CConstaterende datAchtkarspelen
Koppel je AI →
Document · PDF

14 - Bijlage 2a - Bestemmingsplan Nijewei 89 Harkema (in bijlage 1 landschappelijke inpassingsplan)

Raadsvergadering 13 oktober 2022, gemeente AchtkarspelenBij agendapunt: Vaststellen bestemmingsplan Nijewei 89 te Harkema22.512 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een archeologisch verwachtingsmodel van het gebied aan de hand van beschikbare fysisch-geografische, archeologische en historisch-geografische informatie. Tijdens het veldonderzoek is dit verwachtingsmodel getoetst. Het doel van het veldonderzoek is het vaststellen van de gaafheid van de bodem (de intactheid van de potentiële archeologische lagen), de kans op archeologische waarden in het onderzoeksgebied en de mate waarin deze worden bedreigd door de graafwerkzaamheden. Hierbij is gekeken naar de bodem-opbouw en het voorkomen van archeologische indicatoren, zoals aardewerk, bewerkt vuursteen, metalen voorwerpen, bouwmateriaal, bewerkt en verbrand bot, houtskool, etc.

Figuur 1. Harkema, Nijewei 89: Uitsnede van de topografische kaart 1:25.000. Het plangebied is rood omlijnd. Bron: Topografische Dienst Kadaster 2021.

1

Figuur 2. Harkema, Nijewei 89: Landschappelijk inpassingsplan Nijewei 89 (bron: BügelHajema, Ruimte voor de leefomgeving).

1.2 Locatie (KNA 4.1: LS01, LS02) De locatie is gelegen in Harkema, ten noorden van Drachten en ten westen van Surhuisterveen. Het plangebied (circa 0,56 hectare) ligt aan de rand van de dorpskern, in het zuiden van Harkema (officieel, Fries: De Harkema), ten zuiden van de Nijewei (huisnummer 89), in de gemeente Achtkarspelen (provincie Fryslân; Figuren 1, 3 en 4). Ten tijde van het onderzoek was aan de Nijewei 89 een woonhuis en een kalvermesterij gevestigd met bedrijfsgebouwen. Het terrein wordt in het zuiden begrensd door een sloot. De initiatiefnemer is voornemens om de bedrijfsgebouwen te slopen en daarvoor in de plaats twee woningen te ontwikkelen. De bestaande woning zal daarbij behouden blijven en op deze wijze ontstaan er drie kavels. Volgens informatie van het Kabels en Leidingen Informatie Centrum (KLIC) lopen er kabels en leidingen ter hoogte van het plangebied (KLIC-melding: 22G170587). Deze lopen in het noordelijke deel van het plangebied, ten zuiden van de Nijewei. Het betreft een gasleiding (Figuur 3: geel), data- en tv-kabels (Figuur 3: groen), elektra (donkerrood) en een waterleiding (blauw). Voor een overzicht van de administratieve gegevens wordt verwezen naar Tabel 1.

2

Figuur 3. Harkema, Nijewei 89: Luchtfoto van het plangebied. Het plangebied is rood omlijnd. Er liggen kabels en leidingen in het plangebied (KLIC-melding: 22G170587).

Figuur 4. Harkema, Nijewei 89: Foto van het plangebied ten tijde van het veldonderzoek. Links: Foto ter hoogte van boring 1, richting het zuidoosten; rechts: foto bij boring 6 richting het noorden.

3

1.3

Beleid (KNA 4.1: LS01) Het plangebied valt onder het bestemmingsplan Buitengebied Achtkarspelen, gemeente Achtkarspelen (bron: www.ruimtelijkeplannen.nl; NL.IMRO.0059.BPBgBuitengebied13VG01). In dit bestemmingsplan is geen archeologische dubbelbestemming vastgelegd, maar de gemeente Achtkarspelen hanteert de Friese Archeologische Monumentenkaart Extra, de archeologische beleidskaart van de provincie Fryslân voor het gemeentelijk archeologisch beleid (FAMKE; http://www.fryslan.nl/). Het beleid op deze kaart is opgedeeld in twee periode-specifieke kaarten: voor de periode steentijd-bronstijd en voor de periode ijzertijdmiddeleeuwen. De FAMKE adviseert voor het plangebied voor de steentijd: karterend onderzoek 2. Dit betekent minimaal zes boringen per hectare (en minimaal 6 boringen voor gebieden die kleiner zijn dan een hectare), bij ingrepen van meer dan 2500 m 2. De resultaten van het onderzoek kunnen meer inzicht geven in de aanwezigheid van dekzandkoppen of -ruggen, waarop zich archeologisch resten kunnen bevinden. Het booronderzoek dient zich vooral te richten op de aanwezigheid van podzol en het microreliëf van het zand onder het veen- of kleidek. Voor de periode ijzertijd-middeleeuwen maakt het plangebied deel uit van een zone met het advies: geen onderzoek noodzakelijk.

Dit advies wordt gegeven als op basis van eerder onderzoek is gebleken dat zich geen archeologische resten in de bodem bevinden, of wanneer de archeologische verwachting voor het aantreffen van archeologische resten uit de periode ijzertijd – middeleeuwen op gefundeerde gronden zodanig laag is dat de kans op aantasting bij de meeste ingrepen zeer klein is. Omdat bij de geplande graafwerkzaamheden de archeologische vrijstellingsgrenzen worden overschreden dient de initiatiefnemer in het kader van de omgevingsvergunning een rapport te overleggen waarin naar oordeel van de bevoegde overheid de archeologische waarde van het plangebied voldoende in beeld is gebracht. In het kader hiervan heeft dit archeologisch onderzoek plaatsgevonden.

4

2. Bureauonderzoek (KNA 4.1: LS06) 2.1 Bronnen Tijdens het bureauonderzoek is de bestaande relevante kennis van het plangebied verzameld. Eén van de bronnen is Archis 3, het archeologisch registratie- en informatiesysteem van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Deze databank is toegankelijk voor organisaties die werkzaam zijn in de archeologie. Het bevat een GISsysteem waarin onder meer een archeologische kaart en aardkundige kaarten geraadpleegd kunnen worden. Een andere bron is Publieke Dienstverlening op de Kaart (PDOK), een dienst van de overheid met open-datasets van actuele geo-informatie. De gebruikte bronnen voor het bureauonderzoek zijn opgenomen in de literatuurlijst aan het einde van dit rapport. Voor de archeologische periode-indeling wordt verwezen naar Appendix I. 2.2 Fysische geografie (KNA 4.1: LS04) Harkema ligt in een laagte op het Fries-Drentse keileemplateau. De geologische ondergrond in het onderzoeksgebied is grotendeels bepaald door de invloed van de laatste twee ijstijden: het Saalien en het Weichselien. De diepere ondergrond van het plangebied bestaat uit keileem dat ongeveer 150.000 jaar geleden is ontstaan tijdens de voorlaatste ijstijd, het Saale-glaciaal. Tijdens dit glaciaal zijn pleistocene fluviatiele afzettingen door Scandinavisch landijs grotendeels vermalen en her-afgezet als keileem.

In de omgeving van het onderzoeksgebied bestaat de diepere ondergrond uit grondmorenewelvingen die ontstaan zijn door bewegingen van het landijs in de voorlaatste ijstijd (het Saalien). Deze afzettingen worden gerekend tot de Drenthe Formatie (Berendsen 2005). In de laatste ijstijd, het Weichselien, is het landschap veranderd doordat door klimaatomstandigheden (namelijk koud en extreem droog weer) de ondergrond tot op grote diepte permanent bevroren was (permafrost). In deze periode met het destijds heersende toendraklimaat (poolwoestijn) verdween alle vegetatie. Door wind en waterstroompjes, gevoed door sneeuwsmeltwater, trad erosie op. Door extreme omstandigheden tijdens het laat pleniglaciaal was plantengroei vrijwel onmogelijk en had de wind vrij spel. Hierdoor werden op de hellingen van de moreneruggen smeltwaterdalen gevormd. Na de periglaciale condities, smolten de ijskernheuvels (pingo's) en werden de laagtes hiervan omgeven door een randwal (zogenaamde pingoruïnes). In grote delen van Nederland, ook in het plangebied, werd het landschap afgedekt met een dik pakket zand, het dekzand. Dit dekzand behoort tot het Laagpakket van Wierden (Formatie van Boxtel). Het keileem- en dekzandlandschap helt sterk af in noordelijke en westelijke richting. In de loop van het Holoceen is in de lagere delen van het dekzandlandschap veen gegroeid (Formatie van Nieuwkoop).

Ook in (de omgeving van) het plangebied is sprake van grootschalige veengroei (Figuur 6). Door de stijging van de zeespiegel in het Holoceen werd het klimaat vochtiger. Daarbij ontdooide de bodem en konden bodemvormende processen plaatsvinden. Op de drogere delen van het dekzandlandschap zijn vaak (veld)podzolgronden ontstaan. Deze worden gekenmerkt door een uitspoelingslaag (lichtgrijze E-horizont) en een inspoelingslaag (bruine B-horizont). De B-horizont gaat vaak met een geelbruine overgangslaag (de BC-horizont) over in het niet door bodemvorming beïnvloede gele zand (de C-horizont). De top van het dekzand is het prehistorische landoppervlak geweest en resten van bewoning en landgebruik uit deze periode worden dan ook vaak in de top van het dekzand aangetroffen. In het plangebied kunnen in het dekzand sporen van bodemvorming aanwezig zijn in de vorm van een podzolbodem. Deze zijn indicatief voor de mate van intactheid van eventuele 5

archeologische resten. In de loop van het Holoceen is in de lagere delen van het dekzandlandschap veen gegroeid (Formatie van Nieuwkoop). In het plangebied heeft grootschalige veengroei plaatsgevonden. Vanaf het laat neolithicum vond veel erosie plaats van het dekzand door de toenemende zee-invloed op de grondwaterstand en de hierop volgende grootschalige veengroei. In het plangebied ligt de top van de pleistocene afzettingen tussen 0 en 10 meter boven NAP. Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland 3 (AHN3) ligt het maaiveld in het plangebied tussen de 1,2 en 1,7 meter boven NAP (Figuur 5). Op de hoogtekaart zijn ten zuiden en noorden van het plangebied een hoger gelegen gebieden zichtbaar: grondmoreneruggen. Ten zuiden van het plangebied is een lager gelegen zone, dit betreft een dalvormige laagte met de voormalige loop van een beekdal en de voormalige veenplas: “De Wijde Pet”.

Figuur 5.

Harkema, Nijewei 89: Hoogtekaart gemaakt met behulp van een uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland 3 (bron: pdok.nl). Het plangebied is de rood omlijnd.

6

In Figuur 6 staan zes uitsneden van paleogeografische kaarten van Nederland afgebeeld (Vos et al. 2018). Hierop kan de landschappelijke ontwikkeling van het plangebied goed worden gevolgd. Op de paleogeografische reconstructies van 9000 vC, 3850 vC, 2750 vC, 1500 vC, 500 vC en 1500 nC is de natuurlijke bodemopbouw van het onderzoeksgebied weergegeven (Figuur 6). Op de reconstructie van 9000 vC ligt het plangebied in een dekzandlandschap, ten zuiden van een beekdal (Figuur 6: geel en donkerbruin). Op de reconstructie van 3850 vC is ten zuidwesten en zuiden van het plangebied door vernatting vanwege een stijgende zeespiegel, in het beekdal een veengebied ontstaan. Het plangebied ligt dan nog in het dekzandgebied. Vanuit het noorden neemt vanaf deze periode de invloed van de zee sterk toe. Vanaf ongeveer 2750 vC gaat het plangebied deel uit maken van een uitgestrekt veengebied, dat zich steeds verder uitstrekt. Het veenmoeras was nog aanwezig rond 1500 nC. Daarna zal het door ontginningen en turfwinning grotendeels verdwenen zijn.

Figuur 6.

Harkema, Nijewei 89: Uitsneden van vier paleogeografische kaarten van Nederland (bron: Vos et al. 2018). Het plangebied is de rood ingevuld, bij de witte pijl. Legenda: geel = dekzandlandschap; donkerbruin = beekdal, bruin = veengebied en blauw = water.

Geomorfologisch gezien bevindt het plangebied zich in een zone met grondmorenewelvingen (classificatie geomorfologische kaart L11; Figuur 7). Ten zuiden komt zone voor met een dalvormige laagte (R23; Figuur 7). Verspreid, in de omgeving van het plangebied komen laagtes voor zonder randwal (N51; Figuur 7).

7

Figuur 7.

Harkema, Nijewei 89: Uitsnede van de geomorfologische kaart 1:50.000. Het plangebied is de rood omlijnd.

Op de bodemkaart is het plangebied gekarteerd als veldpodzolgronden met leemarm en zwak lemig fijn zand (classificatie bodemkaart: Hn21; Figuur 8). In het zuiden grenst het plangebied aan een zone met moerige podzolgronden met humushoudend zanddek en een moerige tussenlaag (zWp; Figuur 8). Ten noorden en zuiden, verder gelegen van het plangebied, komen eveneens grote gebieden met veldpodzolgronden (classificatie bodemkaart cHn23). Het Dinoloket is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland. Het archief omvat diepe en ondiepe boringen, grondwatergegevens, sonderingen, geoelektrische metingen, resultaten van geologische, geochemische en geomechanische monsteranalyses, boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd door TNO. Op basis van boorgegevens uit het Dinoloket (www.dinoloket.nl) blijkt dat in het plangebied eerder een boring is verricht (B06G0239). De lithostratigrafische interpretatie van deze boringen geeft aan dat de bodemopbouw in het plangebied tussen 0 en 2 meter beneden maaiveld uit fijn zand bestaat.

8

Figuur 8. Harkema, Nijewei 89: Uitsnede van de bodemkaart. Het plangebied is rood omlijnd. Bron: Archis 3.

2.3 Archeologie (KNA 4.1: LS04) Uit het plangebied zelf zijn geen archeologische waarden bekend in Archis 3. In Figuur 9 zijn de bekende terreinen waarvoor eerder archeologische onderzoek heeft plaatsgevonden en de vondstmeldingen weergegeven binnen een straal van circa 500 meter rondom het plangebied. AMK-terreinen Er zijn in de directe omgeving van het plangebied geen terreinen geregistreerd die op de Archeologische Monumentenkaart staan. Op 600 meter afstand van het plangebied ligt een terrein van hoge archeologische waarde (Figuur 9, Tabel 2; AMK-terreinen 9841). Het betreft een terrein op een zandopduiking waarop vuurstenen artefacten zijn aangetroffen uit het laat paleolithicum – mesolithicum. Uit booronderzoek is gebleken dat hier het de bodemprofiel intact is. Vondstmeldingen Er zijn in de directe omgeving van het plangebied geen vondstmeldingen geregistreerd. Op ongeveer 700 meter afstand ten noordwesten van het plangebied zijn twee vondstmeldingen bekend (Figuur 9; Tabel 2; Archis 3; vondstmeldingsnummers: 3200166100 en 3200174100; Veenstra 2006). De vondsten zijn gedaan tussen 1980 en 2005 en betreffen vuurstenen artefacten uit het laat paleolithicum – vroege bronstijd.

9

Archeologische onderzoeken In de omgeving van het plangebied zijn zeven archeologische onderzoeken uitgevoerd (Figuur 9; Onderzoeksmeldingsnummer: 2030891100, 2088929100, 2135965100, 2262024100, 4034953100, 4044316100 en 5042293100). De onderzoekslocaties staan afgebeeld in Figuur 9 en een korte beschrijving is per onderzoek weergegeven in Tabel 2.

Figuur 9.

Harkema, Nijewei 89: Archeologische waarden rondom het plangebied. De paarse gebieden zijn terreinen van hoge archeologische waarden (AMK- terreinen). Gele gebieden zijn in het verleden archeologisch onderzocht. De groene stippen zijn archeologische vondstmeldingen. Het plangebied is rood omlijnd. Voor beschrijvingen van de meldingen zie Tabel 2. Bron: Archis 3.

10

Tabel 2. Harkema, Nijewei 89: Archeologische waarden rondom het plangebied. Zaaknummer

Omschrijving

Datering

Terrein van hoge archeologische waarde met sporen van bewoning uit het laat paleolithicum. Het betreft een zandopduiking waarop vuurstenen artefacten zijn aangetroffen uit het paleolithicum – mesolithicum. Toponiem: Harkema-Zuid.

laat-paleolithicum – mesolithicum

AMK-terreinen 9841

Vondstmeldingen 3200166100 Vuurstenen artefacten (N=10), gevonden tijdens een veldkartering tussen 1980 – 2005 (Veenstra 2006).

laat-paleolithicum – mesolithicum

3200174100 Vuurstenen artefacten (N=3), gevonden tijdens een veldkartering tussen 1980 – 2005 (Veenstra 2006).

laat-paleolithicum – mesolithicum

Onderzoeksmeldingen 2030891100 Aanvullende Archeologische Inventarisatie (AAI) ten behoeve van het gewijzigde bestemmingsplan Harkema Fugelkamp. In het plangebied zullen infrastructuur en woningen worden aangelegd (Asmussen 2000). 2088929100 Inventariserend archeologisch onderzoek in 2003 door RAAP bv (Bakker 2003). De bodem bleek hier zwaar verstoord te zijn. Er werden geen aanwijzingen gevonden voor archeologische waarden. Op basis van het onderzoek werd geen vervolgonderzoek aanbevolen. 2135965100 Inventariserend archeologisch onderzoek in 2006 door De Steekproef bv (Schrijer 2006). Op de locatie zijn 25 boringen gezet. De onderzoekslocatie werd op de FAMKE aangegeven als een vuursteenvindplaats. In het plangebied werden geen archeologische waarden aangetroffen. Het terrein is vrijgegeven. 2262024100 Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennende fase) door Oranjewoud voor de uitbreiding van bouwbedrijf U. Veenstra aan de Farwijk te Harkema (Kaptein 2009). Tijdens het uitgevoerde inventariserende veldonderzoek (verkennend booronderzoek) in het plangebied is de bodemopbouw en de mate van intactheid van de bodem vastgesteld. Tijdens het onderzoek zijn 27 boringen gezet. De bodemopbouw in het plangebied bestaat uit een bouwvoor op C-horizont, met in enkele boringen een dunne veraarde veenlaag.

Slechts twee boringen laten een zeer dunne B-horizont zien, die echter ook verstoord is. Enkele boringen in de noordoosthoek van het plangebied laten een opgebrachte laag zien die aanduidt dat dit deel behoorde tot de veenplas Wijde Pet, welke in het begin van de 20e eeuw langzaamaan werd gedempt. Op basis van dit onderzoek is geconstateerd dat in het plangebied nader onderzoek niet nodig is (Kaptein 2009). 4034953100 Karterend booronderzoek door ArGeoBoor voor de bouw van een nieuwe pluimveestal aan de Betonwei 26 te Harkema (Nijdam 2017). Uit het karterend booronderzoek is gebleken dat de bodem in de westzijde van het plangebied grotendeels geroerd is, maar dat in de oostzijde nog een strook ten dele intacte podzolgronden liggen. Bij het karterend onderzoek zijn echter geen archeologische indicatoren gezeefd uit deze intacte bodemlagen. De kans op de aanwezigheid van archeologische waarden binnen het plangebied wordt derhalve klein geacht. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. 4044316100 Archeologisch vooronderzoek: bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek door RAAP bv voor plangebied Wide Pet in Harkema (Boekema 2017). Op basis van het onderzoek is geen vervolgonderzoek geadviseerd. De bodem bleek deels verstoord en in vijf boringen is een intacte podzol waargenomen. Er zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen.

5042293100 Archeologisch booronderzoek door Econsultancy bv aan de Rienkswyk in Harkema. Het onderzoek is nog niet afgerond. Er is (nog) geen rapport beschikbaar in Archis 3 en/of DansEasy.

11

2.4 Historische geografie (KNA 4.1: LS03) Uit historisch kaartmateriaal kan informatie worden verkregen over het historisch landgebruik. Hierbij zijn de contouren van het plangebied geprojecteerd op oude historische topografische kaarten. Voor het onderzoek zijn diverse historische kaarten geraadpleegd, waaronder de Atlas van Schotanus en de Atlas van Eekhof (bron: www.frieslandopdekaart.nl). Harkema-Opeinde is ontstaan als turfgraversnederzetting en was een langgerekt dorpsgebied tussen Lutjepost en Rottevalle met bekende dorpen als Drogeham, Augustinusga, Surhuizum en Surhuisterveen. Tot circa 1850 lag het woongebied noordelijk van de Homear (tegenwoordig de weg die het centrum vormt van het huidige HarkemaOpeinde). Het oude dorp lag ten noorden van Harkema en hoorde bij het dorpsgebied van Augustinusga. In de 15e eeuw worden in een decanaat register voor het eerst de namen van Achtkarspelen genoemd, waaronder “Harkema-Opeynde” (Kaptein 2009). De oudste beschikbare kaart van het onderzoeksgebied is die van Schotanus uit 1664 (Figuur 10). Op deze kaart staat het dorp Surhuisterveen (ten oosten van Harkema) wel al aangegeven. Daarnaast staan op deze kaart de omliggende belangrijke kerken, boerderijen, de belangrijkste wegen en waterlopen schematisch aangegeven. Het dorp Harkema bestond destijds nog niet.

De locatie van het huidige dorp wordt op deze kaart aangeduid als veengebied. In dit veengebied worden de “Rienks wijk” en de “Bauke wijk” weergegeven (Figuur 10). Wijken werden gegraven voor de afwatering van het veen en de afvoer van turf per schip. De Bauke wijk en de Rienks wijk zijn tegenwoordig nog aanwezig. Het plangebied ligt ter hoogte van de “Quakkenburgs – Gruppel” (Figuur 10).

Figuur 10. Harkema, Nijewei 89: Uitsnede van de kaart van Schotanus uit 1664 (www.frieslandopdekaart.nl).

In de 18e en 19e eeuw werd in het gebied volop turf gewonnen. Voordat de eerste bewoners van het dorp zich in deze streek vestigden, bestond de omgeving vooral uit uitgestrekte en onbebouwde heidevelden. Vanwege de geografische ligging was het niet het meest aantrekkelijke gebied voor de veenontginningsactiviteiten. In het begin waren het voornamelijk landarbeiders die hier kwamen wonen. Zij brachten hun eigen gronden in cultuur en bouwden de eerste woningen (in eerste instantie heidehutten en spitketen). De 12

structuur van het dorp Harkema is in de loop van de 19 e en 20e eeuw ontstaan, waarbij eerst sprake was van bewoning langs bestaande, uit elkaar liggende wegen. Op de Kadastrale kaart uit 1832 van Fryslân (gemeente Surhuizum, Sectie C, blad 01; Minuutplancode: MIN02090C01; bron: www.hisgis.nl) is ter hoogte van het plangebied heide aanwezig (Figuur 11). Het dorp Harkema-Opeinde ligt tussen Drogeham en Surhuizen als een lang lintdorp. Er is geen bebouwing weergegeven in het plangebied (Figuur 11). Ten noorden staat wel bebouwing weergegeven en een groot gebied ten zuiden en oosten van het plangebied bestaat uit een veenplas / petgat: “De Wijde Pet”. Deze veenplas is ontstaan door het uitbaggeren van veen, de zogenaamde natte vervening.

Figuur 11. Harkema, Nijewei 89: Uitsnede van de kadastrale kaart van Fryslân uit 1832. Het plangebied is rood omlijnd. Het plangebied bestaat uit heide (bron: www.hisgis.nl).

De kaart van Eekhof uit 1844 laat een vergelijkbaar beeld zien (niet afgebeeld). Op deze kaart is zichtbaar dat de eerste huizen van Harkema inmiddels aanwezig zijn. Deze bevinden zich in een lint langs de huidige Reitsmastrjitte, destijds de enige aanwezige straat. Het plangebied bestaat uit heide en ligt ten noorden van “de Wijde Pet”. Rond 1850 bevond de Wijde Pet zich dwars door de Bauke wijk. Het is een groot petgat ontstaan door het afgraven van het veen. Hier is een huidige straatnaam naar vernoemd. Op de Bonnekaart uit circa 1900 is de situatie van het plangebied veranderd (niet afgebeeld). Het plangebied ligt aan de noordkant van de geslonken veenplas “de Wijde Pet”. In het plangebied staat dan bebouwing weergegeven in de vorm van twee gebouwen en de weg de “Nijewei” is aangelegd. De huidige woning (deze blijft behouden) stamt uit 1976. Rond 1930 is van de Wijde Pet nog slechts een klein restant over en is van de wijken alleen de Bauke wijk nog afgebeeld. Harkema is inmiddels verworden tot een dorp met meerdere straten en voorzieningen. Het laatste deel van de Wijde Pet is eind jaren ‘70 / begin jaren ’80 gedempt.

13

In Figuur 12 zijn details afgebeeld van de topografische kaarten uit 1820, 1850, 1920, 1954, 1962 en 1990. Op basis van de historische kaarten is in het plangebied vanaf circa 1900 de eerste bebouwing aanwezig (Figuur 12). Omstreeks 1920 is ten zuiden van het plangebied de veenplas: “De Wijde Pet” nog aanwezig. Rond 1930 is deze grotendeels gedempt. In de periode tussen 1954 en 1961 is in het plangebied tijdelijk geen bebouwing aanwezig. Vanaf 1962 is op de topografische kaarten weer bebouwing afgebeeld. Het gaat om een boerenerf met meerdere schuren en opstallen. In het noordwesten van het plangebied wordt omstreeks 1976 een woning gebouwd (www.bagviewer.kadaster.nl). Deze woning zal behouden blijven.

Figuur 12. Harkema, Nijewei 89: Uitsneden van topografische kaarten uit 1820, 1850, 1920, 1954, 1962 en 1990. Bron: www.topotijdreis.nl.

De Tweede Wereldoorlog Op basis van de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed kunnen in het plangebied resten worden verwacht van kleine objecten en structuren zoals crashlocaties, veldgraven en onderduikholen (bron: www.ikme.nl). Mogelijke verstoringen De eerste bebouwing in het plangebied stamt uit ongeveer 1900. In de periode 1954 en 1962 is tijdelijk geen bebouwing aanwezig in het plangebied (Figuur 12). Vanaf 1962 is er in het plangebied een boerenerf aanwezig met meerdere schuren en opstallen. In de stallen/schuren zijn (mest)kelders aanwezig met een diepte van twee meter (mondelinge mededeling dhr. Kootstra op 15-03-2022). Voor de sloop van de oude eerdere bebouwing, de bouw van het huidige opstallen en bij de inrichting van het terrein zullen bodemingrepen hebben plaatsgevonden. Deze kunnen de eventueel aanwezige archeologische resten hebben aangetast. Volgens informatie van het Kabels en Leidingen Informatie Centrum (KLIC) lopen er kabels en leidingen ter hoogte van het plangebied. Hier zal de bodem waarschijnlijk ook al verstoord zijn geraakt.

14

2.5 Archeologisch verwachtingsmodel (KNA 4.1: LS05) Uitgaande van het bureauonderzoek is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld (zie Tabel 3). Harkema ligt op een keileemplateau. Geomorfologisch gezien bevindt het plangebied zich in een zone met grondmorenewelvingen. Mogelijk hebben er in de steentijd in het plangebied menselijke activiteiten plaatsgevonden. Ten noordwesten van het plangebied zijn twee vuursteenvindplaatsen bekend. Dit betreft een dekzandopduiking waarop vuurstenen artefacten zijn aangetroffen. Eventuele vindplaatsen uit de steentijd zullen doorgaans bestaan uit vuursteenartefacten die de materiële weerslag vormen van wat oorspronkelijk tijdelijke kampementen van jagers/verzamelaar zijn geweest. Behalve haardkuilen, zijn dergelijke vindplaatsen arm aan grondsporen. Voor het plangebied geldt voor deze periode een hoge verwachting, met name op dekzandkoppen. Deze kunnen voorafgaand aan de vernatting en veenvorming een geschikte vestigingsplek zijn geweest. Hoger gelegen dekzandkoppen met in de directe omgeving water (beken en dobben) waren aantrekkelijke plekken voor (tijdelijke) bewoning in de steentijd. Het gebied verdronk omstreeks het neolithicum in een veenmoeras. Het veenmoeras was nog aanwezig rond 1500 nC. Daarna zal het door ontginningen en turfwinning grotendeels verdwenen zijn.

Archeologische resten uit de periode bronstijd tot en met de (volle) middeleeuwen worden dan ook niet verwacht, hiervoor geldt een lage verwachting. Vanaf de 16e eeuw wordt het gebied weer in gebruik genomen, mogelijk door mensen van de noordelijker gelegen terpdorpen. In eerste instantie voor turfwinning, akkerbouw en grasland. Vindplaatsen uit deze periode zullen doorgaans bestaan uit nederzettingsresten: huisplaatsen (ophogingslagen, muren en waterputten) en sporen van ontginning en agrarische activiteit (watermolens, schuren, stallen, greppels, sloten, erfafscheidingen). In het plangebied geldt voor deze periode eveneens een middelhoge verwachting. Archeologische resten kunnen vanaf het maaiveld voorkomen, in de top van de moerige laag en in de top van de pleistocene afzettingen: het dekzand. In de top van het dekzand kan bodemvorming aanwezig zijn, een indicatie voor de mate van intactheid van de bodem en het niveau waarop archeologische resten te verwachten zijn. Archeologische sporen tekenen zich veelal het best af in de top van de C-horizont, maar kunnen ook op hogere niveaus al zichtbaar zijn. Op de drogere delen van het dekzandlandschap zijn vaak (veld)podzolgronden ontstaan door bodemvorming. De eerste bebouwing in het plangebied stamt uit ongeveer 1900 en het bestond daarvoor uit heidegebied.

In de periode 1954 en 1962 is tijdelijk geen bebouwing aanwezig in het plangebied. Vanaf 1962 is er in het plangebied een boerenerf aanwezig met meerdere schuren en opstallen. In de stallen/schuren zijn (mest)kelders aanwezig met een diepte van twee meter (mondelinge mededeling op 15-03-2022). Voor de sloop van de oude eerdere bebouwing, de bouw van het huidige opstallen en bij de inrichting van het terrein zullen bodemingrepen hebben plaatsgevonden. Deze kunnen de eventueel aanwezige archeologische resten hebben aangetast.

15

De Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Fryslân geeft inzicht in de archeologische, historisch-stedenbouwkundige en de historisch-geografische waarden van de regio. Op deze kaart ligt het plangebied in een zone met hoofdlandschap “Heideontginning Harkema” en in het deelgebied: Noordelijke Wouden. Dit betreft een zandgebied met structuren en elementen die verwijzen naar het esdorpenlandschap met bolliggende akkers werden eeuwenlang opgehoogd met mest en plaggen. De heideontginningen zijn vrij jong (eind 19 e en begin 20e eeuw) en komen met name voor langs de drogere randen van het Drentse plateau en op de hogere gronden langs de middenloop van de beekdalen Tabel 3. Harkema, Nijewei 89: Specificatie archeologische verwachting. datering:

steentijd

late middeleeuwen – nieuwe tijd

complextype:

kamp

nederzetting

omvang:

onbekend

onbekend

diepteligging:

in de top van het pleistocene niveau (dekzand);

aan het maaiveld of onder opgebrachte grond

gaafheid en conservering:

kans op organische conservering

kans op organische conservering

locatie:

zandkoppen

hele terrein

uiterlijke kenmerken:

houtskool, vuursteen; artefacten en grondsporen

puin, aardewerk, afvallaag

mogelijke verstoringen:

verspoeling veenmoeras, turfwinning, beakkering, eerdere sloop en nieuwbouw, en kabels en leidingen

turfwinning, beakkering, eerdere sloop en nieuwbouw en kabels en leidingen

16

3. Veldonderzoek (KNA 4.1: VS05) 3.1 Methoden en technieken (KNA 4.1: VS01) Op 15 maart 2022 is het inventariserend archeologisch veldonderzoek (karterende fase) uitgevoerd. Er zijn in het plangebied zeven boringen geplaatst (Figuur 13; Appendix II en III). De boringen zijn uitgevoerd met een Edelmanboor van zeven en tien centimeter diameter. Vanaf ongeveer een meter diepte is geboord met een guts van drie centimeter diameter. De boringen zijn gezet tot op een maximale diepte van 150 centimeter beneden maaiveld (boring 5). De opgeboorde monsters zijn beschreven en onderzocht door ze laagsgewijs af te snijden in de boorkop. Op deze wijze is bepaald in welke mate de bodem intact is en wat de kans is op archeologische lagen en/of grondsporen. Daarnaast zijn de diepte, lithologie en kleur (m.b.v. Munsell) bepaald, alsmede alle overige bijzonderheden. De opgeboorde grond is op een zeef met een maaswijdte van vier millimeter bekeken op de aanwezigheid van archeologische indicatoren, zoals houtskool, bewerkt vuursteen en scherven aardewerk. De boringen zijn zo gelijk mogelijk verspreid over het terrein. Bij het plaatsen van de boringen is rekening gehouden met de ligging van de kabels en leidingen en met de ligging van de bestaande woning, schuren en opstallen.

Hierdoor is op het 0,56 hectare grote plangebied een boordichtheid bereikt van 12 boringen per hectare, met een minimum van 6 boringen per plangebied. De boringen zijn beschreven volgens de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode (ASB). De boorpunten zijn ingemeten en de RD-coördinaten zijn bepaald met behulp van GPS. De hoogtes zijn bepaald met behulp van het Actueel Hoogtebestand Nederland 3. De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de Appendix II en Appendix III in de vorm van laagbeschrijvingen en boorstaten. Een veldkartering was niet mogelijk vanwege de huidige terreininrichting met bebouwing, verharding, gras, struiken en stallen. Tijdens het veldonderzoek is het verwachtingsmodel zoals geformuleerd in Hoofdstuk 2.5 getoetst.

Figuur 13. Harkema, Nijewei 89: Boorpuntenkaart.

17

3.2 Resultaten veldwerk (KNA 4.1: VS02, VS03) In het plangebied zijn zeven boringen geplaatst (Boring 1 tot en met 7; Figuur 13; Appendix II en III). In de onderstaande paragraaf zullen de boorresultaten worden behandeld. Bodem Bovenin de boringen 1 t/m 4, 6 en 7 is een bouwvoor aanwezig met hieronder een geroerd pakket zand. In boring 5 is aan de oppervlakte opgebracht bouwzand aanwezig tot op een diepte van circa 40 centimeter beneden maaiveld. Hieronder is de bodem vergraven. De bouwvoor bestaat uit donkerbruingrijs, matig humeus, matig siltig zand met puinspikkels, fragmenten puin en grind. De bouwvoor varieert in dikte van 10 tot 25 centimeter. Hieronder is in alle boringen een geroerd / vergraven pakket aangetroffen tot een maximale diepte van 120 centimeter beneden maaiveld in boring 6. In boring 6 is op een diepte van 120 centimeter beneden maaiveld gestuit op ondoordringbaar puin, mogelijk een betonplaat. Ten noordoosten van boring 6 is daarom een extra boring gezet: boring 7, die wel doorgezet kon worden in de natuurlijke ondergrond: het dekzand. De verstoringslaag bestaat uit donkerbruingrijs tot bruingrijs, sterk tot matig gevlekt, zwak siltig zand met grind, zand-, veenbrokken, betonbrokken en plastic.

Als gevolg van (sub)recente bodemingrepen die samenhangen met de veenontginningen, de sloop van de voormalige, oudere bebouwing, de bouw van de woning, schuren en opstallen in het plangebied en bij de inrichting van het terrein is de verstoringslaag ontstaan. In het geroerde pakket zijn in de boringen 1, 2, 3 en 5 brokken waargenomen van de restanten van een Bhorizont van een podzolprofiel. Het oorspronkelijke podzol-profiel is niet meer intact, maar met de bovenlaag vermengd geraakt als gevolg van de eerder uitgevoerde bodemingrepen. Onder de bouwvoor en de verstoorde laag zijn de natuurlijke dekzandafzettingen waargenomen. De top van het dekzand ligt op een diepte van 50 tot 90 centimeter beneden maaiveld (0,3 tot 0,4 meter boven NAP). In de boringen 3 en 4 betreft het lichtbruingrijs, gevlekt, zwak siltig zand met humeuze vlekken. Deze laag betreft de verrommelde top van het dekzand (C-horizont). In geen van de boringen is een podzolbodem aanwezig. Onder de hierboven beschreven lagen en onder de verrommelde top van het dekzand, bevindt zich het ongestoorde dekzand (intacte C-horizont). Deze laag bestaat uit lichtbruinggrijs, zwak siltig, matig fijn zand met ijzervlekken (C-horizont). Met het veldonderzoek is vastgesteld dat de bodem in het plangebied reeds grotendeels verstoord is geraakt. In het plangebied zijn geen intacte podzolbodems aangetroffen.

Samengevat bestaat de bodem in het plangebied hoofdzakelijk uit bouwvoor op een verstoringslaag, op dekzand zonder podzolbodem, waarvan de top is verrommeld. In geen van de boringen zijn intacte bodemhorizonten gevonden, noch archeologische cultuurlagen. Archeologie In geen van de geplaatste boringen in het plangebied zijn archeologische indicatoren gevonden. Het zeven van het opgeboorde zand, heeft geen vondsten opgeleverd die op de (voormalige) aanwezigheid van archeologische grondsporen wijzen. De bodem ter hoogte van het plangebied is grotendeels verstoord, als gevolg van eerder uitgevoerde bodemingrepen en de veenontginning. In de boringen zijn geen vondsten gedaan en er is geen intacte podzolbodem (meer) aanwezig. Hiermee is er in het plangebied een lage kans op behoudenswaardige archeologische waarden.

18

Verstoringen In alle boringen is een verstoord/vergraven pakket aanwezig in de bovengrond van het plangebied. De gemiddelde dikte van deze laag is 75 centimeter. De zone van het plangebied die het minst verstoord lijkt te zijn is nabij de boringen 7, in het oostelijke deel. In deze boringen reikt de verstoringslaag tot 50 centimeter beneden maaiveld. Het plangebied is het diepst verstoord en vergraven nabij de boring 6, tot op een diepte van 120 centimeter beneden maaiveld. De vergraven laag is het gevolg van (sub)recente bodemingrepen die samenhangen met de veenontginningen, de sloop van de voormalige, oudere bebouwing, de bouw van de woning, schuren en opstallen in het plangebied en bij de inrichting van het terrein is de verstoringslaag. De oorspronkelijke veenlaag is hierdoor niet meer aanwezig, alleen in de boringen 6 en 7 zijn in de verstoringslaag enkele veraarde veenbrokken waargenomen. De top van het dekzand is verstoord en niet meer intact.

19

4. Conclusies en advies (KNA 4.1: VS07) Voorafgaand aan het veldwerk is een archeologisch bureauonderzoek met een archeologisch verwachtingsmodel opgesteld (Hoofdstuk 2). Uit het bureauonderzoek bleek dat het plangebied in een zone met grondmorenewelvingen ligt. Mogelijk hebben er in de steentijd in het plangebied menselijke activiteiten plaatsgevonden. Ten noordwesten van het plangebied zijn twee vuursteenvindplaatsen bekend. Dit betreft een dekzandopduiking waarop vuurstenen artefacten zijn aangetroffen. Voor deze periode geldt een hoge archeologische verwachtingswaarde. Het gebied verdronk omstreeks het neolithicum in een veenmoeras. Het veenmoeras was nog aanwezig rond 1500 nC. Daarna zal het door ontginningen en turfwinning grotendeels verdwenen zijn. Resten uit de periode bronstijd tot en met de (volle) middeleeuwen worden dan ook niet verwacht, hiervoor geldt een lage verwachting. Vanaf de 16e eeuw wordt het gebied weer in gebruik genomen in eerste instantie voor turfwinning en akkerbouw. Voor archeologische resten uit deze periode geldt een middelhoge verwachtingswaarde. De eerste bebouwing in het plangebied stamt uit ongeveer 1900 en het bestond daarvoor uit heidegebied. In de periode 1954 en 1962 is tijdelijk geen bebouwing aanwezig in het plangebied. Vanaf 1962 is er in het plangebied een boerenerf aanwezig met meerdere schuren en opstallen.

In de stallen/schuren zijn (mest)kelders aanwezig met een diepte van twee meter (mondelinge mededeling dhr. Kootstra op 15-03-2022). Voor de sloop van de oude eerdere bebouwing, de bouw van het huidige opstallen en bij de inrichting van het terrein zullen bodemingrepen hebben plaatsgevonden. Deze kunnen de eventueel aanwezige archeologische resten hebben aangetast. In totaal zijn tijdens het veldonderzoek (karterende fase) zeven boringen verricht. Deels in overeenstemming met wat verwacht werd op basis van het bureauonderzoek bestaat de bodemopbouw van het plangebied hoofdzakelijk uit bouwvoor op een verstoringslaag, op dekzand zonder podzolbodem, waarvan de top is verrommeld. In geen van de boringen zijn intacte bodemhorizonten gevonden, noch archeologische cultuurlagen of archeologische indicatoren. Selectie-advies door (senior KNA-archeoloog/prospector) Inventariserend veldonderzoek: karterende fase De bodem ter hoogte van het plangebied is grotendeels verstoord, als gevolg van eerder uitgevoerde bodemingrepen en de veenontginning. De oorspronkelijke veenlaag is hierdoor niet meer aanwezig. De top van het dekzand is in de boringen verrommeld en verstoord geraakt. In de boringen zijn geen vondsten gedaan en er is geen intacte podzolbodem (meer) aanwezig. Hiermee is er in het plangebied een lage kans op behoudenswaardige archeologische waarden.

Op basis van een hoge verstoringsgraad is vastgesteld en vanwege de afwezigheid van archeologische indicatoren, intacte podzolbodems en archeologische cultuurlagen, achten wij de kans op archeologische waarden in het plangebied laag. Wij adviseren daarom geen archeologisch vervolgonderzoek voor het onderzochte terrein aan Nijewei 89 te Harkema. Als bij toekomstig graafwerk onverhoopt toch archeologische vondsten worden gedaan of archeologische grondsporen worden aangetroffen, dan dient daarvan direct melding te worden gemaakt bij de minister conform de Erfgoedwet 2016, artikel 5.10 & 5.11. Wij adviseren dit te doen bij de gemeente Achtkarspelen.

20

Gebruikte bronnen AHN-Viewer. www.AHN.nl. Actueel Hoogtebestand Nederland. Rijkswaterstaat, Adviesdienst Geo-informatie en ICT. Archis 3. www.zoeken.cultureelerfgoed.nl Asmussen, P.S.G. 2000. Bestemmingsplan Harkema Fugelkamp, gemeente Achtkarspelen; een Aanvullende Archeologische Inventarisatie (AAI). RAAP-briefrapport 2000-2179/MW. RAAP Archeologisch Adviesbureau bv, Amsterdam. Bakker, A.M. 2003. Onderzoeksgebied reconstructie Betonwei – Langedyk, gemeente Achtkarspelen; een inventariserend archeologisch onderzoek. RAAP-notitie 341. RAAP Archeologisch Adviesbureau bv, Amsterdam. Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG), internetsite, maart 2022. http://bagviewer.kadaster.nl Berendsen, H.J.A. 2005. Landschappelijk Nederland. De fysisch-geografische regio’s. Assen. Boekema, Y. 2017. Plangebied de Wide Pet in Harkema, gemeente Achtkarspelen; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek. Gemeente RAAP-notitie 5960. RAAP Archeologisch Adviesbureau bv, Weesp. Bosch, J.H.A. 2008. Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1. Deltares-rapport 2008-UR0881/A. Friese Archeologische MonumentenKaart Extra (FAMKE). www.fryslan.nl/famke http://www.frieslandopdekaart.nl ) Www.hisgis.nl Kadata via www.kadaster.nl, 2017. Topografische Kaart 1:25.000 van Topografische Dienst Kadaster, Emmen. Kaptein, I. 2009.

Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek door middel van boringen (verkennende fase) ten behoeve van uitbreiding Bouwbedrijf U. Veenstra aan de Farwijk (Quakkenburg) te Harkema (Fr.). Oranjewoud-rapport 2009/155. Oranjewoud bv, Heerenveen. Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie 4.1. www.SIKB.nl. 2018. Centraal College van Deskundigen Archeologie. Nijdam, L.C. 2017. Harkema, Betonwei 26 (Gemeente Achtkarspelen); Een karterend booronderzoek. ArGeoBoor-rapport 1454. ArGeoBoor, Lippenhuizen. Opentopo. www.opentopo.nl Publieke Dienstverlening op de Kaart. www.pdok.nl Ruimtelijke plannen. www.ruimtelijkeplannen.nl Schotanus à Sterringa, B., 1718. Uitbeelding der Heerlijkheit Friesland; zoo in ’t algemeen als in haare XXX bijzondere Grietenijen. François Halma, Ljouwert (Facsimile-uitgave 1979). Schrijer, E. 2006. Harkema, Betonwei (Fr.): Een Waarderend Archeologisch Veldonderzoek. Steekproefrapport 2006-12/01. Zuidhorn: De Steekproef BV.

Veenstra, H.W. 2006. Inventarisatie amateurcollectie Hagens, provincie Fryslân. RAAP-notitie 1307. RAAP Archeologisch Adviesbureau bv, Weesp. Vos, P., M. van der Meulen, H. Weerts en J. Bazelmans. 2018. Atlas van Nederland in het Holoceen. Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu, Amsterdam (Prometheus).

Lijst van figuren en tabellen Figuren 1 Topografische kaart 2 Landschappelijk inpassingsplan Nijewei 89 3 Luchtfoto plangebied 4 Foto plangebied 5 Hoogtekaart 6 Uitsnedes van zes paleogeografische kaarten 7 Uitsnede geomorfologische kaart 8 Uitsnede bodemkaart 9 Archeologische kaart (Archis 3) 10 Uitsnede van de kaart van Schotanus uit 1664 11 Uitsnede van de kadastrale kaart van Fryslân uit 1832 12 Uitsneden van topografische kaarten uit 1820, 1850, 1920, 1954, 1962 en 1990 13 Boorpuntenkaart

Tabellen 1

Administratieve gegevens

2

Archeologische waarden rondom het plangebied

3

Specificatie archeologische verwachting

Appendix I: Archeologische periodes paleolithicum: paleolithicum vroeg: paleolithicum midden: paleolithicum laat: paleolithicum laat A: paleolithicum laat B:

ijzertijd: tot 300.000 BP 300.000 - 35.000 BP 35.000 BP - 8.800 vC 35.000 - 18.000 BP 18.000 BP - 8.800 vC

mesolithicum: mesolithicum vroeg: mesolithicum midden: mesolithicum laat:

8.800 - 7.100 vC 7.100 - 6.450 vC 6.450 - 4.900 vC

neolithicum: neolithicum vroeg: neolithicum vroeg A: neolithicum vroeg B: neolithicum midden: neolithicum midden A: neolithicum midden B: neolithicum laat: neolithicum laat A: neolithicum laat B:

5.300 - 4.200 vC 5.300 - 4.900 vC 4.900 - 4.200 vC 4.200 - 2.850 vC 4.200 - 3.400 vC 3.400 - 2.850 vC 2.850 - 2.000 vC 2.850 - 2.450 vC 2.450 - 2.000 vC

bronstijd: bronstijd vroeg: bronstijd midden: bronstijd midden A: bronstijd midden B: bronstijd laat:

2.000 - 1.800 vC 1.800 - 1.100 vC 1.800 - 1.500 vC 1.500 - 1.100 vC 1.100 - 800 vC

pleistoceen: elsterien saalien weichselien holoceen:

2,5 miljoen - 10.000 BP 475.000 - 410.000 BP 200.000 - 130.000 BP 116.000 - 10.000 BP 10.000 - heden

vC nC BP

= = =

voor Christus na Christus before present; present = 1950

ijzertijd vroeg: ijzertijd midden: ijzertijd laat:

800 - 500 vC 500 - 250 vC 250 - 12 vC

romeinse tijd: romeinse tijd vroeg: romeinse tijd vroeg A: romeinse tijd vroeg B: romeinse tijd midden: romeinse tijd midden A: romeinse tijd midden B: romeinse tijd laat: romeinse tijd laat A: romeinse tijd laat B:

12 vC - 70 nC 12 vC - 25 nC 25 - 70 nC 70 - 270 nC 70 - 150 nC 150 - 270 nC 270 - 450 nC 270 - 350 nC 350 - 450 nC

middeleeuwen: middeleeuwen vroeg: middeleeuwen vroeg A: middeleeuwen vroeg B: middeleeuwen vroeg C: middeleeuwen vroeg D: middeleeuwen laat: middeleeuwen laat A: middeleeuwen laat B:

450 - 1.050 nC 450 - 525 nC 525 - 725 nC 725 - 900 nC 900 - 1.050 nC 1.050 - 1.500 nC 1.050 - 1.250 nC 1.250 - 1.500 nC

nieuwe tijd: nieuwe tijd A: nieuwe tijd B: nieuwe tijd C:

1.500 - 1.650 nC 1.650 - 1.850 nC 1.850 – heden

Algemeen Steentijd (tot 2000 vC) De steentijd is opgedeeld in het paleolithicum, mesolithicum en neolithicum. Het paleolithicum (oude steentijd) wordt vooral gekenmerkt door de ijstijden. Na het laatpaleolithicum verbetert het klimaat. Vindplaatsen uit het late paleolithicum zijn vooral te herkennen aan concentraties vondstmateriaal (bewerkt en/of verbrand vuursteen, houtskool) met weinig en moeilijk te herkennen grondsporen zoals kuilen, paalgaten en houtskoolconcentraties die mogelijk wijzen op haardplaatsen. Vondsten uit het mesolithicum of midden steentijd, gekenmerkt door sporen en vondsten van rondtrekkende jagers en verzamelaars, bestaan voornamelijk uit bewerkt vuursteen, verbrande hazelnootdoppen en houtskoolfragmenten. Mesolithische grondsporen zijn vooral oppervlakte-haarden en haardkuilen. In een natte omgeving kunnen ook werktuigen van gewei of hout bewaard zijn gebleven. Voorbeelden hiervan zijn geweibijlen, bogen, visfuiken, etc. In het neolithicum (nieuwe steentijd) werden dieren gehouden en in het neolithicum werd eveneens akkerbouw bedreven. Grondsporen uit deze periode kunnen bestaan uit paalgaten van bijvoorbeeld boerderijen, resten van beschoeiingen, greppels, (afval)kuilen en haardplaatsen. Aardewerk komt in deze tijd voor, evenals bewerkt (vuur)steen en geslepen bijlen.

Metaaltijden (2000-12 vC) In de bronstijd en ijzertijd kwam bemesting en wisselbouw binnen de akkerbouw voor. Sporen uit de bronstijd en ijzertijd kunnen bestaan uit kuilen, paalgaten van boerderijplattegronden, bijgebouwen of spiekers, waterkuilen of -putten, erf- ofakkerafscheidingen en sporen van akkerbewerking zoals de kruiselings getrokken voren van een eergetouw. Houtskool kan duiden op de aanwezigheid van haarden voor voedselbereiding of het bakken van aardewerk. Ook kunnen er restanten gevonden worden die duiden op metaalbewerking, zoals stukken ovenwand, brons- of ijzerslakken, sintels, mallen, smeltkroezen, metaal bedoeld voor omsmelten, etc. Vondsten kunnen verder bestaan uit bijvoorbeeld metalen voorwerpen of voorwerpen van aardewerk zoals vaatwerk, maar ook slingerkogels, rammelaars, spinklosjes en weefgewichten. Romeinse tijd (12 vC-450 nC) In de romeinse tijd vormde de Rijn de noordelijke grens van het romeinse rijk. Langs deze grens, de limes, werden grensposten, nederzettingen en wegen gebouwd. In het noorden van Nederland zijn ook romeinse vondsten gedaan, maar dit zijn voornamelijk losse vondsten als romeinse munten, mantelspelden en scherven romeins aardewerk. Middeleeuwen en nieuwe tijd (450 nC-heden) Na een afname in de bevolkingsdichtheid aan het einde van de romeinse tijd en de periode erna, steeg deze weer in het begin van de middeleeuwen.

Vondsten uit de middeleeuwen en later bestaan voornamelijk uit scherven aardewerk, waaronder importaardewerk, munten en metalen voorwerpen (zoals mantelspelden, spijkers), resten van aardewerkproductie, metaalbewerking, wolbewerking etc. Belangrijke gebouwen (bijvoorbeeld kerken en borgen) werden van baksteen / kloostermoppen gebouwd.

Appendix II Harkema, Nijewei 89 - Boorbeschrijvingen 01 Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Referentievlak Maaiveld (cm) Datum boring Uitvoerder

: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 204394 : 577110 : Normaal Amsterdams Peil : 169 : 15-3-2022 : De Steekproef bv:

Lithologie Diepte (cm)

Omschrijving Grondsoort 0 - 25 zand zwak siltig, zwak grindig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR3/1, Zand: matig fijn, bouwvoor, Opm.: recente bouwvoor, puinspikkels 25 - 65 zand zwak siltig, zwak grindig, licht-geel-grijs, 10YR5/2, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: zeer gevlekt, bouwzand-brokken, vermengd 65 - 70 zand zwak siltig, zwak grindig, licht-bruin-grijs, 10YR5/6, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, vergraven, Opm.: gevlekt, B-horizontbrokken, vermengd 70 - 120 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 10YR6/4, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, C-horizont, dekzand, Opm.: schoon 02

Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Referentievlak Maaiveld (cm) Datum boring Uitvoerder

: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 204383 : 577088 : Normaal Amsterdams Peil : 139 : 15-3-2022 : De Steekproef bv:

Lithologie Diepte (cm)

Omschrijving Grondsoort 0 - 25 zand zwak siltig, zwak grindig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR3/1, Zand: matig fijn, bouwvoor, Opm.: recente bouwvoor, puinspikkels 25 - 35 zand zwak siltig, bruin-grijs, 10YR5/4, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, vergraven, Opm.: gevlekt, B-horizontbrokken, vermengd 35 - 60 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 10YR5/6, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, vergraven, Opm.: gevlekt, C-horizontbrokken, vermengd 60 - 120 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 10YR6/4, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, C-horizont, dekzand, Opm.: schoon 03

Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Referentievlak Maaiveld (cm) Datum boring Uitvoerder

: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 204403 : 577069 : Normaal Amsterdams Peil : 120 : 15-3-2022 : De Steekproef bv:

Lithologie Diepte (cm)

Omschrijving Grondsoort 0 - 20 zand zwak siltig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR3/1, Zand: matig fijn, bouwvoor, Opm.: recente bouwvoor, puinspikkels 20 - 30 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 2.5Y6/4, Zand: matig grof, opgebrachte grond, Opm.: ophoogzand 30 - 90 zand zwak siltig, bruin-grijs, 10YR4/2, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, vergraven, Opm.: zeer gevlekt, Ben C-horizontbrokken, vermengd 90 - 100 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 10YR5/6, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, C-horizont, dekzand, Opm.: gevlekt, top is verstoord

1/3

Appendix II Harkema, Nijewei 89 - Boorbeschrijvingen Diepte (cm)

Omschrijving Grondsoort 100 - 130 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 10YR6/4, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, C-horizont, dekzand, Opm.: schoon 04

Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Referentievlak Maaiveld (cm) Datum boring Uitvoerder

: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 204447 : 577084 : Normaal Amsterdams Peil : 165 : 15-3-2022 : De Steekproef bv:

Lithologie Diepte (cm)

Omschrijving Grondsoort 0 - 20 zand zwak siltig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR3/1, Zand: matig fijn, bouwvoor, Opm.: recente bouwvoor, puinspikkels, fragmenten puin 20 - 45 zand zwak siltig, zwak grindig, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: zandbrokken, fragmenten puin, betonbrokken, gevlekt 45 - 50 zand zwak siltig, zwak grindig, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: zandbrokken, fragmenten puin, plastic, gevlekt 50 - 70 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 10YR5/6, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, C-horizont, dekzand, Opm.: gevlekt, top is verstoord 70 - 120 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 10YR5/6, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, C-horizont, dekzand, Opm.: schoon, lemig 05

Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Referentievlak Maaiveld (cm) Datum boring Uitvoerder

: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 204422 : 577039 : Normaal Amsterdams Peil : 127 : 15-3-2022 : De Steekproef bv:

Lithologie Diepte (cm)

Omschrijving Grondsoort 0 - 40 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 2.5Y6/4, Zand: matig grof, opgebrachte grond, Opm.: ophoogzand 40 - 55 zand zwak siltig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR3/1, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: puinspikkels, zandbrokken, gevlekt 55 - 80 zand zwak siltig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: B-horizontbrokken 80 - 90 zand zwak siltig, zwak humeus, bruin-grijs, 10YR4/2, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: C-horizontbrokken 90 - 150 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 10YR5/6, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, C-horizont, dekzand, Opm.: schoon, scherpe grens 06

Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Referentievlak Maaiveld (cm) Datum boring Uitvoerder

: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 204467 : 577057 : Normaal Amsterdams Peil : 140 : 15-3-2022 : De Steekproef bv:

Lithologie Diepte (cm)

Omschrijving Grondsoort 0 - 10 zand zwak siltig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR3/1, Zand: matig fijn, bouwvoor, Opm.: recente bouwvoor, puinspikkels, fragmenten puin 10 - 30 zand zwak siltig, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: puinspikkels, gevlekt

2/3

Appendix II Harkema, Nijewei 89 - Boorbeschrijvingen Diepte (cm)

Omschrijving Grondsoort 30 - 60 zand zwak siltig, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: sterk gevlekt, veraarde veenbrokken, puinspikkels 60 - 120 zand zwak siltig, zwak grindig, licht-bruin-grijs, 10YR5/6, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: sterk gevlekt, veraarde veenbrokken, puinspikkels, onderin ondoordringbaar, mogelijk betonplaat. 07

Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Referentievlak Maaiveld (cm) Datum boring Uitvoerder

: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 204477 : 577062 : Normaal Amsterdams Peil : 127 : 15-3-2022 : De Steekproef bv:

Lithologie Diepte (cm)

Omschrijving Grondsoort 0 - 20 zand zwak siltig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR3/1, Zand: matig fijn, bouwvoor, Opm.: recente bouwvoor, puinspikkels, fragmenten puin 20 - 50 zand zwak siltig, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: veenbrokken, zandbrokken, gevlekt 50 - 60 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 10YR5/6, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, vergraven, Opm.: gevlekt, C-horizontbrokken, vermengd 60 - 130 zand zwak siltig, licht-bruin-grijs, 10YR5/6, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, C-horizont, dekzand, Opm.: schoon

3/3

Appendix III Harkema, Nijewei 89 - Boorstaten

(cm) 200

(cm) 200

190

190

180 170

180

01

04

170

160

160

150 140 130

150

06

02

140

05 03

07

130

120

120

110

110

100

100

90

90

80

80

70

70

60

60

50

50

40

40

30

30

20

20

10

10

0

0

-10

-10

-20

-20

-30

-30

-40

-40

-50

-50

-60

-60

-70

-70

-80

-80

-90

-90

-100

-100

-110

-110

-120

-120

Legenda (conform NEN 5104) grind

klei Grind, siltig

Klei, zwak siltig

Grind, zwak zandig

Klei, matig siltig

Grind, matig zandig

Klei, sterk siltig

Grind, sterk zandig

Klei, uiterst siltig

Grind, uiterst zandig

Klei, zwak zandig

Klei, matig zandig

Klei, sterk zandig

zand Zand, kleiïg

Zand, zwak siltig

leem Zand, matig siltig

Leem, zwak zandig

Zand, sterk siltig

Leem, sterk zandig

Zand, uiterst siltig

overige toevoegingen zwak humeus

veen Veen, mineraalarm

matig humeus

Veen, zwak kleiïg

sterk humeus

Veen, sterk kleiïg

zwak grindig

Veen, zwak zandig

matig grindig

Veen, sterk zandig

sterk grindig

bestemmingsplan Nijewei 89 Harkema

Bijlage 2 Beknopte natuurtoets

69

Beknopte natuurtoets Nijewei 89, Harkema projectnummer: P000188 Onderwerp:

Beknopte natuurtoets schuren aan de Nijewei 89 Harkema

Datum:

1-05-2021

Inleiding KADER De initiatiefnemer heeft plannen om een aantal schuren aan de Nijewei 89 in Harkema te slopen en twee nieuwe woningen te bouwen. Om de uitvoerbaarheid van het plan te toetsen, is een beknopte natuurtoets uitgevoerd. Het doel hiervan is om na te gaan of aanvullend onderzoek in het kader van 1

de Wet natuurbescherming (Wnb) of het provinciaal ruimtelijk natuurbeleid noodzakelijk is. Naast het raadplegen van bronnen is het plangebied ten behoeve van de beknopte natuurtoets op 28 april 2021 bezocht door een ecoloog van BügelHajema Adviseurs. De weersomstandigheden tijdens het veldbezoek waren: onbewolkt, circa 8˚C, droog en een matige wind. PLANGEBIED Het plangebied bestaat uit een zestal schuren en omliggende verharding aan de Nijewei in Harkema (zie figuur 1). Het terrein wordt rondom begrensd door graslanden en aan de noordwestzijde staat een woning met tuin (Nijewei 89). De schuur aan de noordwestzijde (1) is opgetrokken uit baksteen met een dak van asbest golfplaten. De grotere schuur aan de noordzijde van het terrein (3) is opgetrokken uit baksteen met damwandplaten gevelbekleding en een golfplaten dak. De schuur aan de zuidwestzijde van het terrein (2) is opgetrokken uit baksteen met houten gevelbetimmering en een golfplaten dak. Drie aaneengeschakelde schuren (4) zijn opgetrokken uit wanden van damwandplaten en een golfplaten dak. Schuren 1,2 en 4 hebben een dakgoot die op maximaal 2 meter hoogte zit. De daken van schuren 1 en 3 zijn aan de binnenzijde niet afgetimmerd, waardoor hier geen afgesloten ruimtes aanwezig zijn. Langs de zuidzijde en verspreid over het terrein is opgaande beplanting aanwezig.

Verder zijn geen sloten, greppels of overige watergangen op het terrein aanwezig. De ontwikkelingen bestaan uit de sloop van de schuren en de nieuwbouw van twee woningen. Alle vegetatie op het terrein wordt verwijderd en er wordt grond vergraven.

1

De Wet natuurbescherming is op 1 januari 2017 in werking getreden en betreft zowel soortenbescherming als bescherming van (Europese) natuurgebieden.

Figuur 1. Luchtfoto met de locatie van het plangebied (rood). De schuren zijn genummerd en worden in de omschrijving van het plangebied hier boven beschreven. Bron kaartondergrond: www.ruimtelijkeplannen.nl.

Foto’s 1 en 2. Impressie van het terrein op 28 april 2021. Links de binnenzijde van het dak van schuur 1. Rechts schuur 2 gezien vanuit het noorden.

datum 12-05-2021

projectnummer P000118

2

Foto’s 3 en 4. Linksboven de binnenzijde van schuur 3. Rechtsboven de buitenzijde van schuur 3. Links midden de gevel van schuur 2. Rechts midden de buitenzijde van schuur 2. Linksonder de gevel van de zuidelijke schuur (4). Rechtsonder één van de zuidelijke schuren (4).

Soortenbescherming Onderdeel van de Wnb is soortenbescherming van planten en dieren. Dit betreffen: -

alle van nature in Nederland in het wild voorkomende vogels die vallen onder de Vogelrichtlijn (Wnb art. 3.1-3.4);

-

dier- en plantensoorten die beschermd zijn op grond van de Habitatrichtlijn en de verdragen van Bern en Bonn (Wnb art. 3.5-3.9);

-

nationaal beschermde dier- en plantensoorten genoemd in de bijlage van de wet (Wnb art. 3.10-3.11).

datum 12-05-2021

projectnummer P000118

3

Van deze laatst genoemde groep beschermde soorten mogen provincies een zogenaamde ‘lijst met vrijstellingen’ opstellen (Wnb art. 3.11). Voor de soorten op deze lijst geldt een vrijstelling van de verboden genoemd in art. 3.10 eerste lid van de Wnb. INVENTARISATIE Uit het raadplegen van gegevens van de laatste 5 jaar in de Nationale Database Flora en Fauna

·

(NDFF) (© NDFF 10 mei 2021 11:49:53) blijkt dat in de directe omgeving (0-3 kilometer) van het plangebied diverse beschermde diersoorten bekend zijn. Het gaat om vogels met jaarrond beschermde nesten, zoogdieren, een vis (grote modderkruiper) en een dagvlinder (grote vos). De vegetatie op het terrein bestaat voornamelijk uit een aantal algemene gras- en plantensoorten. De waargenomen soorten zijn onder meer Engels raaigras, madeliefje, paardenbloem en smalle weegbree. Deze soorten duiden op een voedselrijke bodem. Opgaande beplanting bestaat uit soorten als zwarte els en meidoorn. Beschermde plantensoorten zijn niet bekend uit de directe omgeving van het plangebied. Deze zijn gezien de terreingesteldheid en de voedselrijkdom ook niet te verwachten. Er is een aantal vogelsoorten met jaarrond beschermde nesten bekend uit de directe omgeving van het plangebied, zoals huismus en gierzwaluw (NDFF). Tijdens het veldbezoek zijn geen huismussen waargenomen of gehoord in het plangebied of omgeving, ondanks dat het veldbezoek plaatsvond tijdens de geschikte periode en weeromstandigheden, namelijk zonnig en droog, aan het begin van de ochtend en tussen 1 april en 15 mei. De schuren met openingen onder het dak ter hoogte van de dakgoot die aan de binnenzijde afgesloten ruimtes hebben, zijn allemaal te laag om huismussen geschikte nestgelegenheid te bieden.

De schuur met openingen onder het dak die wel hoog genoeg is (3) heeft aan de binnenzijde geen afgetimmerd dak of ruimtes achter spanten, waardoor geen geschikte ruimtes voor huismussen aanwezig zijn om een nest in te maken. Andere openingen die leiden naar afgesloten ruimtes onder het dak zijn niet aanwezig. Verder hebben de schuren geen invliegopeningen of afgesloten ruimtes op geschikte hoogte voor gierzwaluw. De nok van de schuren die op geschikte hoogte zitten, zoals schuur 3, is niet toegankelijk voor gierzwaluw. Overige invliegopeningen, die bijvoorbeeld geschikt zijn voor soorten als kerkuil, zijn niet in de schuren aanwezig. De groenstroken in het plangebied vormen hooguit een klein onderdeel van het foerageergebied voor vogels met jaarrond beschermde nesten, zoals huismus die mogelijk wel in de nabijgelegen bebouwing broeden. In de struiken en bomen langs de randen van het plangebied zijn algemeen voorkomende broedvogels broedend te verwachten, zoals merel of zanglijster. De nesten van deze algemene soorten zijn alleen tijdens de broedperiode beschermd.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Achtkarspelen&id=503d7cd5-b902-4676-944a-27861041c549