CConstaterende datAchtkarspelen
Koppel je AI →
Document · PDF

11 - Bijlage 6 - Visie ruimtelijke kwaliteit

Raadsvergadering 14 oktober 2021, gemeente AchtkarspelenBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan Buitengebied16.776 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Visie ruimtelijke kwaliteit Buitengebied Achtkarspelen

Visie ruimtelijke kwaliteit Buitengebied Achtkarspelen

Inhoud 1

Inleiding 1.1 Waarom een Ruimtelijke kwaliteitsvisie 1.2 Visie ruimtelijke kwaliteit, Kadernota en Bestemmingsplan Buitengebied 1.3 Leeswijzer

2

5.5 Duurzaamheid 07 07 07

2.1 Landschappelijke opbouw 2.2 Occupatiegeschiedenis 2.3 Landschapstypen 2.4 Indeling in landschappen

09 13 13 33

3

Visie

35

4

Ontwikkelingen lange termijn

5

6

7 37 37 38

Concrete ontwikkelingen komend decennium 5.1 Schaalvergroting, functieverandering, saldoregeling en nevenfuncties bij agrarische bedrijven 5.1.1 Schaalvergroting in de landbouw 5.1.2 Functieverandering van agrarische bedrijven en ruimte-voor-ruimteregeling 5.1.3 Saldoregeling in knelpuntsituaties 5.1.4 Nevenfuncties 5.2 Schaalvergroting van niet-agrarische bedrijven in commerciële zones en daar buiten 5.3 Flexibiliteit in samenvoeging percelen 5.4 Tweede bedrijfswoning

43 43 43 43 44 44 44 45

Perceelsranden 6.1 Samenvoeging en verbinden percelen 6.2 Richtlijnen hout- en elzensingelbeplantingen 6.2.1 Wanneer mogen beplantingen worden verwijderd? 6.2.2 Inrichting van hout- en elzensingels 6.2.3 Plaatsing nieuwe lineaire beplantingen 6.3 Dempen sloten 6.4 Aanleg van dammen

Landschap

4.1 Toekomstdromen 4.2 Zeven uitgangspunten 4.3 Algemene beleidsvisie

45

47 49 49 49 51 51 51

Erven 7.1 Ervenbeleid 7.2 Algemene visie erven en bebouwing 7.3 Erfinrichtingsplan landschapstypen Kleigebied Oostergo Opstrekkend ontginningslandschap DROOG Opstrekkend ontginningslandschap NAT Jong ontginningslandschap OPSTREKKEND Jong ontginningslandschap BLOKVORMIG

Bijlage beplantingslijst

53 54 55 57 61 65 69 73

Inleiding 1.1. Waarom een Ruimtelijke kwaliteitsvisie De kwaliteiten van het landschap geven de gemeente Achtkarspelen haar eigen bijzondere karakter en identiteit. De ‘Visie Ruimtelijke kwaliteit’ is opgesteld om antwoord te geven op de vraag hoe ruimtelijke ontwikkelingen in het buitengebied kunnen plaatsvinden. De veranderingen op het platteland zijn niet meer zo voorspelbaar als voorheen. Agrariërs vergroten hun bedrijf, of ze kiezen juist voor schaalverbreding en starten een neventak. Daarnaast stoppen steeds meer (agrarische) bedrijven en vindt er een functieverandering plaats. De insteek van deze visie is kort maar krachtig: een plan is een kans. Het biedt een mogelijkheid om het landschap binnen de landschappelijke karakteristiek te versterken.

verenigt. Hoofdstukken 4 en 5 zijn gericht op de ontwikkelingen in het buitengebied voor de langere termijn en de te verwachten ontwikkelingen voor dit gebied voor het komend decennium. Tot slot is in hoofdstuk 6 en 7 aandacht besteed aan de ontwikkelingen op (agrarische) erven en percelen in het buitengebied. Hier wordt beschreven hoe met verschillende veranderingen in het buitengebied kan worden omgegaan. Vervolgens worden per landschapstype en verwachte ontwikkeling de uitgangspunten gegeven om te komen tot een goede landschappelijke inpassing voor het erf en de perceelsranden.

1

1

1.2 Visie ruimtelijke kwaliteit, Kadernota en Bestemmingsplan Buitengebied Het bestemmingsplan Buitengebied voor de gemeente Achtkarspelen wordt herzien. Als input voor dit bestemmingsplan is de Kadernota Buitengebied 2012 opgesteld. Deze nota is inmiddels door de gemeenteraad vastgesteld. De inhoudelijke zaken zijn met deze opgestelde kadernota en met het bestemmingsplan al goed afgedekt. De visie ruimtelijke kwaliteit gaat over het ruimtelijke kwaliteitsbeleid en vormt een aanvulling op de kadernota en het bestemmingsplan en geeft daarnaast ook richting aan plannen die buiten de kaders van het bestemmingsplan en de kadernota vallen. Deze ruimtelijke kwaliteitsvisie biedt vanuit het landschap richtlijnen voor deze nieuwe ontwikkelingen en gaat vooral over het “hoe”. Hoe kan schaalvergroting, een Ruimte-voor-Ruimteregeling, etc. zodanig plaatsvinden dat deze ontwikkelingen goed in het landschap passen en daar zelfs versterkend voor zijn. Het schema hiernaast verbeeldt de positie van de “Visie ruimtelijke kwaliteit”.

1.3 Leeswijzer De opbouw van de visie volgt de wijze van werken die is gehanteerd. Hoofdstuk 2 richt zich op de eigenschappen van het landschap van Achtkarspelen. Op basis van deze analyse van het landschap is in hoofdstuk 3 een visie ontwikkeld die de landschappelijke waarden en veranderingen 7

Landschap 2.1

Landschappelijke opbouw

In de gemeente Achtkarspelen komt een drietal verschillende hoofdlandschapstypen voor, namelijk: • het kustlandschap; • het veenlandschap; • het dekzand- en keileemlandschap.

Landschapstypen (bron: Provinsje Fryslân, 2009)

De Noordelijke Wouden bestrijken de noordwestelijke helling van het Drents Plateau. Dit bestaat uit een basis van keileem waarop dekzanden zijn afgezet. Deze zandgronden zijn plaatselijk onderbroken door laagveen. Het Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden wordt gevormd door dit dekzand- en keileemlandschap en veenlandschap. Het dekzand- en keileemlandschap wordt voornamelijk aangetroffen aan de west- en zuidzijde van de gemeente bij Augustinusga, Drogeham, Surhuizum, Kootstertille, Buitenpost en Twijzel. De dorpen zijn op dekzand- en keileemruggen gelegen. Het veenlandschap ligt in een gebied

tussen Augustinusga en Twijzel, ten zuiden van Gerkesklooster-Stroobos en rondom Surhuisterveen. Het gedeelte van de gemeente dat als kustlandschap wordt aangemerkt, wordt niet tot het Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden gerekend. Dit zijn de gebieden rondom de plaatsen Buitenpost en Gerkesklooster/Stroobos. In de ingesloten laagte nabij Buitenpost stroomde vanouds een zijriviertje van de Lauwers, te weten de Oude Ried. In dit stroomdal was oorspronkelijk een dik veenpakket gelegen. Tijdens een inbraak van de Lauwers (circa 800) werd het veen in het stroomdal van de Oude Ried weggeslagen. De veenrivier werd een getijdengeul en met zeeklei gevuld. De loop van de Oude Ried wordt daarom eveneens tot het kustlandschap gerekend en is ook niet in het Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden opgenomen. Evenwel is deze oerrivier, samen met de Lauwers, randvoorwaarde geweest voor de ontginning van het gebied en daarmee het ontstaan van het Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden.

2

2

Omstreeks de 10de eeuw werd gestart met de ontginning van het gebied. Vanaf de walkanten van de Lauwers en van de Oude Ried werd haaks op deze geulen het veen systematisch ontgonnen. De ontginners groeven waaiers van parallel lopende sloten het veengebied in, die in afzonderlijke blokken zijn verdeeld . In lange smalle stroken werden lange smalle percelen op het veenmoeras gewonnen. Het veen werd in eerste instantie niet afgegraven ten behoeve van turfwinning, maar om nieuwe (landbouw)gronden te verkrijgen. De veengronden werden daarom ontwaterd en daarop beakkerd en bewoond. Parallel aan de waterlopen ontstonden de eerste bewoningslinten. Op de perceelgrenzen werden als erfscheiding bomen geplant (dykswâlen) of kwamen de elzen spontaan op in de slootkant (elzensingels). Daartussen liggen verspreid in het dekzandlandschap waterplassen, zoals de zogenaamde dobben, die vaak worden gebruikt als drinkplaats voor het vee, en pingoruïnes als overblijfselen uit de ijstijd. In het gebied ontstond door de veenontginning een strokenpatroon van evenwijdig lopende en dicht op elkaar liggende wijken. Het kerngebied hiervan ligt tussen Buitenpost en Eastermar (Tytsjerksteradiel). 9

2 Door inklinking van het veen ontstond wateroverlast, waardoor nieuwe bewoningslinten verder van de waterlopen af werden opgezocht op de dekzand- en keileemruggen. Vanaf de 12de eeuw liggen de dorpen in de gemeente op hun huidige locatie. De ingeklonken en afgegraven veengronden zijn lagere en boomloze gebieden en worden Mieden genoemd. Deze Mieden worden als hooilanden gebruikt. Deze Mieden behoren voor het overgrote deel niet tot het Nationaal Landschap, maar zijn in het kader van de Ecologische Hoofdstructuur in het Miedenproject opgenomen en worden ingericht ter bevordering van de natuurlijke waarden. In de 17de en 18de eeuw vonden veenontginningen niet meer plaats om (landbouw)gronden te verwerven, maar nu om de turf te winnen. Hierdoor ontstonden nieuwe typen nederzettingen, te weten de veenkoloniën. Op deze wijze ontstond bijvoorbeeld Surhuisterveen, dat het moederdorp Surhuizum qua omvang vrij snel overtrof. Na het afgraven van de veenlaag werden sommige stukken grond omgevormd tot landbouwgronden. Op sommige plaatsen bleven onvruchtbare gebieden achter waar later heide op groeide. Deze arme heidegronden waren niet geschikt voor landbouw. Als toevluchtsoord voor werkloos geworden veenarbeiders ontstonden hier de heidedorpen. De plaggehutten, zogenaamde spitketen stonden verspreid over een relatief groot gebied.

Een drietal heidedorpen zijn in de gemeente gelegen, te weten Twijzelerheide, Harkema(-Opeinde) en Boelenslaan. Na de Tweede Wereldoorlog is een einde gemaakt aan de bittere armoede en de slechte woontoestanden die in de heidedorpen

Noardlike Fryske Wâlden worden in onderstaande paragrafen verder uitgediept.

Verkaveling In het gebied komt een onregelmatige opstrekkende strokenverkaveling met een gevarieerde lengte-breedteverhouding van 3:1 tot 5:1 voor. Dit houdt in dat er een duidelijke oriëntatie of verkavelingsrichting is, waarbij bovendien sprake is van sterk wisselende lengte-breedteverhoudingen. De grote mate van kleinschalige verkaveling die nog in het gebied voorkomt is een oude verkavelingsvorm die door schaalvergroting en ruilverkaveling steeds meer uit het beeld van het Nederlandse

voorkwamen.

Kernkwaliteiten Het kleinschalige ontginningslandschap met haar patronen van lintbebouwing in de gemeente is bijzonder. De strokenverkaveling met kenmerkende verhoudingen van lengte en breedte, in combinatie met de aanwezigheid van dichte netwerkstructuren van elzensingels en dykswâlen op de perceelsranden, leiden tot een zeer fijnmazige verzameling van kleine groene open enclaves. Hierin zijn soms de zeldzame pingoruïnes te vinden. Deze kenmerkende kernkwaliteiten van het Nationaal Landschap 10

Verkavelingsvormen in 1850 en 2003 (bron: Provinsje Fryslân)

plattelandslandschap is verdwenen. In het Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden is deze echter nog goed waarneembaar en komt ze in ruime mate voor. De verkaveling is sindsdien nauwelijks beïnvloed of veranderd, getuige de afbeelding ‘Verkavelingsvormen in 1850 en 2003’ die de verkaveling in het jaar 2003 vergelijkt met die in 1850. Ook de ruilverkaveling heeft hierop amper invloed gehad.

Pingoruïnes

boven: Hoogtekaart van het noordelijke deel van de gemeente Achtkarspelen (bron: Noorderbreedte, 2008) onder: Pingoruïne op terrein Farmhouse in Twijzelerheide bron: Friesland-Holland.com, Tourist Information &travel Service, 2009)

Pingoruïnes zijn als zeldzaam aardkundig verschijnsel in de periode na de laatste ijstijd door achtergebleven ijs ontstaan. Grondwaterstromen hebben in het keileem talloze ijslenzen doen ontstaan . Deze ondergrondse ijsmassa werkte zich aan het einde van de ijstijd naar boven en drukte daarbij de grond omhoog. Op den duur is de grond er van af gegleden. Na het smelten van de in de ondergrond aanwezige ijsmassa in een pingo is een kraterachtige kuil achtergebleven die zich vulde met eolische afzettingen en met water. De omringende door het ijs opgeworpen aarden wal is typerend voor een pingoruïne. Pingoruïnes worden gezien als belangrijke geologische monumenten en zijn archeologisch van bijzondere waarde. Juist op de aarden ringwal rond pingoruïnes worden vaak prehistorische bewoningssporen en in de kern paleobotanische informatie aangetroffen. Veel pingoruïnes zijn in het verleden echter gedempt ten behoeve van de agrarische sector. In het grensgebied van de provincies Drenthe, Fryslân en Groningen komen daarentegen nog diverse grote en kleine pingoruïnes voor. Dit gebied kent de hoogste dichtheid van pingo’s in Nederland. In de gemeente Achtkarspelen is in het noordwestelijke deel tussen Twijzelerheide en Harkema een concentratie van pingoruïnes waarneembaar.

Op de hiernaast afgebeelde hoogtekaart is ten noorden van Twijzel nog een duidelijke zwerm van pingoruïnes te herkennen. De elementen ijs, wind en water hebben het landschap gevormd met hoge, zandige delen en lagere dalen die zijn opgevuld met veen en zeeklei. Groot zijn de hoogteverschillen in het gebied echter niet. Het hoogteverschil in de gemeente Achtkarspelen varieert van circa 1 meter – NAP in de polder Rohel tot circa 3 meter + NAP bij Harkema en Twijzel. De vegetatie maakt de verschillen tussen hoog en laag evenwel goed inzichtelijk. 11

2

2

2 Elzensingels en dykswâlen In het veenlandschap werden door de boeren veelal sloten rondom de percelen aangelegd. In het veenlandschap hebben zich vervolgens elzensingels op de slootoevers gevormd, omdat op de perceelsranden spontaan elzen groeiden vanwege de geschiktheid van de veengrond voor de els. Een rij elzen vormt een elzensingel. In het dekzand- en keileemlandschap worden voornamelijk dykswâlen aangetroffen. Dekzand- en keileemgebieden zijn van oorsprong namelijk minder geschikt voor sloten als erfscheiding. Daarom werd door boeren naar een andere vorm van erfafscheiding gezocht. Dykswâlen werden aangelegd. Dykswâlen zijn lijnvormige begroeiingen van bomen en struikgewas op een aarden wal met aan weerszijden een greppel. Dykswâlen komen voor op de perceelsranden en markeren doorgaans de kavelgrenzen. Voor de komst van het prikkeldraad werden dykswâlen door de boeren gebruikt om het vee op het perceel te houden. Het hout uit de bosschages kon bovendien worden gebruikt als brandhout of bouwmateriaal. Dykswâlen zijn thans als slaap-, jacht- en uitkijkplaats voor vogels en winterverblijfplaats voor insecten nog steeds van belangrijke ecologische waarde. Bovendien kennen dykswâlen een beschermende werking door de beschutting die aan vee als scherm tegen de zon, wind en regen geboden wordt.

boven: voorbeeld elzensingel onder: voorbeeld van een dykswâl 12

De kleinschalige en fijnmazige elzensingel- en dykswâlenstructuur was tot een eeuw geleden een typisch Nederlands verschijnsel in het landschap. Deze structuur wordt gekenmerkt door de creatie van kleine groene ruimtes. Ingezet door een sterker wordende productiedrang van agrariërs werden grote delen van Nederland vrijwel helemaal geruimd van elzensingel- en dykswâlenstructuren. Dit ten behoeve van ruilverkavelingen en de schaalvergroting in de landbouw. Ook het gebruik van prikkeldraad als erfscheiding heeft hier aan bijgedragen. Van de oorspronkelijke lengte aan elzensingels (circa 100.000 km in geheel Nederland) is slechts een fractie overgebleven. In de provincie Fryslân worden relatief gezien nog de meeste elzensingels aangetroffen (circa 4.000 km,

2

2.2

2

waarvan circa 3.000 km binnen het Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden). In het Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden wordt zelfs het laatste aaneengesloten gave gebied met elzensingels aangetroffen. Overigens komen in het dekzand- en keileemlandschap eveneens gebieden voor waar elzensingels het landschappelijk beeld bepalen. Dit zijn zogenaamde overgangsgebieden. Hier komt een gevarieerd landschap van elzensingels en dykswâlen voor die elkaar afwisselen. Een dykswâl kan in een overgangsgebied na een sloot bijvoorbeeld opeens worden opgevolgd door een elzensingel.

Occupatiegeschiedenis

De occupatie van het landschap van de gemeente Achtkarspelen kwam rond de tiende eeuw op gang. De oude veenstroompjes dienden daarbij als ontginningsas. De eerste bewoning was waarschijnlijk dichtbij geulen als de Oude Ried te vinden. Op de noordelijke oever van de Oude Ried ontstonden dorpen als Buitenpost en Twijzel, ten westen en zuiden daarvan dorpen als Kootstertille, Drogeham, Harkema, Lutkepost, Augustinusga en Gerkesklooster. Deze dorpen liggen als een gaffel om de loop van de Oude Ried gesitueerd. De huidige ligging van deze dorpen is niet de plek waar ze zijn ontstaan. Met de ontginning van het veen daalde de bodem, waardoor het water van de rivier in een steeds groter gebied voor overlast kon zorgen. De dorpen schoven telkens weer op naar gronden die verder van het riviertje waren gelegen. Zo is bijvoorbeeld Augustinusga naar het zuiden opgeschoven en is het dorpje Gangolfskerk door wateroverlast geheel verdwenen. Het aanwezige veen werd stelselmatiger ontwaterd door middel van een hoofdkanaal en een aantal zijkanalen (de wijken) waarna het betrekkelijk droog kon worden gestoken. Aan de hoofdvaarten ontstond een nieuw type nederzettingen van veenbazen, veenarbeiders, schippers en kleine zelfstandigen, de veenkoloniën. Dorpen als Surhuisterveen en het in de gemeente Smallingerland gelegen Rottevalle zijn op deze manier groot geworden. 13

2

2.3

2

Begin negentiende eeuw was de vervening nagenoeg voltooid en bleven vele veenarbeiders arm en werkloos achter. De meest draagkrachtigen onder hen kochten een stuk onverveende grond en stichtten daar een ontginningsbedrijfje. De meeste werkloos geraakte veenarbeiders vestigden zich echter op de arme heidegronden die het minst geschikt waren om in cultuur gebracht te worden; de “arme Friese heide”. Deze voormalige veenarbeiders pachtten of kochten een stuk heidegrond en bouwden er vervolgens een zogenaamde spitkeet op om enkele schapen te houden en aardappels te verbouwen. Zo werden eind negentiende eeuw de laatste heiderestanten in cultuur gebracht en ontstonden heidedorpen als Harkema en Twijzelerheide. Kenmerkend voor deze heidedorpen is de verspreid liggende bebouwing van woningen en keuterboerderijen.

Landschapstypen

Het ontstaan van het gebied en de occupatiegeschiedenis hebben er toe geleid dat momenteel een negental landschapstypen in de gemeente Achtkarspelen zijn te onderscheiden. Op de hiernaast afgebeelde kaart zijn deze negen landschapstypen weergegeven. Op de navolgende pagina’s komen deze landschapstypen in vogelvlucht aan de orde, waarbij ook de belangrijkste kenmerken qua verkaveling, landschapselementen, bebouwing en beplanting aan de orde komen. In onderstaande beschrijving van de kenmerken van de landschapstypen is steeds een uitsnede van de kaart met het betreffende landschap gemaakt (linker figuur) met daarop de landschapskenmerken gevisualiseerd en is een uitsnede gemaakt van de typerende erfkenmerken (rechter figuur) binnen het betreffende landschap.

15

1 Miedenlandschap

• • • • • •

Opstrekkende verkaveling Ontginningssloten Elzensingels Sloten, wijken en kanalen Pingoruïnes Randwallen

Landschapskenmerken

• • • • •

Variatie in mate van beplanting van perceelsranden per deelgebied Variatie in mate van beplanting per perceelsrand Veel beplanting bij natuurgebieden Beplanting met elzen en struweel Vaak watervoerende sloten met riet en soms ook oeverbeplanting overgaand in struweel

Typerend voor de perceelsranden

2

2

• • • • • • • •

Langs wegen en incidenteel vrij in het land liggend Opzet erf langgerekt en rechthoekige erven, onder een hoek of evenwijdig aan de weg Duidelijk voorerf met woning aan de weg en achtererf met bedrijfsbebouwing grenzend aan het landschap Bebouwing op het erf onder een hoek geplaatst of haaks op de weg Bebouwing in wisselende rooilijn, dicht op de weg Soms randbeplanting rondom het erf Op het voorerf enkele boom/ bomen en soms hagen Erven vaak rondom begrensd door sloten

Typerend voor de erven 17

2 Dykswâlenlandschap opstrekkend verkaveld

• • • • • • • • •

Besloten landschap Lintbebouwing Overwegend dykswâlen Duidelijke landschapsinrichting Bijna geen sloten Opstrekkende verkaveling Bijna alle verharde wegen zijn beplant Boomteelt Pingoruïnes

Landschapskenmerken

• • • • • • •

Dicht patroon van perceelsrandbeplantingen in lengterichting verkaveling Perceelsrandbeplantingen vaak over de volledige lengte Incidenteel dwars Perceelsrandbeplantingen staan veelal op een wal Veelal eiken met struweel, elzen en berken Beplanting aan beide zijden van de wal Weinig tot geen watervoerende sloten en greppels

Typerend voor de perceelsranden

2

2

• • • • • • • •

Langs wegen Opzet erf opstrekkend, rechthoekig, haaks of onder een hoek met de weg geplaatst Duidelijk voorerf met woning aan de weg en achtererf met bedrijfsbebouwing grenzend aan het landschap Bebouwing haaks op of onder een hoek met de weg geplaatst Bebouwing in wisselende rooilijn, vrij dicht op de weg Zijdelingse beplanting op een wal, soms op de achtererfgrens Op het voorerf een enkele boom/ bomen, soms hagen Weinig tot geen sloten

Typerend voor de erven 19

3 Hoogveen met wijkenlandschap

• • • • • • • • • •

Semi-besloten landschap Verspreide bebouwing Uitsluitend singels Overgang van droog naar nat Duidelijke landschapsrichting Opstrekkende verkaveling Bijna alle wegen zijn beplant Onregelmatig wijkenpatroon Aanwezigheid van sloten Opgebouwd uit ontginningseenheden

Landschapskenmerken

• • • • •

Variatie in mate van perceelsrandbeplanting per deelgebied Variatie in mate van beplanting op perceelsrand Singelbeplanting Plaatselijk opstrekkend, plaatselijk meer blokvormig beplantingspatrooon Veelal greppels op randen van percelen

Typerend voor de perceelsranden

2

2

• • •

• • • •

Overwegend langs wegen, verspreide bebouwing aan insteekweggetjes heeft veelal geen agrarische functie Opzet erf opstrekkend, rechthoekig, haaks of onder een hoek met de weg geplaatst Overwegend sprake van een duidelijk voorerf met woning aan de weg en achtererf met bedrijfsbebouwing grenzend aan het landschap Bebouwing haaks op of onder een lichte hoek met de weg gesitueerd Bebouwing in wisselende rooilijn, dicht op de weg, soms teruggerooid van de weg Beplanting rondom erf wisselend, voorerf doorgaans beplant, achtererf soms rondom beplant, soms kaal in het landschap Sloten rondom het erf

Typerend voor de erven 21

4 Meren en kanalen landschap

• • • • • • • • •

Grootschalig/ vrij open landschap Weinig tot geen agrarische/ woonbebouwing Uitloop van enkele singels Variërend slotenpatroon Variabele verkaveling (blok en opstrekkend) Weinig wegen zijn beplant Sloten, vaarten en meren Water georiënteerde recreatie Verblijfsrecreatieve complexen

Landschapskenmerken

• • •

Weinig tot geen perceelsrandbeplanting Waar perceelsrandbeplanting aanwezig is, is dat vaak maar voor een gedeelte van de opstrek Watervoerende sloten met riet op perceelsranden

Typerend voor de perceelsranden

2

2

• • • • • • • •

Langs wegen en incidenteel vrij in het land liggend Langgerekte en blokvormige rechthoekige erven Vaak duidelijk voorerf met woning aan de weg en achtererf met bedrijfsbebouwing grenzend aan het landschap Bebouwing op het erf evenwijdig aan of haaks op de weg Bebouwing in vrij rechte rooilijn, dicht op de weg Weinig perceelsrandbeplanting rondom het erf Op het voorerf enkele bomen, soms hagen, in een enkel geval ontbreekt beplanting geheel Erven vaak rondom begrensd door sloten

Typerend voor de erven 23

5 Stroomdal van de Lauwers

• • • • •

Open landschap met name richting de Lauwers Open lintbebouwing Duidelijke landschapsrichting Opstrekkende verkaveling, plaatselijk uitwaaierend Elzensingels

• •

• •

Landschapskenmerken

Aanwezigheid perceelsrandbeplantingen varieert per deelgebied Perceelsrandbeplanting bestaande uit elzen en struweel deels in uitwaaierend patroon vrijwel alleen aan de westzijde van het stroomdal Voorzover perceelsranden beplant zijn, is dit voor een deel van de opstrek Smalle watervoerende sloten rondom het erf met rietoevers

Typerend voor de perceelsranden

2

2

• • • • • • •

Langs de weg of vrijliggend in het landschap aan insteekweg Langgerekte rechthoekige opstrekkende erven, onder een hoek of evenwijdig aan de weg Duidelijk voorerf met woning aan de weg en achtererf met bedrijfsbebouwing grenzend aan het landschap Bebouwing op het erf onder een hoek of haaks op de weg Overwegend erfbeplanting aan twee of drie zijden van het erf, incidenteel is het achtererf kaal gelegen in het landschap Op het voorerf enkele bomen en hagen Vaak sloten rondom het erf

Typerend voor de erven 25

6 Open Landschap / kleigebied Oostergo

• • • • •

Open landschap Weinig bebouwing Geen duidelijke landschapsrichting Sloten, wijken en kanalen Weinig beplanting • •

Landschapskenmerken

Geen beplanting op perceelsranden Watervoerende sloten in onregelmatig blokvormig patroon, soms volgen sloten de loop van voormalige kreken en prielen

Typerend voor de perceelsranden

2

2

• • • • • •

•

Langs kronkelige wegen en aan insteekweggetjes Opzet erf variabel door grillig verkavelingspatroon Overwegend sprake van voorerf met woning aan de weg en achtererf met bedrijfsbebouwing grenzend aan het landschap Bebouwing overwegend onder een hoek met de weg gesitueerd Bebouwing in sterk wisselende rooilijn, dicht op de weg Weinig tot geen erfbeplanting, alleen enkele boom/ bomen op het voorerf (Nb. vanuit historie zijn de erven in dit landschapstype wel beplant en vormen deze puntvormige verdichtingen in het open gebied) Erven vaak begrensd door sloten

Typerend voor de erven 27

7 Jonge heideontginningslandschap

• • • • • • • • •

Besloten, kleinschalig landschap Hoge bebouwingsdichtheid Singels Overgang naar nattere gebieden Geen duidelijke landschapsrichting Nieuw aangeplant bos Aanwezigheid van sloten Blokverkaveling Sommige wegen zijn beplant

Landschapskenmerken

•

• • •

Wisselende patronen van perceelsrandbeplantingen opstrekkend aan de noordzijde van Harkema; blokvormig in het zuidelijke deelgebied bij Boelenslaan Overwegend dicht patroon, plaatselijk iets opener Indien perceelsranden zijn beplant is dat over grote lengte aaneengesloten Greppels op randen van percelen

Typerend voor de perceelsranden

2

2

• •

• • • • • • •

Langs wegen en vrij in het landschap liggend Blokvormige erven (soms trapezevormig) tot incidentele rechthoekige opstrekkende erven overwegend haaks op of evenwijdig aan de weg Erven soms vrij gelegen in een grotere ‘kamer’ Overwegend sprake van een duidelijk voorerf met woning en achtererf met bedrijfsbebouwing grenzend aan het landschap Bebouwing haaks op of evenwijdig aan de weg Bebouwing in wisselende rooilijn, dicht op de weg Veelal beplanting rondom het erf Erven gelegen in een kamer soms voorzien van een haag rondom het voorerf Sloten rondom het erf/ rondom de kamer

Typerend voor de erven 29

8 Singellandschap

• • • • • • •

Overwegend singels Overgang van droog naar nat Aanwezigheid van sloten en vaarten Duidelijke landschapsrichting Opstrekkende kavels Bijna alle wegen zijn beplant Pingoruïnes

Landschapskenmerken

• • •

Opstrekkende perceelsrandbeplantingen Perceelsrandbeplanting bestaande uit elzen en struweel Watervoerende sloten aan weerszijden van het perceel, soms aan de achterzijde van het erf

Typerend voor de perceelsranden

2

2

• • • • • • • •

Langs wegen, soms vrijliggend in het land Opzet erf opstrekkend, rechthoekig haaks op of onder een hoek met de weg Duidelijk voorerf met woning aan de weg en achtererf met bedrijfsbebouwing grenzend aan het landschap Bebouwing haaks danwel onder een hoek met de weg geplaatst Bebouwing in wisselende rooilijn, dicht op de weg Zijdelingse erfbeplanting, soms op de achtererfgrens Op het voorerf enkele boom/ bomen en hagen Erven zijdelings begrensd door sloten, soms op de achtererfgrens

Typerend voor de erven 31

9 Dykswâlen blokverkaveld

• • • • • • • •

Besloten landschap Geringe mate van bebouwing Overwegend dykswâlen Geen overgang naar nattere gebieden Bijna geen sloten Geen duidelijke landschapsrichting Blokverkaveling Bijna alle verharde en onverharde wegen zijn beplant

Landschapskenmerken

• • • • • •

Dicht patroon van perceelsrandbeplantingen in lengterichting verkaveling Perceelsrandbeplantingen vaak over de volledige lengte, ook dwars en ondersteunen het blokvormig patroon Perceelsrandbeplantingen staan veelal op een wal Veelal eiken met struweel, elzen en berken Beplanting aan beide zijden van de wal Weinig tot geen watervoerende sloten en greppels

Typerend voor de perceelsranden

2

2

• • • • •

Vrij in het landschap liggend (Nb. vrijliggende solitaire erven) Blokvormig erf, parallel aan het landschap gelegen Geen duidelijk voorerf aan de weg Bebouwing parallel aan de opstrek gelegen Geen sloten rondom het erf

Typerend voor de erven 33

Landschappen

2 Indeling in landschappen

In de vorige paragrafen is de typering van het landschap met in het bijzonder de perceelsranden en erven van de negen landschapstypen beschreven. Nu we de kenmerken van de perceelranden en erven van de verschillende landschapstypen met elkaar vergelijken zijn er binnen deze negen landschapstypen duidelijke overeenkomsten en ook duidelijke verschillen te benoemen. Dit levert binnen de gemeente Achtkarspelen op hoofdlijnen drie landschappen op waarvan twee landschappen onderverdeeld kunnen worden in twee sublandschappen. Deze zijn: 1. 2a/b. 3a/b.

Kleigebied Oostergo Opstrekkend ontginningslandschap DROOG en NAT Jonge ontginningslandschap OPSTREKKEND en BLOKVORMIG

Het kleigebied Oostergo is een open landschapstype. Dit landschapstype is duidelijk anders van verkavelingsopzet dan de overige landschapstypen in de gemeente. Het verkavelingspatroon bestaat uit een mozaïekverkaveling en het landschap is grillig van karakter. De spaarzame erven liggen verspreid in het landschap aan veelal doodlopende insteekwegen. De bebouwing op het erf heeft geen duidelijke richting en soms is ook geen duidelijk voorerf aanwezig. Binnen het opstrekkende ontginningslandschap is een hoger en droger gelegen gebied aanwezig dat dicht beplant is (2a) en een natter gebied met een dicht, halfopen tot open beplantingsstructuur (2b). De hoger gelegen dicht beplante gebieden bestaan uit het ‘Dykswâlen landschap opstrekkend en blokverkaveld’. Hoewel een gedeelte van dit gebied als blokverkaveld is aangeduid, is ook hier een duidelijke richting in het landschap aanwezig. Ook uit historisch kaartmateriaal valt af te leiden dat er ondanks de wat grotere breedtemaat, sprake is van een opstrek. De beplanting op de perceelsranden staat hier op wallen. De beplanting in dit gebied bestaat hoofdzakelijk uit een singelbeplanting van eiken en struweel aan beide zijden van de wal. In dit gebied bevinden

zich geen sloten. Het nattere lager gelegen gebied met een duidelijke opstrekkende verkavelingsstructuur bestaat uit het dichter beplante ‘Singellandschap’, het halfopen landschap van het ‘Stroomgebied van de Lauwers’ en het ‘Miedenlandschap’ en het zeer open ‘Meren en kanalen landschap’. De overeenkomst tussen deze landschapstypen is dat de erven de opstrekkende verkaveling ondersteunen en duidelijk gekoppeld zijn aan de ontginningslinten. Het voorerf is gekoppeld aan de weg en het achtererf aan het landschap. Het onderscheid tussen deze verschillende landschapstypen toont zich vooral in de wijze waarop de erven en de perceelsranden zijn beplant. De beplanting ondersteunt in al deze landschapstypen de opstrekkende verkavelingsstructuur en ligt niet verhoogd maar op het maaiveld. In het Singellandschap, Miedenlandschap en Stroomdal van de Lauwers bestaat de erfbeplanting uit een elzensingelbeplanting, die met name in het Singellandschap meerdere zijden van het erf begrenst. Dit in tegenstelling tot het open Meren en Kanalen landschap. De erven en de perceelsranden in dit landschap zijn hier weinig tot niet beplant.

2

2.4

Het jonge ontginningslandschap valt uiteen in de landschapstypen het ‘Hoogveen met wijkenlandschap’ en het ‘Jonge heideontginningslandschap’. Dit jonge ontginningslandschap heeft een gevarieerd en minder heldere verkavelingsopzet en bebouwingspatroon dan de twee andere landschappen. Binnen het jonge ontginningslandschap zijn opstrekkende erven aanwezig (3a) en erven met een blokvormige opzet (3b). De beplanting op de erven en de perceelsranden is hier overeenkomstig en bestaat voor beide landschapseenheden uit groene stevig beplante kamers of rechthoekige opstrekkende erven aan de linten. De erven tonen zich daardoor als groene clusters in het gebied. De erven zijn niet altijd gelegen aan het ontginningslint maar liggen soms ook in het landschap waarbij een lange toegangsweg de erven verbindt met de doorgaande weg. Dit gebied is grotendeels hoger gelegen waardoor er geen watervoerende sloten zijn, maar veelal greppels. Op de kaart hiernaast is de indeling in de verschillende landschappen te zien. 35

3

36

Visie De gemeente vindt het landschap belangrijk. De landschappelijke diversiteit van besloten en openheid, fraaie doorzichten en cultuurhistorische relicten vormen de kwaliteit van dit landschap. De ambitie van de gemeente is het landschap mooi te houden en nog aantrekkelijker te maken. Dat gaat alleen niet vanzelf. Het buitengebied verandert immers voortdurend. Er wordt gebouwd, gesloopt, stallen veranderen van boerenbedrijf naar caravanstalling en landbouwgrond wordt natuur. De gemeente wil deze veranderingen niet op voorhand tegengaan. Immers, het landschap is een optelsom van wat de ondergrond ons te bieden had en hoe de mens daar eeuwenlang mee is omgegaan. We willen alleen wel graag dat al deze veranderingen gebeuren met respect voor alles wat er nu is. Daarom is de insteek: ‘een plan is een kans’. Elk plan biedt mogelijkheden om de landschappelijke eigenheid te vergroten. Met elk plan verandert er iets aan het landschap, maar als dat goed gebeurt, wordt een nieuwe ontwikkeling naadloos ingepast in de bestaande landschappelijke structuren. En dat niet alleen, deze nieuwe ontwikkelingen kunnen ook plekken waar de karakteristiek minder goed herkenbaar is nieuwe betekenis geven. We spreken dan ook van het principe ‘behoud door ontwikkeling’, waarbij nieuwe ontwikkelingen in het landschap een bijdrage leveren aan het behouden en versterken van bestaande kwaliteiten.

•

Het verenigen van nieuwe ontwikkelingen en bestaande kwaliteiten op een landschappelijk verantwoorde manier met als doel een meerwaarde te creëren voor de landschappelijke en ruimtelijke kwaliteit.

Uit het hoofdstuk van de concrete ontwikkeling voor komend decennium zal blijken dat op de perceelranden nog veranderingen zijn voorzien, vooral in het licht van de samenvoeging van percelen voor een efficiëntere bewerking van het land. Daarnaast is het landelijke gebied aan veranderingen onderhevig, vooral perceelsgebonden; agrarische erven waar bedrijven vergroten, verbreden of van functie veranderen. De algemene visie op de ruimtelijke kwaliteit hebben we daarom doorvertaald voor ontwikkelingen op de perceelsranden (hoofdstuk 6) en ontwikkelingen op (niet-)agrarische erven in het landelijk gebied (hoofdstuk 7).

3

3

Ontwikkelingen bieden daardoor kansen voor landschapsbehoud en –versterking. Uit het bovenstaande kan worden afgeleid dat de visie gebaseerd is op de volgende uitgangspunten:

•

Het behouden en versterken van de landschappelijke kenmerken binnen de gemeente en daarmee ook het versterken van de landschappelijke verschillen binnen de gemeente.

37

Horp, boerderij op een hogere kwelderwal Bron: Ontwikkelingsplan Terschellinger Polder

Ontwikkelingen lange termijn 4.1

Toekomstdromen

Om een visie te vormen voor het buitengebied van de gemeente is het goed eerst te dromen over de ‘verre toekomst’. Waar staat de gemeente over pakweg 20 jaar? Hoe ziet het er uit, hoe wonen, werken en leven de inwoners van Achtkarspelen? Vanuit deze lange termijn wordt terug geredeneerd. Waar zetten we de komende 10 jaar op in om deze toekomstdromen te verwezenlijken?

Het buitengebied is een samenhangend geheel van functies binnen een stevig landschappelijk kader. Het landschap is divers, er zijn zichtbare contrasten tussen het open landschap waar boerenerven als groene clusters in de weidsheid liggen en de besloten Wouden waar een stevig patroon van houtsingels de langgerekte verkaveling markeert. De dorpen tonen zich op hun best richting de omgeving.

Het buitengebied van de gemeente is in 2030 de plek waar de landbouw als economische motor op een duurzame manier een plek heeft gevonden. Boerenbedrijven zijn toekomstbestendig, voldoen aan alle milieunormen en maken zoveel mogelijk gebruik van schone energie. De landbouw is draagkrachtig, heeft een duidelijke rol als gebruiker van de gronden en als hoeder van de landschappelijke en ruimtelijke kwaliteit en diversiteit.

In het buitengebied komen historie en toekomst samen. Cultuurhistorische elementen hebben een even logische plek als hedendaagse en toekomstige ontwikkelingen, die op een eigentijdse manier een plek kunnen krijgen; dijken, pingo’s en voormalige buitenplaatsen naast grootschalige boerenerven en nieuwe duurzame vormen van energiewinning, zoals biovergisting, en van energiegebruik, zoals ‘groen gas’ .

Landbouw en natuur bestaan naast elkaar en zijn deels verweven. De ecologische zones aan weerszijden van het Prinses Margrietkanaal bloeien en bieden aan diverse soorten dieren en planten een natuurlijke habitat. Agrarisch natuurbeheer is vanzelfsprekend. De natuur heeft de ruimte die het nodig heeft. Het buitengebied is dynamisch door de verschillende kleinschalige bedrijfjes en door de bloeiende commerciële zones. De recreatie is als belangrijke neventak onlosmakelijk verweven in het buitengebied. Niet zozeer als ruimtevragende functie, maar verankerd binnen de bestaande landschappelijke structuren en naast de landbouw en de natuur.

Schaalvergroting laat ruimte aan boerenerven die te klein blijken of overbodig zijn en draagt daarmee bij aan de bovengenoemde wisselwerking tussen oud en nieuw en komt tot uitdrukking in de groeiende woonfunctie (woonboerderijen) van het buitengebied. Daarbij staan oude ‘boerenspultsjes’ naast moderne woningen die op een eigen manier refereren aan het gebied en de karakteristieke bouwstijl, maar ze zijn stuk voor stuk op een goede wijze verankerd in het landschap. Eigenaren, beheerders en gebruikers van het buitengebied zijn zich bewust van de kansen, kwaliteiten en ambities van en met het buitengebied. Ieder heeft en neemt daarin zijn eigen verantwoordelijkheid, zodat de ruimtelijke en functionele kwaliteiten van het buitengebied ook voor volgende generaties zijn gewaarborgd.

4.2 Het buitengebied is een plek waar de inwoners van de dorpen tot rust komen en kunnen recreëren, op de fiets, te voet over oude paden of op het water. Waar toeristen komen genieten van het landschap, waar ze kunnen overnachten bij tal van accommodaties van een passend niveau.

4

4

Zeven uitgangspunten

Uit de ambities van de gemeente spreekt de wens om landschap, functies, historie en toekomst in samenhang te bekijken, te behouden en te ontwikkelen. Dat is ook de inzet van deze ruimtelijke kwaliteitsvisie. De gemeente wil de kwaliteiten van het buitengebied koesteren, maar 39

ook nieuwe ontwikkelingen en bestaande functies ruimte bieden. Dat vraagt aan de ene kant een goede regie om ontwikkelingen op een juiste manier te verankeren binnen de landschappelijke karakteristiek, maar aan de andere kant ook duidelijke keuzes om alle functies zich op de juiste plek te kunnen laten ontwikkelen. De gemeente Achtkarspelen hanteert daarbij de volgende zeven uitgangspunten:

6.

7. 1.

2.

3.

4.

5.

Het landschap is belangrijk, maar niet alles bepalend in welke functie en welke ontwikkeling een plek kan krijgen, maar het landschap stuurt wel in de wijze waarop een ontwikkeling vorm kan krijgen passend binnen de landschappelijke karakteristiek. Dit doet recht aan de doelstelling van de eerdere aanwijzing van de Noardlike Fryske Wâlden als Nationaal Landschap, waarbij behoud door ontwikkeling centraal staat. Grondgebonden landbouw is de belangrijkste functie in het buitengebied, buiten de natuurgebieden; de grondgebonden landbouw moet daarom de ruimte hebben om als gebruiker en beheerder van het buitengebied economisch rendabel te kunnen opereren, ook als schaalvergroting daarvoor noodzakelijk is. Bedrijvigheid is een groot goed in de gemeente Achtkarspelen. De ondernemende aard van de bevolking draagt bij aan de levendigheid in de gemeente. Sterker nog: het is één van haar grootste “handelsmerken”. Daarom moet ook in de toekomst ruimte geboden worden aan niet-agrarische bedrijvigheid; óók in het buitengebied. Recreatie vindt vooral plaats in de vorm van medegebruik. Daarbij richt de gemeente zich op kleinschalige extensieve recreatie. De belangrijkste doelgroep is de rust- en ruimtezoeker die wil genieten van de landschappelijke en natuurlijke schoonheid van de gemeente.

Grootschalige vormen van recreatie kunnen heel beperkt, onder voorwaarden en alleen op door de gemeente aangegeven locaties gerealiseerd worden. De natuur krijgt de ruimte die ze nodig heeft. Daarbij sluit de gemeente zich aan bij de keuzen die op provinciaal niveau zijn

4.3

gemaakt. Waar zich kansen voordoen voor meer duurzame vormen van energiewinning, zoals zonne-energie en mestvergistingsinstallaties, zal de gemeente daar op inspelen. De gemeente schept de nodige randvoorwaarden en gaat samen met de provincie en de markt de mogelijkheden verder verkennen. Cultuurhistorische waarden dragen in belangrijke mate bij aan de eigenheid en herkenbaarheid van de gemeente. Deze waarden worden daarom geborgd en waar nodig benut in het geval zich nieuwe ontwikkelingen voordoen.

Algemene beleidsvisie

De hiervoor genoemde zeven uitgangspunten laten zich als volgt vertalen in een algemene beleidsvisie: Zoals in hoofdstuk 2 al is uiteengezet zijn binnen de gemeente vele landschappelijke kwaliteiten aanwezig. De ontwikkelingsgeschiedenis is nog goed zichtbaar. Waar deze oudere, cultuurhistorische elementen altijd gebonden zijn aan de natuurlijke ondergrond en de context, zijn nieuwe ingrepen vaak gerationaliseerd en “los” in het landschap geplaatst, zoals de nieuwe rondweg rond Buitenpost. De gemeente wil de kwaliteiten van het buitengebied koesteren, maar ook nieuwe ontwikkelingen en bestaande functies ruimte bieden. Dat vraagt aan de ene kant een goede regie om ontwikkelingen op een juiste manier te verankeren binnen de landschappelijke karakteristiek, maar aan de andere kant ook duidelijke keuzes om alle functies zich op de juiste plek te kunnen laten ontwikkelen. Om de landschappelijke kwaliteit te behouden, maar vooral ook te vergroten zijn ruimtelijke en economische dragers nodig. Vooral de landbouw en in mindere mate ook niet-agrarische bedrijven, recreatie, wonen of energie spelen daarin een belangrijke rol. Deze dragers hebben niet alleen het landschap gemaakt tot wat het nu is, maar zijn ook de

4 hoeder en de basis voor het toekomstig beheer van de landschappelijke kwaliteiten. De gemeente erkent de rol van deze dragers. Ze wil deze functies in het buitengebied daarom behouden en indien mogelijk ruimte bieden. Om wel sturing te hebben en te houden verbindt de gemeente voorwaarden aan de wijze waarop deze functies zich kunnen ontwikkelen in het buitengebied. Door deze insteek kiest de gemeente in eerste instantie voor een kwalitatieve benadering zonder op voorhand allerlei ontwikkelingen in bepaalde gebieden uit te sluiten. Desondanks zijn er accenten te leggen in het buitengebied. De landschappelijke kwaliteiten en de ligging van bestaande functies bepalen natuurlijk mede wat een logische plek is voor nieuwe functies of waar sommige functies juist beter geen plek kunnen krijgen.

4

Deze ruimtelijke kwaliteitsvisie gaat in op de wijze waarop de gemeente ontwikkelingen wil faciliteren om de ruimtelijke maar vooral ook economische dragers in het buitengebied een duurzame en bestendige toekomst te kunnen bieden in een landschappelijk hoogwaardige context.

41

Concrete ontwikkelingen komend decennium In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de relevante te verwachten veranderingen in het buitengebied van Achtkarspelen.

5.1

Schaalvergroting, functieverandering, saldoregeling en

nevenfuncties bij agrarische bedrijven Actueel beleid voor schaalvergroting, functieverandering bij agrarische bedrijven is op gemeentelijk niveau geformuleerd in het nieuwe bestemmingsplan Buitengebied of volgt een aparte procudure binnen de gemeente, zoals het realiseren van een tweede bedrijfswoning. In onderstaande wordt op deze onderwerpen nader ingegaan.

5.1.1

Schaalvergroting in de landbouw

De landbouwstructuur in Fryslân verandert. De komende tien jaar zal het aantal agrariërs verder afnemen. Explosieve groei wordt in Fryslân niet zozeer verwacht in de intensieve of combinatiebedrijven, met name in verband met het ontbreken van agglomeratievoordelen en de aanwezigheid van veel natuurgebieden. De groei wordt met name verwacht in de omvang van melkveehouderijbedrijven. Een deel van de agrariërs in de gemeente zal de komende jaren willen of moeten uitbreiden. Deze uitbreiding kan geleidelijk gaan (het zogenaamde doorontwikkelen) of juist in grote stappen (de zogenaamde schaalsprong). De gemeente wil de agrariërs binnen de kaders van de Kadernota en het bestemmingsplan Buitengebied de mogelijkheid bieden om deze schaalvergroting vorm te geven. Schaalvergroting manifesteert zich ook in de grootte, vorm en opzet van de opstallen. Bij melkveehouderijen is vooral behoefte aan het vergroten van bestaande of het bouwen van nieuwe, grotere stallen. De nieuwe stallen kunnen binnen de mogelijkheden van het bestemmingsplan ontstaan. Breedtes van 40 meter en lengtes van 80 meter zijn aan de orde bij actuele aanvragen van agrariërs voor nieuwe stallen. Ook de goot- en bouwhoogte van deze stallen neemt toe (tot ongeveer 4 respectievelijk 15 meter). Dergelijke stallen bieden leefruimte aan zo’n 300 melkkoeien.

5.1.2

Functieverandering van agrarische bedrijven en ruimte-voor- ruim-

teregeling Een aantal agrarische bedrijven zal in de komende periode een keuze maken voor functieverandering. In het algemeen zal het gaan om veranderingen in de bestaande bebouwing in de sfeer van zorg, toerisme, wonen of niet milieuhinderlijke bedrijvigheid. De gemeente volgt het bestaande beleid van de Provinsje Fryslân ten aanzien van functieveranderingen. Opslag op het erf wordt in het algemeen uitgesloten als het gaat om functieveranderingen naar niet-agrarische bedrijvigheid. Ten behoeve van de nieuwe functie kan de oppervlakte van gebouwen niet worden vergroot (oppervlakte gebouwen mag in bepaalde situatie worden vergroot). De ruimte-voor-ruimteregeling voor sloop beeldverstorende bebouwing is niet opgenomen in het bestemmingsplan, maar volgt binnen de gemeente een separate procedure. Indien overtollige en landschapsontsierende bedrijfsgebouwen bij een voormalig agrarisch- of glastuinbouwbedrijf worden gesloopt, dan kan de sloper - onder een aantal specifieke voorwaarden - in aanmerking komen voor het realiseren van een nieuwe woning.

5.1.3

Saldoregeling in knelpuntsituaties

In het landelijk gebied mogen geen bouwmogelijkheden en gebruiksmogelijkheden worden opgenomen voor nieuwe stedelijke functies. In de Provinciale Verordening is een afwijking opgenomen dat onder een aantal voorwaarden in geval van verplaatsing of vervanging van een aldaar bestaande woning een nieuwe woning wel in het landelijk gebied wordt toegestaan, mits het aantal woningen in het landelijk gebied per saldo gelijk blijft danwel afneemt. De gemeente volgt het bestaande beleid van de Provinsje Fryslân ten aanzien van deze saldoregeling woningen. De woning moet zich qua uitstraling en omvang voegen in het landschap en heeft een oppervlak inclusief de bijgebouwen van maximaal 300 m², dan wel niet meer dan het oppervlak van de bestaande woning inclusief de bestaande bijgebouwen indien dit oppervlak meer bedraagt dan 300 m².

5

5

43

5.1.4

Nevenfuncties

De dynamiek in de landbouw uit zich, zoals gezegd in schaalvergroting en functieverandering maar óók in de ontwikkeling van nevenfuncties. Gedacht kan worden aan nevenfuncties in de sfeer van recreatie en toerisme. In de meeste gevallen zal geen sprake zijn van (grote) ruimtelijke effecten omdat de activiteiten binnen bestaande bebouwing plaatsvinden. Echter in situaties waar het erf wordt gebruikt is dit wel het geval; zoals het ‘kamperen bij de boer’. In het bestemmingsplan Buitengebied wordt ruimte geboden voor het ontwikkelen van een terrein voor “kamperen bij de boer”. Het kleinschalig kamperen vindt veelal als nevenactiviteit bij het agrarisch bedrijf plaats, maar is ook mogelijk bij de functie wonen. Binnen het erf kan onder bepaalde voorwaarden een terrein mogelijk worden gemaakt waar maximaal 15 mobiele kampeermiddelen kunnen worden geplaatst. Het perceel moet wel ten minste een half hectare groot zijn. Indien het perceel ten minste driekwart hectare groot is, is het onder voorwaarden toegestaan om nieuwe kleinschalige kampeerterreinen op te richten met of te verruimen naar maximaal 25 mobiele kampeermiddelen per terrein.

Bij (voormalige) agrarische bedrijven kunnen, onder voorwaarden die opgenomen zijn in het bestemmingsplan, kleinschalig gebouwde voorzieningen ten behoeve van de recreatie worden toegestaan in de vorm van trekkershutten of daarmee vergelijkbare kwalitatieve kleinschalige voorzieningen voor de verblijfsrecreatie (geen stacaravans). Op het erf dienen minimaal 3 en mogen maximaal 10 (te) worden opgericht met een oppervlakte van maximaal 40 m² per gebouwde voorziening. Het materiaal- en kleurgebruik bestaat uit hout (of kunststof met houten uitstraling) uitgevoerd in een lichte constructie in gedekte tinten (geen grote witte en glimmende vlakken).

5.2

Schaalvergroting van niet-agrarische bedrijven in

commerciële zones en daarbuiten De afgelopen 10 jaar steeg het aantal vierkante meters van niet-agrarische bedrijven landelijk gezien harder dan in de 4 decennia daarvoor. In Achtkarspelen speelt dit ook. Naar verwachting gaat schaalvergroting de

komende jaren nog door en zou een deel van de ondernemers in de gemeente de komende jaren willen uitbreiden. De gemeente wil de bestaande ondernemers van de niet-agrarische bedrijven meer ruimte bieden voor verdere ontwikkeling. De gebieden die voor dit beleid in aanmerking komen worden in het bestemmingsplan Buitengebied aangemerkt als commerciële zones. Het is mogelijk om in die zones onder voorwaarden de bestaande bedrijfsvoering te laten groeien tot maximaal 50% van het bestaande bebouwde oppervlak en het huidige bestemmingsvlak. Voor bouw- en goothoogte wordt aangesloten bij de maatvoering van agrarische gebouwen (vaak betreft het ook voormalige agrarische bebouwing), dan wel de bestaande maatvoering indien deze in de bestaande situatie groter is. Deze schaalvergroting van deze bedrijven en het erf dient landschappelijk te worden ingepast, wat moet blijken uit een erfinrichtingsplan, dat wordt getoetst aan de voorliggende ‘Visie ruimtelijke kwaliteit’.

5.3

Flexibiliteit in samenvoeging van percelen

Eén van de landschapskarakteristieken van het dykswâlen- en singellandschap is de smalle opstrekkende verkaveling en de houtwallen, danwel elzensingelbeplanting op de perceelsgrenzen. Het gemeentelijk beleid voor deze singels en wallen is er primair op gericht om het besloten karakter van het gebied en de verkavelingsstructuur te behouden. De smalle percelen omgeven door houtwallen, danwel elzensingelbeplanting, maken echter dat de bewerking van deze percelen arbeidsintensief kan zijn. De gemeente staat onder voorwaarden toe dat twee of meer (kleine) agrarische percelen door samenvoeging kunnen worden vergroot danwel met elkaar worden verbonden zodat er een beter te bewerken perceel ontstaat. Ook in het ‘open gebied’ kan sprake zijn van samenvoeging van percelen. De sloten in dit gebied zijn van waarde voor de structuur van het landschap en mogen ook hier niet zomaar worden gedempt. In zowel het ‘besloten’ als het ‘open’ landschap is voor het dempen van sloten een vergunning nodig. Deze vergunning kan alleen worden verleend indien er geen onevenredige afbreuk wordt gedaan aan de cultuurhistorische en landschappelijke waarden van het gebied. Het verwijderen van singels en

5 het eventueel dempen van de sloten tussen de percelen dient echter altijd gepaard te gaan met compensatie elders.

5.4

Tweede bedrijfswoning

Bij de gemeente komen af en toe verzoeken binnen voor het oprichten van een tweede, extra, bedrijfswoning. De wens om tot een tweede bedrijfswoning te komen, leeft in diverse sectoren, zowel bij de agrarische als niet- agrarische bedrijven. Vanwege schaalvergroting in de melkveehouderij is de agrarische sector het afgelopen decennium danig in beweging. Indien schaalvergroting op een agrarisch bedrijf plaatsvindt, zijn veelal meer arbeidskrachten nodig. Om het welzijn van de op het agrarisch bedrijf aanwezige dieren te kunnen waarborgen, is dag- en nacht toezicht door één arbeidskracht per bedrijf niet altijd meer toereikend. Veelal wordt een extra arbeidskracht aangesteld. Het kan daarbij gaan om een familielid dat in een maatschapvorm in het agrarisch bedrijf stapt of een bedrijfsleider die van buitenaf wordt aangetrokken. Indien een dergelijke stap wordt gezet en de extra arbeidskracht op zichzelf wil wonen, ontstaat de wens om een tweede bedrijfswoning te bouwen.

het gehele dakvlak te bedekken en hoekige ‘vertandingen’ te vermijden. Een grondopstelling is onder voorwaarden mogelijk, mits deze binnen het bouwvlak wordt geplaatst en zoveel mogelijk onttrokken wordt aan het zicht vanaf de openbare ruimte en geen onevenredige hinder oplevert voor naastgelegen bestemmingen. Daarnaast is mestvergisting niet zonder meer toegestaan bij agrarische bedrijven. Een dergelijke (neven)activiteit wordt in beginsel beschouwd als een reguliere agrarische activiteit. De realisatie van mestvergistingsinstallaties kan middels een binnenplanse afwijking bij een agrarisch bedrijf onder voorwaarden binnen het bouwvlak mogelijk worden gemaakt. Het agrarische bedrijf dient voor minimaal 50% zelf te kunnen voorzien in de aanvoer van grondstoffen van het eigen bedrijf.

5.5

5

Tweede agrarische bedrijfswoningen zijn in z’n algemeenheid niet mogelijk in het bestemmingsplan Buitengebied. In zeer bijzondere omstandigheden kan van deze regel worden afgeweken door bijvoorbeeld het tonen van een bedrijfsplan. Hiervoor moet een afzonderlijke procedure worden gevolgd als sprake is van een permanente noodzaak om bij het bedrijf te wonen.

Duurzaamheid

De gemeente Achtkarspelen heeft duurzaamheid hoog in het vaandel staan. Onder het motto ‘Duorsom yn de Wâlden’ voert de gemeente op tal van fronten een duurzaam en milieubewust beleid. Binnen de gemeente worden zo mogelijk duurzame energieprojecten toegestaan, ook technieken die nu nog niet toepasbaar zijn, mits deze in het landschap passen en aan de milieucriteria voldoen. Het realiseren van nieuwe windturbines binnen de gemeente is overigens niet toegestaan. Zonnepanelen kunnen op het dak van de bebouwing worden geplaatst. Het heeft de voorkeur om 45

Perceelsranden Samenvoeging en verbinden percelen

Hout- en elzensingelbeplanting Eén van de landschapskarakteristieken van het dykswâlen- en singellandschap is de smalle opstrekkende verkaveling en de lineaire beplantingen op de perceelranden in de vorm van dykswâlen, danwel hout-, en elzensingelbeplantingen. Het beleid voor deze singels en wallen is er primair op gericht om het besloten karakter van het gebied te behouden. De op de, in het bestemmingplan opgenomen, overzichtskaart ‘Houtsingels en houtwallen’ aangeduide “dykswâlen” en “hout- en elzensingels beeldbepalend” behoren tot de hoofdstructuur van de Noardlike Fryske Wâlden. Deze wallen en singels mogen ingevolge het bestemmingsplan niet worden verwijderd. Alle hout- en elzensingels die niet tot de hoofdstructuur van de Noardlike Fryske Wâlden behoren, zijn op de landschapskaart in het bestemmingsplan vastgelegd en aangeduid met “hout- en elzensingels overig”. Op de landschapskaart staan alleen de dykswâlen en hout- en elzensingels die gelegen zijn binnen het gebied van de Noardlike Fryske Wâlden. De elzensingels gelegen buiten dit gebied behoren ook niet tot deze hoofdstructuur. Zowel deze singels als de aangeduide “hout- en elzensingels overig” mogen worden ‘verplaatst’ als daardoor twee of meer (kleine) agrarische percelen door samenvoeging kunnen worden vergroot tot een beter te bewerken perceel.

In dat geval kan de gemeente toestaan dat de bestaande singel(s) worden verwijderd, mits ze elders worden gecompenseerd.

De gemeente voert dit beleid uit door de eis te stellen dat voor het verwijderen van overige houten elzensingels een omgevingsvergunning moet worden aangevraagd. Een omgevingsvergunning voor het verwijderen van houtopstanden in het als ‘houten elzensingels overig’ aangeduide gebied kan alleen worden verleend indien er geen afbreuk wordt gedaan aan de cultuurhistorische en landschappelijke waarden van het gebied. Hieronder is de regeling opgenomen, waaraan de aanvraag zal worden getoetst. Het in stand houden van cultuurhistorische en landschappelijke waarden van het betreffende gebied is daarbij uitgangspunt. Als de aanvraag voldoet aan punt 1 t/m 4 dan zal de vergunning worden verleend. Daarnaast geldt dat de verwijderde singel(s) dien(t)(en) te worden gecompenseerd volgens de Wet natuurbescherming. Punt 5 biedt de mogelijkheid om in specifieke situaties af te wijken, ook als de initiatiefnemer in het totale plan een plus voor het landschap kan bieden dan wel de natuurwaarden kan verbeteren. 1. De gemiddelde oppervlakte van de gezamenlijke kavels, die bij herinrichting betrokken zijn, mag niet groter zijn dan de gemiddelde ruimtelijke kavelmaat van het betreffende landschapstype. (zie tabel a op blz 48). Hierbij mag de maximale ruimtelijke kavelmaat van het betreffende landschapstype (zie tabel a op blz 48) niet worden overschreden.

5

6.1

2. De in tabel a, blz 48 aangegeven gemiddelde ruimtelijke verhouding (breedte-lengte) is indicatief voor het betreffende landschapstype.

3. De verwijderde hout- of elzensingel dient zo gecompenseerd te worden De gemeente voert dit beleid uit door de eis te stellen dat voor het verwijderen van overige hout- en elzensingels een omgevingsvergunning moet worden aangevraagd. Een omgevingsvergunning voor het verwijderen van houtopstanden in het als ‘hout- en elzensingels overig’ aangeduide gebied kan alleen worden verleend indien er geen afbreuk wordt gedaan aan de cultuurhistorische en landschappelijke waarden van het gebied.

dat er per saldo geen cultuurhistorische en landschappelijke afbreuk wordt gedaan aan de hout- en elzensingelstructuur binnen het betreffende landschapstype.

4. Tussen de percelen dient sprake te blijven van voldoende afwisseling, aansluitend bij landschapstype.

de

landschapsstructuur

van

het

betreffende

47

6

6 5

5. Als niet aan bovenstaande 4 punten kan worden voldaan kan het college afwijken als sprake is van een plus voor het landschap en/of een verbetering van de natuurwaarden. Hierover kunnen met behulp van het procesmodel Nije Pleats afspraken worden gemaakt. Een plus voor het landschap kan bestaan uit bijv. het vergroten van de biodiversiteit van de percelen, het aanleggen van drinkpoelen voor amfibieën, het aanleggen van natuurvriendelijke oevers, het opwaarderen van bestaande landschappelijke elementen.

Tabel A

Sloten Voor het dempen van sloten moet een omgevingsvergunning worden aangevraagd. Een omgevingsvergunning voor het dempen van sloten kan alleen onder bepaalde voorwaarden worden verleend indien er geen afbreuk wordt gedaan aan de cultuurhistorische en landschappelijke waarden van het gebied. De sloten in het hele landschap zijn van waarde voor de structuur van het landschap en mogen niet zomaar worden gedempt. Voor het dempen van sloten wordt in de regel compensatie geëist, rekening houdend met het aanwezige, historisch gegroeide landschapstype. Daarnaast is voor het dempen van sloten op grond van de Waterwet tevens een watervergunning nodig. Compensatie van het gedempte oppervlak is hierbij uitgangspunt.

Profiel perceelsrand

Profiel perceelsrand

Profiel perceelsrand

Opstrekkend ontginningslandschap NAT

Jong ontginningslandschap OPSTREKKEND

Jong ontginningslandschap BLOKVORMIG

De watervergunning moet worden aangevraagd bij het Wetterskip Fryslân. Voor nadere informatie hierover (bijv. dempingen, hoofdwatergangen, aanleg van dammen, aanplant in beschermingszones) kan de initiatiefnemer contact opnemen met het Wetterskip Fryslân.

Dammen Een soepele bewerking van kleine percelen kan worden bereikt wanneer agrarische buurpercelen met elkaar worden verbonden door 2 dammen (tussen de koppen van de betrokken percelen). Het bestemmingsplan staat onder voorwaarden toe dat in dykswâlen, hout- en elzensingels en in sloten dammen aangebracht kunnen worden. In paragraaf 6.4 worden deze voorwaarden nader toegelicht. Afbeelding bedekkingspercentage

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Achtkarspelen&id=c2d42184-b290-4074-b5e2-2930422432dd