijnlijkheid (kans) dat zich een ramp of crisis voordoet en • de impact (effect) die het kan hebben op de omgeving. In bijlage 1 is de uitwerking te lezen van de volledige risico-inventarisatie en -analyses.
3.1 Scenario’s in Zuid-Holland Zuid Op basis van het risicobeeld zijn scenario’s beschreven die zich binnen de veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid kunnen voordoen. Bij de eerdere risicoprofielen is al een selectie van de scenario’s voor Zuid-Holland Zuid gemaakt op basis van de landelijke scenarioselectie. Het uitgangspunt bij deze scenario’s was dat: • ze zich echt zouden kunnen voordoen in Zuid-Holland Zuid (geen waarschijnlijkheid 0), • ze realistisch van aard moeten zijn (geen worst case) • ze de basiszorg van de hulpdiensten moesten overstijgen (bijvoorbeeld geen regulier brandscenario). De volgende scenario’s zijn om navolgende redenen voor Zuid-Holland Zuid afgevallen: • 1. Natuurbranden De regio kent geen grote aaneengesloten bos-, heide- of duingebieden groter dan 100ha en is een waterrijke regio. Daarmee zijn grootschalige natuurbranden geen voor de hand liggend risico. • 2. Aardbevingen In de regio zijn geen aardbevingen te verwachten zijn met een intensiteit van VI (sterk) of hoger op de Europese Macroseismische Schaal (EMS)14. • 3. Kernenergie incidenten (in de regio) Er zijn geen kernenergiecentrales in de regio. De regio Zuid-Holland Zuid valt binnen de 100 km-zone van de kerncentrale in Doel (België) en Borsele. In deze zone zijn in 2017 eenmalig jodiumtabletten verspreid.
Het risico van stralingsongevallen in de regio Zuid-Holland Zuid is vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde risico (laag). • 4. Luchtvaartongevallen Er zijn geen vliegvelden in de regio aanwezig. De meeste incidenten vinden plaats bij de start of landing op of om luchtvaartterreinen of bij vliegshows. Een eerdere analyse van dit incidenttype heeft aangetoond dat een luchtvaartongeval in Zuid-Holland Zuid niet erg realistisch is.
14) Is een schaal voor de intensiteit van aardbevingen op basis van de waarneembare gevolgen van een aardbeving. De EMS gebruikt drie categorieën van waarnemingen, namelijk de gevolgen voor mensen, de effecten op voorwerpen en op de omgeving, en de schade aan gebouwen. De schaal van Richter kijkt alleen naar hoeveelheid energie die er bij de aardbeving vrij is vrijgekomen.
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
26
De voor Zuid-Holland Zuid relevante en geanalyseerde scenario’s zijn in onderstaand overzicht opgenomen. Categorie
Scenario’s in Zuid-Holland Zuid
Natuurlijke omgeving
• Overstromingen • Overstroming Alblasserwaard, IJsselmonde, Hoeksche Waard, Eiland van Dordrecht en Gorinchem Oost • Overstroming buitendijkse gebieden • Doorbraak regionale keringen (boezemkades) • Extreem veel neerslag • Extreme hitteperiode • Extreme droogte • Extreme sneeuwval en ijzel • Storm en windhozen
Gebouwde omgeving
• Grote brand in gebouwen met kwetsbare doelgroepen • Brand in oude binnenstad • Instorting
Technologische omgeving
• • • • • •
Vitale infrastructuur en voorzieningen
• Langdurige stroomuitval • Digitale verstoring • Verstoring drinkwatervoorziening
Verkeer en Vervoer
• • • • •
Gezondheid
• Seizoensgriep • Nieuwe ziekteverwekker • Mazelenepidemie
Sociaal maatschappelijke omgeving
• Grof en extreem geweld • Verstoring openbare orde
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
Ongeval met gevaarlijke stoffen bij bedrijven en transport Ongeval met gevaarlijke stoffen op spooremplacement Kijfhoek Buisleidingincident Ongeval met alternatieve brandstoffen (Li-ion, LNG, CNG en H2) Nucleair ongeval Ongeval bij transport of opslag van radioactief materiaal
Ongeval op de weg Ongeval in een wegtunnel Incident met personenvervoer op het spoor Incident in treintunnel Ongeval op het water
27
3.2 Trends en ontwikkelingen Voor dit vierde regionaal risicoprofiel zijn alle eerder uitgewerkte scenario’s opnieuw tegen het licht gehouden. Nieuwe trends en ontwikkelingen zijn meegenomen en waar mogelijk zijn effecten van beleidsinspanningen van de afgelopen beleidsperiode meegewogen. Samen met onze crisispartners en vitale partners zijn de globale trends en de ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op meerdere risico’s, geïnventariseerd. Het gaat om de volgende ontwikkelingen:
1. Demografische ontwikkelingen De bevolking in Nederland blijft groeien. Nederland zal in 2035 naar verwachting 18,9 miljoen inwoners hebben, 1 miljoen meer dan begin 2024. Vooral de grote en middelgrote gemeenten zullen verder groeien. Ook de vergrijzing neemt toe. In 2035 is ruim 24 procent van de bevolking 65 jaar of ouder, begin 2024 was dat nog ruim 20 procent. In de regio Zuid-Holland Zuid zijn het de gemeenten Hoeksche Waard (28%), Papendrecht (26%), Molenlanden (26%) en Zwijndrecht (25%) waarin in 2035 de toename van 65-plussers hoger dan het landelijk gemiddelde ligt15.
2. Klimaatverandering Het klimaat in ons land verandert. Het wordt in alle seizoenen warmer, met meer tropische dagen en minder vorstdagen. De winter wordt natter, de zomer wordt droger en er ontstaan zwaardere buien. De zeespiegel blijft stijgen16. Deze veranderingen hebben gevolgen voor onze veiligheid, onze gezondheid en de natuur. De verandering van het klimaat heeft directe invloed op Zuid-Holland Zuid. De regio is een laaggelegen en waterrijk deltagebied. Extreme neerslag kan bijvoorbeeld leiden tot wateroverlast of overstromingen. Extreme droogte, wateroverlast en overstromingen hebben op hun beurt als gevolg dat de vitale infrastructuur, zoals de drinkwater-, elektriciteits-, gas- en telecomvoorziening, verstoord kan raken. Daarnaast spelen klimaatverandering en zorg voor het milieu een steeds grotere rol in de manier waarop er gebouwd wordt en de bouwmaterialen die toegepast worden. Hergebruik van onderdelen en materialen wordt belangrijker, het bouwen met ‘hergroeibare’ materialen zoals hout (in plaats van beton en staal) en het toepassen van groene gevels is steeds populairder. Dit kan gevolgen hebben voor brandveiligheid. Er is nog veel onbekend over de wijze waarop nieuwe en innovatieve materialen zich precies gedragen in een brand en hoe de brandweer dan het beste kan handelen.
3. De energietransitie De energietransitie, de overgang van het gebruik van fossiele naar duurzame energiebronnen, is in volle gang. Alternatieve technologieën en innovatieve toepassingen creëren nieuwe, nog onbekende risico’s. Vaak wordt pas in de praktijk ontdekt hoe groot ze zijn. De energietransitie zet tot 2030 (en daarna) stevig door en alternatieve vormen van energie en de bijbehorende technieken krijgen een steeds groter aandeel in de energievoorziening. De snelheid en mate waarin de ontwikkelingen plaatsvinden zijn echter niet altijd te voorspellen, bijvoorbeeld door geopolitieke factoren. Wel is duidelijk dat de komende jaren energieketens van fossiele brandstoffen naast energieketens van alternatieve energievormen zullen bestaan. De vraag naar alternatieve brandstoffen, zoals waterstof zal flink gaan toenemen. Dit zal grote gevolgen gaan hebben voor Nederland. Het zal onder andere betekenen dat er zeer grote hoeveelheden giftig ammoniak, waarmee waterstof wordt gemaakt, door ons land vervoerd zullen worden naar België of Duitsland. Het vervoeren van ammoniak kan over het water, de weg, het spoor of via een nog aan te leggen stelsel van buisleidingen. De overheid ontmoedigt sinds 2004 ammoniaktransport via het spoor omdat de veiligheidsrisico’s groot zijn en de effecten bij een groot incident niet te overzien zijn.
15) Prognose: in 2035 vooral meer inwoners in en om grotere gemeenten | CBS, 6-7-2022 16) Klimaatscenario’s KNMI 2023
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
28
Ook alternatieve energiebronnen voor woningen, bedrijven of wijken zijn van invloed op de impact en waarschijnlijkheid van verschillende crisistypen. Op gemeentelijk, provinciaal en nationaal niveau worden keuzes veelal gemaakt vanuit duurzaamheidsoverwegingen. Bijvoorbeeld voor openbaar vervoer op waterstof of het stimuleren van particuliere zonnepanelen. Veel van deze ontwikkelingen brengen “nieuwe” gevaren of risico’s met zich mee. Denk aan brand in een “buurtbatterij” waarbij tussen de woningen gevaarlijke stoffen vrijkomen, overcapaciteit op het bestaande elektriciteitsnet waardoor storingen ontstaan, innovatieve ontwikkelingen waarvoor nog regelgeving ontbreekt etc. Ook kunnen deze ontwikkelingen zorgen voor gevaar in de vitale infrastructuur, denk aan langdurig uitval van stroomvoorziening omdat het net overbelast raakt. Onder meer door het aantrekken van de economie is het vervoer van (gevaarlijke) goederen de afgelopen beleidsperiode toegenomen. Het aandeel alternatieve brandstoffen wordt hierin steeds groter. Alternatieve brandstoffen spelen ook een rol in het risicobeeld. Zoals bijvoorbeeld vrachtwagens op LNG, busvervoer in de Hoeksche Waard op waterstof en vuilniswagens in de Drechtsteden op CNG. Door de toename van de hoeveelheden, frequentie en soorten gevaarlijke stoffen, neemt de waarschijnlijkheid op een incident toe.
4. Woningbouwopgave De regio Zuid-Holland Zuid kent de komende jaren een forse woningbouwopgave. De bouw van de gewenste woningen wordt voor een aanzienlijk deel bereikt door stedelijke verdichting en de transformatie van bestaande gebouwen. Vaak is dit hoogbouw. De woningen worden veelal langs transportroutes gebouwd. Ook in de spoorzone Dordrecht/Zwijndrecht. Verdichting in de spoorzone heeft een negatief effect op de risico’s van vervoer van gevaarlijke stoffen over het spoor in Dordrecht en Zwijndrecht. De al genomen veiligheidsmaatregelen op en langs het spoor worden dan deels weer teniet gedaan. Woningbouw in o.a. de Alblasserwaard heeft weer een relatie met de overstromingsrisico’s en de hieraan gekoppelde evacuatieopgave.
5. Woningnood Naast een woningbouwopgave kampt Nederland met een tekort aan woningen. Het lukt veel mensen niet een goede en betaalbare woning te vinden. Dit zorgt voor lange wachtlijsten en een extra hoge druk op de huisvesting. Door de woningnood worden er bijvoorbeeld kantoorpanden, bibliotheken, etc. omgebouwd tot woonfunctie. Hierbij valt te denken aan tijdelijke studentenwoningen, een vluchtelingenopvang of de huisvesting van seizoenarbeiders. In dit soort gebouwen zijn de eisen aan brandveiligheid lager, vanwege de tijdelijkheid van de bebouwing. Gezien de soort gebruikers (studenten, arbeidsmigranten, vluchtelingen, daken thuislozen en andere kwetsbare doelgroepen) is er een grotere kans op een brand. Er is een verminderde sociale controle en er is sprake van een verminderde zelfredzaamheid door fysieke, mentale, verstandelijke of taal barrières.
6. Grote onderhoudsopgave van wegen, bruggen, tunnels en sluizen in de regio De veelheid aan infrastructurele onderhoudsprojecten van Rijkswaterstaat binnen en buiten de regio tot 2030 zal leiden tot bereikbaarheidsproblemen. Aanrijdtijden kunnen overschreden worden en er zijn mogelijk negatieve gevolgen voor tunnelveiligheid, routering gevaarlijke stoffen (en het afwijken hiervan), incidentmanagement op de weg etc. Met name het niet tijdig op kunnen treden door de hulpdiensten kan leiden tot extra slachtoffers en/of schade.
Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Definitief concept 16-5-2024
29
7. Lagere vaccinatiegraad Door COVID is er vaccinatiemoeheid opgetreden. Het vertrouwen in het belang van vaccinaties voor kinderen is wereldwijd afgenomen. In Nederland daalde het vertrouwen met 20%. Mede hierdoor hebben kinderen de afgelopen jaren routinevaccinaties gemist en nemen besmettelijke ziektes toe17. Het verminderde vertrouwen komt vooral door desinformatie, afnemend vertrouwen in expertise en politieke polarisatie. Mazelen is één van de meest besmettelijke infectieziekten, daarom is de vaccinatie hiertegen opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma (BMR-vaccinatie). Mazelen zijn zo besmettelijk dat een vaccinatiegraad van minimaal 95% nodig is om een epidemie te voorkomen. In de regio Zuid-Holland Zuid is de vaccinatiegraad voor BMR momenteel 80-95% en in sommige gemeenten zelfs lager dan 80%. Daardoor is een mazelenepidemie mogelijk. Dit wordt nog eens versterkt door het feit dat veel ongevaccineerden in dezelfde gemeente wonen en naar dezelfde school of kerk gaan. Het is zorgelijk dat de laatste jaren ook de vaccinatiegraad onder andere groepen dan bevindelijk gereformeerden daalt. Omdat een uitbraak van een mazelenepidemie een reëel risico is in onze regio, is dit in het nieuwe regionaal risicoprofiel opgenomen. De recente mazelen uitbraak in de regio Eindhoven (maart 2024) laat dit goed zien.
8. Excessief geweld en ordeverstoring (w.o. terrorisme) Door toenemende polarisatie, verharding van gedrag in de maatschappij en een dalend vertrouwen in de overheid zien we steeds vaker incidenten waarbij sprake is van toenemende maatschappelijke ontrust en waarbij de openbare orde wordt verstoord. Ook social media helpt mee aan polarisatie in de samenleving. Dit heeft ook invloed op de beleving van incidenten en het zoeken naar en het aanwijzen van een schuldige. Daarnaast vinden er recent ook meer afrekeningen plaats door georganiseerde internationale drugsbendes waarbij excessief geweld wordt gebruikt. Denk hierbij aan afrekeningen in het criminele circuit maar ook bomaanslagen met zwaar vuurwerk. In dit regionaal risicoprofiel heeft grof en extreem geweld en ordeverstoring een plaats gekregen.
9. Psychosociale impact Door sociale media kan de impact van incidenten groter zijn. Een incident stroomt in al zijn verdrietige en heftige facetten huiskamers en huishoudens binnen, met beelden die weinig aan verbeelding overlaten. Mensen leven hierdoor ook meer mee met slachtoffers. Dit leidt tot meer collectieve rouwverwerking. In het nieuwe regionaal risicoprofiel is het incidenttype psychosociale impact komen te vervallen. De reden is dat het geen incidenttype is, maar een effect is dat uit andere incidenttypen volgt. Bij alle incidenttypen wordt psychosociale impact volgens de methodiek meegewogen bij de impactbeoordeling.