Bijlage 1 - Nalevingsvisie 'Naleving met Zorg en Vertrouwen' 2027 – 2030
Tekst van het document
Naleving met Zorg en Vertrouwen Nalevingsvisie Sociaal Domein Het beleidskader voor de jaren 2027– 2030 2 INHOUDSOPGAVE Voorwoord 4 Samenvatting 5 1. Ontwikkelingen en de gemeentelijke naleving 8 1.1 Sociaal werkers 8 1.2 Sociaal werkers (Participatie, Wmo en Jeugd) en toezicht op naleving 9 1.3 Toezichthouders sociaal domein 10 1.4 Methodiek omgekeerd handhaven 11 2 Naleving binnen het sociaal domein 12 2.1 Verplichtingen 12 2.2 Nalevingsvisie 12 3 De cirkel van naleving 13 3.1 Vroegtijdig informeren (Preventie) 13 3.1.1 Informeren van zorgleveranciers 14 3.2 Dienstverlening optimaliseren (Werkproces) 14 3.2.1 Naleving, de toegangspoort voor uitkering en voorziening 14 3.2.2 Alertheid van de medewerkers 15 3.2.3 Duidelijke communicatie 15 3.2.4 Goede zorgplannen/-trajectplannen/- overeenkomsten 15 3.3 Controle (Monitoren) 16 3.3.1 Controle richting aanbieders 16 3.3.2 Controle op zorg/re-integratie overeenkomst/-plan 16 3.4 Repressie/verbeteren (Sanctioneren) 16 3.4.1 Terugvorderen 17 3.4.2 Strafrechtelijk onderzoek 17 3.4.3 Misbruik door aanbieders 18 3.5 Integrale dienstverlening verbeteren 18 4 Wat willen we bereiken 20 4 VOORWOORD Sedert 2021 geven wij in een nalevingsvisie aan hoe wij met het toezicht op de naleving binnen het sociaal domein willen omgaan.
Kern van de nalevingsvisie is dat door middel van preventie getracht wordt zware maatregelen te voorkomen en dat altijd gekeken wordt wat wij met de belanghebbende willen bereiken. Uit de evaluatie, die eind 2024 heeft plaatsgevonden, is gebleken dat deze insteek goed heeft gewerkt en feitelijk op wetswijzigingen en maatschappelijke opvattingen vooruit heeft gelopen zodat er alle reden is om dezelfde visie op naleving ook voor de komende jaren te hanteren. Dit nieuwe visiedocument is daar de uitwerking van. De raad is destijds door middel van een brief op de hoogte gesteld van de resultaten van de evaluatie. Deze brief is opgenomen op de LIS (ID 2146 nummer 21-252) Ten tijde van de evaluatie werd al aangegeven dat het aanbeveling zou verdienen om de werkingsduur van de nalevingsvisie wederom met 4 jaar te verlengen (2025 – 2028). Daarbij was de veronderstelling dat de nieuwe Participatiewet en mogelijk ook de nieuwe wet Handhaving Sociale Zekerheid per 2025 in werking zouden treden. In 2025 zou dan een nieuwe vaststelling van de Nalevingsvisie aan de gemeenteraad worden voorgelegd. Helaas heeft de nieuwe Participatiewet nog een jaar op zich laten wachten en is deze per 2026 ingegaan. De nieuwe wet Handhaving Sociale Zekerheid zal per 2027 van kracht worden. Desondanks is het wel zaak om de nalevingsvisie wel te verlengen.
In verband met een nieuwe raadsperiode lijkt het een goed idee om de werkingsduur van de Nalevingsvisie hieraan te koppelen. Dit betekent dus dat in 2029 een evaluatie zal plaatsvinden en dat het jaar 2030 zal worden gebruikt voor het vaststellen van een nieuwe nalevingsvisie. 5 SAMENVATTING Gemeenten hebben jarenlange ervaring met het toezicht op de naleving van de Participatiewet. Binnen de Wmo is deze ervaring beperkter, maar is de aandacht voor naleving de laatste jaren toch meer van de grond gekomen. Nog steeds is dit met name ingericht via het contractmanagement. Contractmanagement in het sociaal domein richt zich op de naleving van de contractuele afspraken door zorgaanbieders. Strikte contracten met aanbieders, waarin helder is aangegeven wat en in welke mate geleverd mag worden, moeten dus verhinderden dat onrechtmatige verstrekkingen aan belanghebbenden worden gedaan. Daarnaast is er door de inzet van de toezichthouder binnen de Wmo steeds meer oog voor de naleving op het gebied van kwaliteit en rechtmatigheid. De komende tijd komt daar steeds meer de toetsing aan de Wet Bibob bij. Hierover is reeds beleid geformuleerd, maar inplementatie moet nog plaatsvinden. Toepassing van de Wet Bibob (hiermee kan de gemeente de integriteit van bedrijven en personen screenen) moet voorkomen dat overheden onbedoeld criminele activiteiten meefinancieren.
Bij de Jeugdwet, waarbij de gemeenten naast de uitvoering van zorgtaken ook verantwoordelijk zijn voor de kwaliteit en de rechtmatigheid, geldt feitelijk hetzelfde als bij de Wmo, maar wordt dit vanwege de inkoopsystematiek bij SDF ook door SDF gedaan. Wij gaan al jaren uit van vertrouwen in de inwoner. Dat vertaalt zich binnen het sociaal domein in gerichte controle die alleen op basis van signalen plaatsvindt. Binnen de PW is het daarnaast mogelijk om bij tijd en wijle eens een bepaald thema nader te beoordelen. Deze handelwijze komt voort uit de uitgangspunten van “Hoogwaardig Handhaven” (2004/2005), namelijk controle op maat, gecombineerd met de uitgangspunten vanuit de administratieve lastenvermindering, voortgekomen uit de zogenaamde “15 beloften aan de burger” (periode 2008/2009 – 2015). Omdat verder ten aanzien van controle de uitgangspunten proportionaliteit en subsidiariteit worden gehanteerd (er wordt niet méér aan gegevens opgevraagd dan strikt noodzakelijk is en wanneer de gemeente op een andere, voor de betrokkene minder belastende manier de gegevens kan verkrijgen is de gemeente verplicht om hier gebruik van te maken), ervaren verreweg de meeste uitkeringsgerechtigden en ontvangers van voorzieningen geen of nagenoeg geen controle.
Door de inzet van preventieve instrumenten, zoals goede informatievoorziening (informatie op maat) en goede dienstverlening (dienstverlening op maat wordt zoveel mogelijk voorkomen dat de inwoner fouten maakt of moedwillig probeert financieel gewin te krijgen. In het kader van de Participatiewet kijken we, als een signaal daar aanleiding voor geeft, tijdens het ontvangen van de uitkering of de minimaregeling samen met de inwoner of de gemaakte afspraken nog steeds worden nageleefd. Mocht dit niet het geval zijn, dan zal de gemeente de rechtmatige situatie moeten herstellen, echter wel met de insteek dat er daadwerkelijk een 6 oplossing komt en dat de betrokkene niet door het opleggen van hoge terugvorderingsbedragen en eventueel boetes in een uitzichtloze situatie wordt gebracht. Wij bekijken van geval tot geval wat het effect is wat wij met een inwoner willen bereiken. Dit uitgangspunt kan ertoe leiden dat wij in voorkomende gevallen moeten handelen op een manier, die in de verstrekkende en dienstverlenende sfeer bekend staat onder de naam “omgekeerde toets”1. Dit hebben wij vertaald naar het toezicht op de naleving. In zekere zin zou men dit als “omgekeerd toezicht op naleving” kunnen zien. Dit betekent niet dat in de praktijk niet wordt geacteerd op oneigenlijk gebruik en misbruik van regelingen.
Waar teruggevorderd moet worden en waar bestraffend moet worden opgetreden zal en moet dit gebeuren. Daar gaat immers ook weer een afschrikwekkend effect van uit. Dat werkt in zekere zin ook weer preventief. Bij voorzieningen in het kader van Wmo 2015 en Jeugdwet richt het toezicht op naleving zich, zoals eerder aangegeven, veel meer op de zorgaanbieders, 1 Bij het toepassen van de omgekeerde toets wordt bij het zoeken naar een oplossing niet uitgegaan van de letter van de wet maar van het doel van de wet, ook in relatie tot andere wetgeving. Er wordt gekeken naar dat wat de burger met zijn hulpvraag wil bereiken en of dit past binnen de doelstelling van de wetten binnen het sociaal domein. Vervolgens wordt, met de wet als vangrail, bekeken wat er moet gebeuren om het benodigde voor de burger te realiseren. vanwege het primaat bij Zorg in Natura. De controle vindt dan ook plaats door middel van het contractmanagement, ten aanzien van de Wmo 2015 bij de gemeente, ten aanzien van de Jeugdwet bij SDF. Waar blijkt dat de zorgaanbieders niet conform de contracten leveren met het oog op kwaliteit en kosten, daar bestaat de mogelijkheid tot verbreking van het contract en zelfs strafrechtelijke vervolging. Hier kan het toepassen van de Wet Bibob (óók gedurende de looptijd van het contract) een grote rol spelen.
Waar in voorkomende incidentele gevallen sprake is van een voorziening in de vorm van een PGB aan een inwoner wordt, evenals bij de Participatiewet, de naleving van de gemaakte afspraken op basis van signalen bij de ontvanger beoordeeld. Voor de bestrijding van zorgfraude is de gemeente tevens aangesloten bij het Informatiepunt Knooppunt Zorgfraude. Dit is sedert 1 januari 2025 een verplichting voor de gemeente. Door het aanleveren van gegevens aan deze centrale databank door alle aangesloten gemeenten kan waardevolle informatie met elkaar worden gedeeld ten behoeve van het voorkomen van onrechtmatige situaties. Op deze manier zijn we er zo vroeg mogelijk bij wanneer bijstelling moet plaatsvinden. Hierdoor heeft een eventuele onrechtmatige situatie niet de kans om uit te groeien en uit de hand te lopen. Om ervoor te zorgen dat de verstrekking van uitkeringen en voorzieningen 7 rechtmatig gebeurt, heeft de gemeente eenvoudig en duidelijk beleid en nalevingsprocessen ontwikkeld met betrekking tot: 1. Het bevorderen van het nalevingsgedrag van inwoners en zorgaanbieders; 2. Het voorkomen dat gemeenschapsgeld onrechtmatig wordt besteed; Hierbij wordt gebruik gemaakt van de Cirkel van Naleving.
De Cirkel van Naleving is feitelijk een grafische weergave van het concept “Hoogwaardig Handhaven” en bestaat uit vier bekende visie-elementen, te weten informatie op maat, dienstverlening op maat, controle op maat en sanctioneren op maat. Op basis van bovenstaande willen wij in de komende periode tot 2029 wederom dat: 1. Minder inwoners en zorgaanbieders in de problemen komen omdat zij de regels (on)bewust niet nageleefd hebben; 2. Wij de uitgangspunten van omgekeerd toezicht op naleving toepassen; 3. Wij streven naar een beter nalevingsgedrag ter voorkoming van oneigenlijk gebruik en misbruik van de verschillende wetten; 4. Er sprake zal zijn van een rechtmatige besteding van gemeenschapsgeld; 5. Er een stelsel is van duidelijke regels met betrekking tot naleving. Om deze doelstelling te blijven realiseren gaan we door met: 1. Een rechtmatige, doelmatige en doeltreffende uitvoering van de wetgeving in het sociaal domein waarbij de preventie-uitgangspunten binnen het gehele dienstverleningsproces zijn opgenomen; 2. Heldere en duidelijke communicatie met inwoners, aanbieders en interne collega’s; 3. Goede overeenkomsten met inwoners en aanbieders; 4. Een voortdurende monitoring, bijstelling en verbetering van de processen. 8 1. ONTWIKKELIN- GEN EN DE GEMEENTELIJKE NALEVING De gemeente is sedert 2015 volledig verantwoordelijk voor de uitvoering van de PW, de Wmo en de JW.
Met name voor de Wmo en de JW betekende dit een behoorlijke transformatie. Met betrekking tot de PW was de decentralisatie al een aantal jaren daarvoor doorgevoerd. De centrale vraag was vanaf 2015: “Hoe kunnen we het met z’n allen zo organiseren dat inwoners zelf en met hulp van anderen in de samenleving hun problemen oplossen en beheersen en kunnen meedoen, waardoor zij geen of minder een beroep hoeven te doen op de overheid?” Er werd dus een groter beroep gedaan op de eigen kracht van inwoners. Dit laatste uitgangspunt begint na ruim 10 jaar echter al scheurtjes te vertonen. Binnen de politiek is men van mening dat niet altijd bij iedereen gerekend kan worden op “eigen kracht”. Ondertussen is de verantwoordelijkheid voor gemeenten voor een rechtmatige uitvoering nog steeds onverminderd van kracht. Landelijke ontwikkelingen, met als voorlopige resultaat de “Participatiewet in balans”, die van kracht is per 2026 en waarin 23 wijzigingen zijn doorgevoerd, maken echter wel duidelijk dat ook ten aanzien van de controle op naleving sprake moet zijn van “verzachtingen” en een meer “mensgerichte benadering”. Met deze Participatiewet in balans is het eind nog niet in zicht. Gestreefd wordt naar een totale herziening van het sociale zekerheidsstelsel op termijn, waarin ook de elementen rondom naleving een plaats zullen krijgen.
Onderdeel van deze herziening is ook de nieuwe wet handhaving sociale zekerheid, die zich op dit moment (maart 2026) nog in het stadium van een wetsvoorstel bevindt. In dit wetsvoorstel is echter ook de eerdergenoemde beweging richting een meer mensgerichte benadering te bespeuren. Gelukkig lopen wij, getuige de evaluatie op de vorige nalevingsvisie, al in de pas bij deze ontwikkelingen. 1.1 SOCIAAL WERKERS Binnen de gemeente Achtkarspelen hebben sociaal werkers een belangrijke rol als het gaat om het begeleiden van de inwoner naar nieuwe (maatwerk)oplossingen, efficiënte integrale samenwerking en het optimaal benutten van het eigen netwerk. Er wordt door de sociaal werkers, volgens de principes van de omgekeerde toets, uitvoering gegeven aan de Wmo, de Jeugdwet en de Participatiewet. Bij dit laatste worden zij ondersteund door inkomensconsulenten. Gezamenlijk vormen zij de toegangspoort voor (zorg)voorzieningen en uitkeringen. Het overkoepelende doel is om te komen tot een stelsel of systeem dat optimaal aansluit op de levenspraktijk van de inwoners van Achtkarspelen. Vanuit oprechte betrokkenheid wordt de inwoner ondersteund bij het vinden van de meest passende en duurzame oplossingen. 9 De uitgangspunten die gelden zijn: 1. Inwoner centraal, aansluiten bij de leefwereld; 2. Eigenaarschap bij de inwoner; 3. Er wordt gewerkt met 1 gezin- 1 plan- 1 regisseur; 4.
Een inclusieve samenleving: iedereen doet mee; 5. Verbinden in de dorpen De afzonderlijke decentralisaties hebben vaak meerdere gevolgen voor dezelfde individuen of gezinnen. Daarom wordt zoveel mogelijk een integrale aanpak voor de Participatiewet, de Jeugdwet en de Wmo voorgestaan. Kwaliteit en rechtmatigheid zijn hierbij met elkaar verweven. Het is dan ook van belang om hierbij ook het toezicht en het toezien op de naleving van de gemaakte afspraken met de inwoner mee te nemen. 1.2 SOCIAAL WERKERS EN DE TOEZICHT OP NALEVING In het collegebesluit d.d. 11-07-2018 is ten aanzien van de toenmalige Gebiedsteams (het huidige Team Wmo en Team Jeugd) besloten handhaving (volgens de oorspronkelijke betekenis) geen onderdeel/taak te laten zijn omdat het zich niet verhoudt tot het hulpverlenende karakter en de daarvoor benodigde vertrouwensrelatie. Zo wordt getracht de dienstverlening zo laagdrempelig mogelijk te houden. Sociaal werkers uit beide genoemde teams hebben echter een dubbele rol. Aan de ene kant zijn ze, zoals hiervoor gemeld, zorg/hulp-/dienstverlener en vertrouwenspersoon en geldt voor hen de beroepscode maar geldt aan de andere kant hebben zij een ambtelijke benoeming en hebben zij de ambtseed afgelegd en zijn zij wettelijk verplicht om melding te doen van oneigenlijk gebruik en misbruik van regelingen en zelfs van strafbare feiten.
Dit kan in strijd zijn met de integriteit en beroepscode van de betreffende sociaal werker. De vertrouwelijke relatie tussen zorgaanbieder/-verlener en de inwoner is het uitgangspunt in de wijze waarop de gemeente heeft gekozen als het om dienstverlening gaat. Toch komt men in de dagelijkse praktijk wel eens signalen tegen die zich niet verhouden met de uitgangspunten van de wetten. Dat vraagt om alertheid en het op de juiste wijze uitwisselen van informatie tussen de sociaal werker, de toezichthouder sociaal domein en de inwoner. Want om onze dienstverlening toegankelijk en betaalbaar te houden kunnen we niet onze ogen sluiten voor signalen die vragen oproepen. Het is jammer dat deze taak vaak wordt geschaard onder “handhaving”, wat dan vervolgens wordt geassocieerd met begrippen als “controle” en “fraude”. De taak van de gemeente ten aanzien van het toezicht op de naleving (detectering, sanctionering, terugvordering) wordt overigens wel opgepakt vanuit een ander team. Bovendien kunnen de sociaal werkers van aanvang aan gebruik maken van de kennis en expertise van de toezichthouders sociaal domein. Voor de sociaal werkers Participatie geldt het voorgaande in veel mindere mate. Zij voeren gewoon de Participatiewet uit en hebben niet te maken met een beroepscode. 10 1.3 TOEZICHTHOUDERS SOCIAAL DOMEIN Binnen het sociale domein zijn toezichthouders aangesteld.
Hierbij is onderscheid gemaakt tussen de verschillende wetten. Alleen de Participatiewet en de Wmo kent een verplichte toezichthouder. De Jeugdwet kent geen verplichte toezichthouder maar gemeenten hebben de mogelijkheid om bij verordening en met inachtneming van bepaalde regels een toezichthouder aan te stellen. Dat laatste is alleen voor de bestrijding van de ten onrechte ontvangen individuele voorziening of een persoonsgebonden budget. Dit is in Achtkarspelen gestalte gegeven. Toezichthouders kunnen over de hele linie worden ingezet. Binnen het sociaal domein zijn 2 vormen van controle en toezicht te onderscheiden: 1. Toezicht op rechtmatigheid 2. Toezicht op kwaliteit Ad.1 Toezicht op rechtmatigheid Rechtmatigheid binnen de Wmo betekent dat ondersteuning wordt verstrekt en gebruikt volgens wet- en regelgeving en gemeentelijke afspraken. De toezichthouder Wmo ziet toe op deze naleving en signaleert afwijkingen. Hierbij gaat het om de vraag of de inwoner rechtmatig gebruik maakt van diensten/voorzieningen. In het kader van de Participatiewet wordt deze taak al langer verricht door met name de toezichthouder. Toezicht kan ook gaan om de vraag of de geleverde diensten/voorzieningen rechtmatig zijn (vanuit de zorgaanbieder/leverancier). Het toezicht en controle op rechtmatigheid van uitkeringen en (zorg)voorzieningen vallen onder de verantwoordelijkheid van de gemeente.
Ad.2 Toezicht op kwaliteit (bij de Wmo en Jeugdwet) In zowel de Wmo 2015 als de Jeugdwet zijn kwaliteitseisen opgenomen waaraan de aanbieders, de geleverde diensten en/of voorzieningen moeten voldoen. Het controleren of er voldaan wordt aan de kwaliteitseisen is dan ook van belang. Deze controle is gemakkelijker als er een directe relatie bestaat tussen de gemeente en de dienstverlener middels een contract of een subsidierelatie. Naast een stevig contractmanagement en contractbeheer kan ook pro-actief toezicht bijdragen aan het sturen en verbeteren van de kwaliteit. Daarnaast behelst het toezicht op kwaliteit ten aanzien van de Wmo ook het wettelijk verplichte toezicht op calamiteiten en geweldsituaties. Bij een maatwerkvoorziening in de vorm van een persoonsgebonden budget (Pgb) ligt het controleren op kwaliteit complexer, omdat er geen directe contractuele relatie (met uitzondering van het derdenbeding) is tussen de zorgverlener en de gemeente. Het college heeft op grond van de wet de verplichting om te waarborgen dat maatwerkvoorzieningen die via een PGB worden ingekocht veilig, doeltreffend en inwonergericht zijn. Is dat niet het geval dan kan de gemeente maatregelen nemen om de budgethouder de verplichtingen uit de beschikking wel te laten nakomen. Het toezicht op kwaliteit wordt vanuit de Wmo verricht door de 11 toezichthouder van de gemeente.
Vanuit de Jeugdwet valt deze verantwoordelijkheid onder de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Er kan een causaal verband bestaan tussen toezicht op kwaliteit en toezicht op rechtmatigheid. Vermoedens van onrechtmatigheid kan iets zeggen over de mate van kwaliteit en vice versa. Het is aan de professional om deze verbinding te leggen en hierop te acteren. 1.4 METHODIEK OMGEKEERD HANDHAVEN De ontwikkelingen binnen het sociaal domein hebben ertoe geleid dat we niet meer op dezelfde manier naar de hulp- en dienstverlening aan inwoners kijken. Meer en meer moet er sprake zijn van hantering van de menselijke maat, waarbij met minder starre regels meer maatwerk wordt toegepast en de leefwereld van de inwoner centraal staat. De methodiek “omgekeerde toets” van Stimulansz ondersteunt deze nieuwe manier van dienstverlening. Bij de “omgekeerde toets” moet men steeds de volgende centrale vraag stellen: “Wat heeft de inwoner nodig om zijn situatie te verbeteren?” Hierbij moet de dienstverlener mogelijk maken wat nodig is. Deze benadering richting de inwoners sluit aan bij inwoners en is daarmee meer efficiënt en regelmatig zelfs goedkoper. Ook het streven om te zorgen dat er geen sprake is van oneigenlijk gebruik of misbruik van de regelingen kan “omgekeerd” worden bekeken.
Daarbij is de insteek niet in eerste instantie een beoordeling vanuit “de regels”, maar meer een beoordeling van wat je met de inwoner zou willen bereiken. Dat is in ieder geval geen uitzichtloze financiële situatie met alle ellende en stress, waarmee dat gepaard gaat. In dit kader is ook het onderscheid tussen fouten en fraude van belang. Er is sprake van het maken van fouten wanneer een inwoner zich onbedoeld niet aan de afspraken houdt door onduidelijkheden of vergissingen. De “fouten” zijn dan te goeder trouw gemaakt en de inwoner had niet het oogmerk om er (financieel) beter van te worden. Anders is het wanneer een inwoner opzettelijk en doelbewust de wet- en regelgeving overtreedt door te handelen of na te laten met het oog op eigen of andermans (financieel) gewin. In die gevallen moeten we simpelweg spreken van fraude (moedwillige schending). 12 2. NALEVING BINNEN HET SOCIAAL DOMEIN 2.1 VERPLICHTINGEN Binnen de Participatiewet staan 3 verplichtingen centraal; de inlichtingenverplichting, de medewerkingsverplichting en de verplichting om mee te werken aan re- integratie en aan het aanvaarden van werk (artikel 17 en 9 PW). Voor de Wmo en Jeugdhulp zijn dat inlichtingenplicht, medewerkingsplicht en identificatieplicht (artikel 18 Wmo-besluit en artikel 17 lid 2 Wmo-verordening/Artikel 8.1.2 Jeugdwet, artikel 3.3 beleidsregels jeugdhulp).
We zijn er allemaal bij gebaat dat de inwoner zich bewuster wordt van de regels rondom de uitkering en/of zorgvoorziening zodat deze beter worden nageleefd. De acties in dit kader moeten vooral gericht zijn op het motiveren van positief gedrag en om de verleiding van moedwillige schending zo klein mogelijk te maken. Ook moet voortdurend worden geprobeerd om de kans op vergissingen en fouten zo klein mogelijk te houden. Dit kan worden gezien als preventie. Communicatie speelt hierin een grote rol. We willen onze pijlen richten op preventie. Dit betekent zowel voor de inwoner als voor de gemeente een veel kleiner financieel risico dan wanneer zaken achteraf (repressief) nog moeten worden aangepakt. 2.2 NALEVINGSVISIE GEMEENTE Onrechtmatigheden en fouten kunnen mogelijk worden voorkomen door optimaal gebruik te maken van activiteiten en instrumenten om het gedrag van de inwoner op voorhand te beïnvloeden. De kunst is om de inwoner bewust te maken van al zijn rechten en plichten die uit gemaakte afspraken voortvloeien (bijvoorbeeld door goede, gerichte en begrijpelijke informatie) en dat de gemeente ervoor zorgt dat de dienstverlening op een hoog peil ligt en de financiële middelen snel daar komen waar het nodig is. Op basis van bovenstaande willen wij in de komende periode tot 2029 wederom dat: 1.
Minder inwoners en zorgaanbieders in de problemen komen omdat zij de regels (on)bewust niet nageleefd hebben; 2. Wij de uitgangspunten van omgekeerd toezicht op naleving toepassen; 3. Wij streven naar een beter nalevingsgedrag ter voorkoming van oneigenlijk gebruik en misbruik van de verschillende wetten; 4. Er sprake zal zijn van een rechtmatige besteding van gemeenschapsgeld; 5. Er een stelsel is van duidelijke regels met betrekking tot naleving. Om bovenstaande doelen te realiseren en beheersbaar te houden gebruiken we de Cirkel van naleving. 13 3. DE CIRKEL VAN NALEVING Hoewel het accent van het rechtmatigheidsrisico in de Participatiewet bij de belanghebbende ligt en dit zich bij de Wmo en de Jeugdwet met name op de aanbieders richt, en één methodiek zoals de cirkel van naleving daarom moeilijk toepasbaar lijkt, kan dit met een creatief gebruik tóch nuttig blijken te zijn. De cirkel van naleving bestaat uit vier visie-elementen die handvatten biedt voor een integraal nalevingsproces. De kracht van de methode is de combinatie van het inzetten van preventieve (goede communicatie en optimale dienstverlening) en repressieve (controleren en sanctioneren) elementen. Door goede afstemming van de vier stappen ontstaat samenhangend beleid.
Een juiste balans tussen preventie en repressie leidt tot een maximaal effect op de maatschappelijke doelen “grotere participatie door meer zelfredzaamheid en zelfregie, tegen aanvaardbare kosten”. Cirkel van naleving: Het doel is van de Cirkel van naleving is vierledig: 1. Structurele inzet op preventie door voorlichting en dienstverlening; 2. Strenge poortwachtersfunctie voor toetreding gemeentelijke uitkering en (zorg)voorziening. Ook ten aanzien van zorgaanbieders geldt een strenge poortwachtersfunctie om te kunnen toetreden tot het gemeentelijk gecontracteerde zorgaanbod; 3. Blijvende inzet op gerichte controle en, als het nodig is, daadkrachtige sanctionering; 4. Het aanscherpen en verbeteren van beleid, kwaliteit, inkoop en uitvoering. 3.1 VROEGTIJDIG INFORMEREN (PREVENTIE) Wanneer de inwoner vroegtijdig en duidelijk wordt geïnformeerd over de rechten en plichten ten aanzien van het ontvangen van een (zorg)voorziening en/of uitkering en gewezen wordt op de gevolgen op het zich niet houden daaraan is er minder risico op fouten en/of moedwillige schending. Het is dus belangrijk duidelijke informatie vooraf te geven en door te vragen bij het (keukentafel) gesprek en bij de toekenning duidelijke voorwaarden en te realiseren doelen in de beschikking/gespreksverslag op te nemen.
Die voorwaarden kunnen bijvoorbeeld gaan over de besteding van de voorziening, de activiteiten richting betaald werk of over de informatieverplichting van de inwoner of diens vertegenwoordiger.
14 3.1.1 INFORMEREN VAN ZORGLEVERANCIERS Bij de zorgleveranciers geldt hetzelfde. Elke aanbieder moet op tijd en op maat geïnformeerd worden over de vereisten die voortvloeien uit het afgesloten contract met de gemeente (of middels een derdenbeding in het contract met de inwoner indien het een PGB betreft) of subsidieovereenkomst. Kortom: Elke aanbieder kent en begrijpt (het waarom van) de kwaliteitseisen en kent de gevolgen van het niet nakomen. Wat die gevolgen zijn wordt behandeld in de paragraaf 3.4. 3.2 DIENSTVERLENING OPTIMALISEREN (WERKPROCES) Goed voorbeeld doet goed volgen. Wij verlangen van onze inwoners dat zij zich aan regels en afspraken houden. De kans dat zij dit zullen doen wordt dus groter als wij dit zelf ook doen. Een snelle service, heldere (transparante) communicatie, afspraken nakomen, efficiënte procedures en een correcte omgangsvormen vergroten het vertrouwen van de belanghebbende in de organisatie en verkleinen de afstand tot de (uitvoerende) organisatie. 3.2.1 NALEVING, DE TOEGANGSPOORT VOOR UITKERING EN VOORZIENING Als je als gemeente de inwoner integraal wilt bedienen dan moet er een goede samenwerking en afstemming zijn in de gehele keten waarbij de juiste uitkering/(zorg)voorziening en informatievoorziening centraal staan.
Daarnaast moet er een integrale aanpak zijn als het gaat om naleving en preventie tussen alle functies binnen de gehele keten van dienstverlening. Zoals eerder aangegeven kan men pas tot het naleven van afspraken overgaan als de basis op orde is. Zoals de cirkel van naleving ook aangeeft is preventie het allerbelangrijkste. Dit betekent dat naast het geven van goede voorlichting ook de poort naar een uitkering of (zorg)voorziening goed georganiseerd moet zijn en de voorwaarden m.b.t. het verkrijgen en behouden van een uitkering, (zorg)voorziening of inkoop (voorzieningen) vooraf getoetst wordt. De hulp en ondersteuning vanuit het sociaal domein moet voor iedereen toegankelijk en laagdrempelig zijn maar wel met het oog dat deze hulp alleen terecht komt bij diegene die het echt nodig hebben. 3.2.2 ALERTHEID VAN DE MEDEWERKERS Aangezien de poort tot het mogelijk ontvangen van hulp en ondersteuning vaak bij de sociale werker of een Inkomensconsulent begint is het essentieel dat er bij contactmomenten goede vragen worden gesteld, goede voorlichting wordt gegeven en signalen worden herkend. De toezichthouder sociaal domein kan de professional hierbij ondersteunen bijvoorbeeld door het voeren van duo gesprekken. Maar het begint met het alert zijn op signalen.
3.2.3 DUIDELIJKE COMMUNICATIE In onze gemeente kunnen inwoners terecht bij de gemeente voor informatie, 15 advies en laagdrempelige hulp en ondersteuning (bijvoorbeeld bij wonen, welzijn, werk, financiën, vervoer en zorg). Dit team bepaalt de toegang tot maatwerkvoorzieningen en gespecialiseerde zorg. Het is dus van belang dat de inwoner op de hoogte wordt gesteld welke hulp en ondersteuning aan hem is toegekend en welke voorwaarden en afspraken daaraan verbonden zijn. Het is ook belangrijk om regelmatig te controleren of de inwoner de informatie heeft begrepen. Begrijpt hij wat zijn rechten en plichten in relatie tot uitkering en/of (zorg)voorziening zijn? Een belangrijk onderdeel in de communicatie naar de inwoner of met degene die hulp en ondersteuning ontvangt, zijn de brieven, formulieren, beschikkingen en websites van de gemeente. Voor het begrijpen van de inhoud van de boodschap aan de inwoner is het van belang dat deze documenten en informatiekanalen zijn geschreven in begrijpelijke en toegankelijke taal. Bovenstaande geldt ook voor gesprekken die de gemeente met de inwoner voert. Ook de wijze van communiceren naar de inwoner is erg belangrijk. Onder hen bevinden zich ook laaggeletterden die de inhoud van “ambtelijke” gesprekken en documenten vaak niet begrijpen en daar dus geen opvolging aan geven. Alertheid op deze signalen is belangrijk.
3.2.4 GOEDE ZORGPLANNEN/ TRAJECT-PLANNEN C.Q. OVEREENKOMSTEN Een goed zorg- of trajectplan/- overeenkomst is voor gemeenten een middel om richting te geven aan de juiste zorg en re-integratie en de daarbij behorende afspraken. In de overeenkomst met de inwoner staat onder andere beschreven welke zorg of traject de inwoner nodig heeft, waarom die nodig is, wanneer en hoe de zorg of traject uitgevoerd zal worden, wat het (beoogde) resultaat is van de te verlenen zorg of traject. Voor alle zorg en re-integratie- overeenkomsten/-plannen dient ook te worden opgenomen onder welke voorwaarden de voorziening wordt verleend, welke verplichtingen alle partijen hebben en overige afspraken. 3.3 CONTROLE (MONITOREN) Gemeenten kunnen op verschillende manieren signalen over onrechtmatigheden ontvangen: van de eigen organisatie, inwoners, zorgprofessionals of van toezichthoudende instanties. Gemeenten moeten zelf ook actief controleren. Controle op maat betekent meer controle in situaties waar het nodig is en minder controle in situaties waar de kans op fouten en moedwillige schending gering is. Hierbij kan in sommige gevallen gebruik worden gemaakt van bestandsvergelijkingen, themacontroles en onaangekondigde huisbezoeken. Deze werkwijzen geldt met name voor de 16 controle vanuit de Participatiewet.
Rechtmatigheidscontrole voor de Wmo 2015 en de Jeugdwet ligt wat lastiger omdat het zorgvoorzieningen betreffen waardoor andere (privacy)regels van toepassing zijn. 3.3.1 CONTROLE RICHTING AANBIEDERS Naast controles richting de ontvangers van uitkeringen/minimavoorzieningen en zorgvoorzieningen inwoner dienen ook controles plaats te vinden richting aanbieders. Dit geldt niet alleen voor de zorgaanbieders maar ook aanbieders van re-integratie en arbeidsbemiddeling. Bij de inkoop van ondersteuning en zorg en bij het managen van de contracten, is aandacht voor rechtmatigheid, het effect en de kwaliteit noodzakelijk. Het is de bedoeling dat alleen geleverde zorg gedeclareerd mag worden. Hierover worden afspraken gemaakt. Bij het niet behoorlijk nakomen hiervan kunnen de betalingen worden opgeschort. In de gesprekken in het kader van het contractmanagement heeft rechtmatigheid een belangrijke plek. 3.3.2 CONTROLE OP ZORG/RE-INTEGRATIE- OVEREENKOMST/-PLAN Het is van belang regelmatig te controleren of de geleverde (zorg/re- integratie) voorziening overeenkomt met hetgeen is afgesproken conform de overeenkomst of het contract. Dit is niet alleen van belang om moedwillige schending op te sporen, maar ook om de kwaliteit te verbeteren en onrechtmatigheden te voorkomen.
3.4 REPRESSIE/ VERBETEREN Repressie op maat en het verbeteren van de integrale dienstverlening zijn het sluitstuk van de cirkel van naleving. Repressieve maatregelen hebben als doel om het gedrag van de inwoner positief te veranderen zodat diegene zich voortaan aan alle verplichtingen en afspraken houdt die aan de uitkering of de (zorg)voorziening zijn verbonden. Wanneer we het hebben over sanctioneren (boete of maatregel) dan heeft dat alleen betrekking op de Participatiewet. De Wmo en de Jeugdwet kent deze bestuurlijke sanctiemogelijkheid niet. Na geconstateerde onrechtmatigheden moet de rechtmatige situatie worden hersteld. In de gevallen van moedwillige schending moet er ook daadwerkelijk gestraft worden. Fraude mag nou eenmaal niet lonen. Door een daadkrachtig optreden met betrekking tot het herstel van de rechtmatige situatie én het bestraffen van de onrechtmatige handeling mag verwacht worden dat recidive door belanghebbende zelf wordt voorkomen en dat er ten aanzien van anderen een afschrikwekkend effect van uitgaat. Zoals eerder aangegeven kan de gemeente geen bestuursrechtelijke boetes opleggen in het kader van de Wmo 2015 en Jeugdwet. Wanneer hier sprake is van opzettelijk frauduleus handelen dan heeft de gemeente het recht om een maatwerkvoorziening of PGB intrekken.
Ook is het mogelijk om de inwoner in kwestie in het vervolg een PGB te weigeren en uitsluitend Zorg in Natura toe te kennen. Ook kan de 17 gemeente een strafrechtelijk traject opstarten door aangifte te doen. Naast het sanctioneren biedt dit sluitstuk van de cirkel van naleving ook de mogelijkheid om de integrale dienstverleningsconcept te evalueren, bij te stellen en/of aan te scherpen. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van het PDCA-cyclus (zie 3.4.4). 3.4.1 TERUGVORDEREN Bij het constateren van onrechtmatigheden dient de bijstand of (zorg)voorziening direct te worden aangepast aan de feitelijke situatie. Een uitkering in het kader van de Participatiewet kan dan worden herzien, beëindigd en/of worden teruggevorderd. De Wmo en de Jeugdwet maken het alleen mogelijk om geld terug te vorderen wanneer de inwoner opzettelijk onjuiste of onvolledige gegevens heeft verstrekt. In de Wmo is de terugvordering wettelijk vastgelegd en voor de Jeugdwet gaat dit via een verordening. 3.4.2 STRAFRECHTELIJK ONDERZOEK Voor alle 3 wetten kan bij verdenking van fraude wel een strafrechtelijk traject worden opgestart. Dit kan alleen bij overtreding van een strafrechtelijke bepaling zoals valsheid in geschrifte en/of oplichting. Hierbij gaat het om situaties waarbij sprake is van schending van de inlichtingenplicht met een nadeel die hoger ligt dan € 50.000.
Dat geldt zowel voor bijstandsgerechtigden, zorgontvangers, als voor zorgaanbieders/-verleners. 3.4.3 MISBRUIK DOOR AANBIEDERS Gemeenten kunnen te maken krijgen met zorgaanbieders die bij nader inzien malafide blijken te zijn en ondermaatse ondersteuning of hulp verlenen. Daarom is het van belang om vooraf over voldoende informatie te beschikken over de te contracteren zorgaanbieder. Ook moeten ze bij de contractering voldoende bepalingen opnemen om zowel de kwaliteit als de rechtmatigheid van de zorgverlening te kunnen beoordelen en controleren. Bij bestaande aanbieders kan de gemeente nadere afspraken maken. Hoe zwaar de consequenties zijn, hangt af van de specifieke omstandigheden en de bepalingen in het contract. Gemeenten kunnen geld dat ten onrechte is verstrekt in sommige gevallen van de aanbieders terugvorderen. Ook kunnen ze schadevergoeding vorderen en strafrechtelijke aangifte tegen een frauduleuze aanbieder doen. 3.5 INTEGRALE DIENSTVERLENING VERBETEREN Naast het opleggen van sancties is in dit gedeelte van de cirkel van Naleving ook aandacht voor het verbeteren alle elementen. Hiermee wordt bedoeld dat de integrale dienstverlening wordt geanalyseerd en daar waar nodig wordt aangepast en verbeterd.
Het PDCA (Plan-Do-Check-Act) cyclus draagt bij aan het continu optimaliseren van de cirkel van Naleving en bestaat uit de volgende stappen: 18 Plan: Wat willen we bereiken en hoe gaan we dat doen? In deze stap worden de doelen zoveel mogelijk SMART (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgeboden) geformuleerd en de eventuele beschikbare middelen vastgesteld. Do: Het daadwerkelijk uitvoeren en de realisatie van de plannen binnen het gehele proces. Check: Dit is de controle fase waarbij resultaten worden geanalyseerd en vergeleken met het gewenst resultaat en doelen. Het is dus een check om te kijken of we op de goede weg bezig zijn. Act: In deze stap gaan we de realisatie bijstellen, aanscherpen en/of verbeteren (maatregelen nemen) om de oorspronkelijk geplande doelen alsnog te behalen. Door onze (nalevings)doelstellingen en taken steeds maar weer kritisch onder de loep te nemen zal er over de hele linie een kwaliteitsverbetering en mooie resultaten te bespeuren zijn waardoor alleen die inwoners uitkeringen en (zorg)voorzieningen ontvangen die daar echt recht op hebben.
19 4. WAT WILLEN WE GAAN BEREIKEN IN DE PERIODE 2027 - 2030 Aangezien we in de evaluatie uit september 2024 constateerden dat wij over de voorgaande jaren 2021 – 2024 met betrekking de gestelde doelen, voor zover de resultaten op de gestelde doelen daadwerkelijk en “smart” waren weer te geven, dat we goed op koers lagen. Om deze reden formuleren wij voor de periode 2027 – 2030 onze doelen als volgt: 1. Minder inwoners en zorgaanbieders komen in de problemen komen omdat zij de regels (on)bewust niet nageleefd hebben; 2. Wij passen de uitgangspunten van omgekeerd toezicht op naleving toe; 3. Wij streven naar een beter nalevingsgedrag ter voorkoming van oneigenlijk gebruik en misbruik van de verschillende wetten; 4. Er zal sprake zijn van een rechtmatige besteding van gemeenschapsgeld; 5. Er zal een stelsel zijn van duidelijke regels met betrekking tot naleving. De focus zal voortdurend op deze doelen moeten blijven en er zal steeds op moeten worden gestuurd, ervan uitgaande dat wet- en regelgeving blijft zoals deze nu is. Alleen dan kan in 2029 mogelijk weer worden geconstateerd dat wij het ten aanzien van de controle op de naleving binnen het sociaal domein nog steeds goed doen. Buitenpost, november 2026