11 - Bijlage 2 - Haalbaarheidsonderzoek Flexwonen
Tekst van het document
Haalbaarheidsonderzoek Flexwonen GEMEENTE ACHTKARSPELEN
3 november 2023 | Charlotte Puister, Jelle Bouma
INHOUD Samenvatting
3
Inleiding
6
Aanpak
9
Woonvraag
11
Toewijzing en leefbaarheid
19
Bouw en kwaliteit
22
Juridische en procedureel
26
Financiering en organisatie
30
Scenario’s en businesscase
39
Conclusies
45
Bronnen
49
Bijlagen
51
2
SAMENVATTING Flexwonen gezien als dé kortetermijnoplossing voor de woningnood Het Rijk ziet flexwoningen als dé oplossing om op korte termijn meer woningen beschikbaar te maken om zo versneld de woningnood in Nederland tegen te gaan. Dit leidde in de afgelopen jaren tot veel aandacht voor flexwoningen, experimenten met het plaatsen van flexwoningen en verschillende subsidies, regelingen en kennisnetwerken om de bouw van flexwoningen te stimuleren. De gedachte daarbij is dat flexwoningen sneller, flexibeler en betaalbaarder zijn dan reguliere nieuwbouw én dat er relatief weinig weerstand tegen is vanuit omwonenden. Gemeente Achtkarspelen spreekt ambitie uit voor 50 flexwoning voor 2026 In de woonvisie Achtkarspelen 2020-2025 benoemt de gemeente dat zij nog een bouwopgave heeft voor de komende periode, onder andere naar aanleiding van de gunstige ligging tussen Leeuwarden en Groningen. De toekomst laat zich echter lastig voorspellen; behoefte aan woningen kan op lange termijn afnemen ten gevolge van vergrijzing en migratiebewegingen. Daarom benoemt de gemeente flexwoningen (tijdelijke woningen) in haar woonvisie als een mogelijkheid om flexibiliteit in haar woningvoorraad aan te brengen.
In navolging van het benoemen van flexwoningen in de woonvisie heeft de raad van de gemeente Achtkarspelen de ambitie uitgesproken om in de komende bestuursperiode (2022-2026) 50 flexwoningen te realiseren.
De redenen van de raad om flexwoningen te willen realiseren zijn: ✓ Het sneller kunnen doorlopen van procedures om woningen te realiseren; ✓ Het kunnen toevoegen van woningen buiten het reguliere woningbouwprogramma om zo een flexibele schil te vormen in tijden van hoge marktdruk; ✓ De hoge mate van duurzaamheid, circulariteit en innovatie past bij de ambities van de gemeente Achtkarspelen. Haalbaarheidsonderzoek naar flexwoningen We hebben binnen het onderzoek gekeken naar de haalbaarheid van flexwoningen. De gemeente Achtkarspelen heeft woningcorporatie SWA gevraagd als partner voor het realiseren van flexwoningen in de gemeente. Samen hebben zij dit haalbaarheidsonderzoek laten uitvoeren met als doel om te bepalen of flexwoningen passend en (financieel) haalbaar zijn in de gemeente Achtkarspelen. Binnen het onderzoek hebben beide partijen samen opgetrokken. Opzet van het onderzoek Het haalbaarheidsonderzoek is opgebouwd uit deskresearch, het inwinnen van ervaringen van experts op het gebied van flexwonen, interviews met medewerkers van de relevante afdelingen van de gemeente Achtkarspelen en woningcorporatie SWA en een grove financiële doorrekening van de mogelijke scenario’s voor flexwoningen in de gemeente Achtkarspelen.
Flexwoningen geen passende oplossing voor de gemeente Achtkarspelen Uit het haalbaarheidsonderzoek blijkt dat voor de gemeente Achtkarspelen geldt dat, in vergelijking met het toevoegen van permanente woningen, flexwoningen: 1. Niet of nauwelijks sneller te realiseren zijn; 2. Gelijk of minder betaalbaar zijn voor gemeente en woningcorporatie; 3. Meer flexibiliteit bieden wanneer de marktdruk afneemt, omdat ze makkelijk te verwijderen of verplaatsen zijn; 4. een gelijke hoeveelheid of wellicht meer weerstand zullen opleveren vanuit de omwonenden in verband met de beoogde doelgroep. De gemeente Achtkarspelen en woningcorporatie SWA trekken hieruit de conclusie dat flexwonen voor haar werkgebied en inwoners geen passende woonvorm is. De doorslaggevende factoren hierbij zijn de gelijke, of in veel gevallen hogere, onrendabele top die uit de opgestelde businesscase naar voren komt, het feit dat een flexwonen-project niet de gewenste en verwachte versnelling oplevert ten opzichte van permanente toevoeging én de verwachte (hoge mate van) weerstand voor een dergelijk project.
Op de twee pagina’s hierna staat een toelichting op bovenstaande uitkomst.
3
SAMENVATTING In het algemeen zijn er een aantal redenen die vaak genoemd worden als belangrijke redenen om voor flexwonen te kiezen. De meest relevante zijn: 1. Het is snel te realiseren; 2. Het zijn betaalbare woningen die óók kwaliteit bieden; 3. Wanneer de marktdruk afneemt zijn woningen flexibel: gemakkelijk te verwijderen of verplaatsen; 4. Er is minder weerstand tegen tijdelijke woningen dan permanente woningen. In deze samenvatting staat per reden uitgewerkt waarom deze wel of niet van toepassing is op flexwoningen in de gemeente Achtkarspelen. Per reden stellen we beknopt vast wat voor- en nadelen zijn, zoals in de volledig rapportage uitgebreid is behandeld. Daarna trekken we een conclusie voor de gemeente Achtkarspelen. 1: De bouw gaat sneller, maar het proces niet Ten aanzien van de snelle realisatie van flexwoningen worden we door de Omgevingswet ingehaald. De reguliere doorlooptijd van een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA), die gehanteerd kan worden voor het realiseren van flexwoningen, is gelijk aan de huidige kruimelregeling en zal zonder bezwaren de standaard doorlooptijd van acht weken worden. Maar wanneer er bezwaren zijn, zoals nu de verwachting is, is de doorlooptijd 24 weken. Gelijk aan een wijziging van het omgevingsplan, zoals bij een permanente toevoeging op de woningvoorraad dient te worden.
Een versnelling gaat hiermee verloren ten opzichte van de huidige praktijk per 1 januari 2024. De snelheid van bouwen is een voordeel dat wel blijft bestaan. Waar flexwoningen in drie tot maximaal zes maanden worden geplaatst, geeft woningcorporatie SWA aan dat hun bouwpartner de reguliere woningen in negen maanden bouwt. Dit levert dus wel een kleine versnelling op. In de gesprekken met gemeenten en woningcorporatie merken we dat er weinig rek is bij beide organisaties om een nieuw proces voor realisatie flexwonen op te zetten, te doorlopen en te bemensen. Dit kan een versnelling in de weg staan, ten opzichte van het reguliere proces waar men al mee bekend is. Zeker in het licht van eventuele precedentwerking van een nieuw flexwonentraject. Tot slot geldt ook voor flexwonen-projecten dat de wachttijd van één tot anderhalf jaar voor de aanleg van nutsvoorzieningen een vertragende factor is. We concluderen op basis van bovenstaande toelichting dat er in de context van de gemeente Achtkarspelen geen of slechts minimaal sprake is van een versnelling bij het kiezen voor flexwoningen.
2: Regulier bouwen is beter betaalbaar te maken Wat betreft betaalbaarheid van woningen staat vast dat flexwoningen een lagere aanschafwaarde hebben dan een
reguliere, permanente woning. Afhankelijk van de exploitatieduur en afspraken over vervolgexploitaties valt de businesscase gunstiger of minder gunstig uit. Daarbij moet ook rekening gehouden worden met eventuele verplaatstingskosten, verwachte hogere onderhoudskosten ten opzichte van reguliere woningen door een hogere mutatiegraad en afspraken over grond en opstallen. SWA stelt op basis van de opgestelde businesscase vast dat de onrendabele top in de gunstigste variant van de businesscase gelijk is en in andere varianten minder gunstig is dan bij het bouwen van reguliere, permanente sociale huurwoningen. De betaalbaarheid voor de huurders van flexwoningen en hun huurdersrechten zijn vastgelegd en kunnen worden gewaarborgd op eenzelfde wijze als reguliere sociale huurwoningen. Er is daarin geen verschil met reguliere nieuwbouw. We concluderen op basis van bovenstaande toelichting dat een keuze voor flexwonen voor huurders niet tot een kostenvoordeel leidt. Voor de gemeente Achtkarspelen liggen de kosten voor flexwonen hoger dan bij een regulier traject, in verband met o.a. de afspraken over grond en opstallen. Voor woningcorporatie SWA is de onrendabele top gelijk of hoger aan een reguliere toevoeging van permanente woningen. Voor de gemeente Achtkarspelen is er daarmee geen sprake van flexwonen als een betaalbaarder alternatief voor reguliere toevoeging.
Een flexwonen project is mogelijk zelfs minder betaalbaar voor gemeente en SWA.
4
SAMENVATTING 3: Flexibiliteit flexwonen is groter, maar voor SWA niet noodzakelijk Als we kijken naar de daadwerkelijke flexibiliteit die tijdelijke woningen bieden, geeft dit voor de gemeente Achtkarspelen voordelen. We weten immers niet hoe de woningmarkt fluctueert in de tijd: blijft de druk hoog of gaan we in de toekomst terug naar een krimpscenario? Door te kiezen voor flexwoningen hoeft de keuze om permanent toe te voegen niet nu gemaakt te worden en kan buiten het reguliere woningprogramma worden gebouwd. Bij de huidige hoge druk op de woningmarkt worden flexwoningen toegevoegd en gebruikt. Blijkt aan het einde van de exploitatieperiode dat de marktdruk zodanig laag is dat deze niet meer nodig zijn, dan kunnen ze verwijderd en verplaatst of verkocht worden. Een belangrijke kanttekening is dat bij een lage marktdruk de vraag naar relatief nieuwe flexwoningen niet als eerste afneemt. Juist de verouderde, energetisch minder goede woningen met een onwenselijke plattegrond zijn als eerste minder in trek. Daar kan de woningcorporatie op inspelen door juist dat bezit te slopen; een manier van werken waar zij nu al aan gewend zijn (het principe van de rollende voorraad, zie pagina 17 van de rapportage). De nieuwbouw, of dat nu flexwoningen of permanente woningen zijn, blijft dan het gewilde alternatief, ook bij een lagere marktdruk.
Hierin bestaat geen verschil tussen de scenario’s.
We concluderen om bovenstaande redenen dat er in de context van de gemeente Achtkarspelen wel sprake is van meer flexibiliteit bij een keuze voor flexwonen. Tegelijkertijd zien we dat de werkwijze van SWA bij permanente toevoeging niet hoeft te leiden tot ongewenste leegstand bij een afnemende vraag.
We concluderen naar aanleiding van de hier benoemde redenen dat flexwonen niet per se, en op de beoogde locatie zeker niet, leidt tot minder weerstand tegen het project. Gezien de beoogde doelgroep kunnen we stellen dat voor alle flexwonen scenario’s weerstand een reden tot vertraging in het project zal zijn.
4. Niet flexwonen maar de doelgroep bepaald weerstand Tot slot concluderen we in de gesprekken met medewerkers van de gemeente Achtkarspelen en SWA dat de verwachte weerstand tegen tijdelijke woningen gelijk, zo niet groter, is dan permanente woningen. Het feit dat het om tijdelijke woningen gaat, maakt ook dat de verwachte kwaliteit en uitstraling onder de inwoners in de kernen minder positief is. Er worden wel kansen gezien om dit te ondervangen door een goed participatietraject. Zo’n traject legt wel een druk op de organisaties van de gemeente en corporatie, terwijl zij aangeven dat daar weinig rek in zit.
Aanvullend heeft de raad aangegeven ook kansen voor flexwoningen te zien vanwege het duurzame, circulaire en innovatieve karakter. We hebben in de vergelijking tussen eisen aan flexwoningen en reguliere woningen hierin geen groot verschil kunnen ontdekken die doorslaggevend zou moeten zijn in de keuze voor flexwoningen.
Ook ligt de verwachte weerstand aan één van de beoogde doelgroepen, statushouders, in relatie tot de beeldvorming en draagkracht onder de lokale bevolking. Daarin maakt het geen verschil of dit flexwoningen of reguliere woningen zijn en gaat dit dus op voor alle scenario’s.
5
FLEXWONEN INLEIDING: WAAROM FLEXWONEN IN ACHTKARSPELEN? Flexwonen gezien als dé kortetermijnoplossing voor de woningnood In maart 2019 heeft de Tweede Kamer al een motie aangenomen dat zij 15.000 flexwoningen per jaar toegevoegd willen zien worden aan de woningvoorraad. Het Rijk ziet hierin dé oplossing om op korte termijn meer woningen beschikbaar te maken om zo versneld de woningnood in Nederland tegen te gaan. Dit leidde in de afgelopen jaren tot veel aandacht voor flexwoningen, experimenten met het plaatsen van flexwoningen en verschillende subsidies, regelingen en kennisnetwerken om de bouw van flexwoningen te stimuleren. De urgentie voor het snel realiseren van kwalitatief goede woningen is groot. De gedachte daarbij is dat flexwoningen sneller geplaatst kunnen worden dan reguliere nieuwbouw en dat zij daarbij ook nog goedkoper zijn. Met het reguliere bouwproces gaat dit (te) traag. De kwaliteit van de huidige flexwoning is zodanig dat het een gelijkwaardig alternatief is van reguliere nieuwbouw, is het geluid dat veel aanbieders laten horen. Vanuit de Rijksoverheid en lokale overheden wordt met interesse gekeken naar de flexibiliteit en de mogelijkheid om met verkorte procedures en regelgeving te werken. Dit zorgt voor een snelle plaatsing van de woningen.
Maar bij afnemende vraag in de toekomst kunnen de woningen worden verwijderd en elders worden geplaatst waar wel veel vraag naar woningen is.
Flexwoningen bieden als het ware de mogelijkheid om schommelingen in druk op de woningmarkt op te vangen. Ze vormen de zogenoemde flexibele schil van de woningmarkt. Al met al wordt flexwonen gezien als dé korte termijn oplossing voor de woningnood. Gemeente Achtkarspelen spreekt ambitie uit voor 50 flexwoning voor 2026 In de woonvisie Achtkarspelen 2020-2025 benoemt de gemeente dat zij nog een bouwopgave heeft voor de komende periode, onder andere naar aanleiding van de gunstige ligging tussen Leeuwarden en Groningen. De toekomst laat zich echter lastig voorspellen; behoefte aan woningen kan op lange termijn afnemen ten gevolge van vergrijzing en migratiebewegingen. Daarom benoemt de gemeente flexwoningen (tijdelijke woningen) in haar woonvisie als een mogelijkheid om flexibiliteit in haar woningvoorraad aan te brengen. Daarmee kan zij beter inspelen op de dynamiek op de woningmarkt. Op moment van schrijven (najaar 2023) zien we nog geen afname van de behoefte aan woningen.
Raad ziet kans voor flexwoningen vanwege snelheid, flexibiliteit en duurzaamheid De raad geeft aan een drietal redenen te zien om te kiezen voor flexwoningen. Zo ziet zij kansen om procedures om flexwoningen te realiseren sneller te kunnen doorlopen in vergelijking met het doorlopen van procedures voor reguliere nieuwbouw. Daarnaast kunnen flexwoningen buiten de reguliere woningbouwprogrammering worden toegevoegd en daarmee een flexibele schil vormen in tijden van hoge marktdruk. Tot slot denkt zij dat door innovatie en de hoge mate van duurzaamheid en circulariteit dit type woningen aansluit bij de ambities van de gemeente Achtkarspelen.
In navolging van het benoemen van flexwoningen in de woonvisie heeft de raad van de gemeente Achtkarspelen de ambitie uitgesproken om in de komende bestuursperiode (2022-2026) 50 flexwoningen te realiseren.
6
FLEXWONEN INLEIDING: WAAROM FLEXWONEN IN ACHTKARSPELEN? Versnellingskamer: start verkenning Achtkarspelen In juni 2022 is in het kader van een eerste verkenning van de mogelijkheden voor flexwonen door medewerkers van de Werkmaatschappij 8KTD deelgenomen aan een versnellingskamer. Tijdens deze sessie is met landelijke deskundigen op het gebied van flexwonen verkend in hoeverre flexwonen een oplossing kan bieden voor de woonproblematiek in de gemeenten Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel. De belangrijkste uitkomsten van deze sessie waren: ✓ Flexwonen kan een oplossing bieden voor het huisvesten van starters, statushouders en andere spoedzoekers door een tijdelijke uitbreiding van de woningvoorraad; ✓ Flexwoningen moeten een betaalbare woonvorm zijn die qua verschijningsvorm past bij de bestaande bouw op de beoogde locatie; ✓ Er zijn locaties in beeld bij de gemeente, waarbij twee voor de hand liggende locaties voor vervolgonderzoek worden aangewezen; ✓ Binnen de van toepassing zijnde wetgeving in juni 2022 kunnen flexwoningen relatief snel worden gerealiseerd. Voorwaarden daarvoor zijn wel dat er geen belemmeringen zijn door zwaarwegende bezwaren en aanleg van nutsvoorzieningen.
uitkomsten kaders voor beoogde doelgroepen en locaties voor de gemeente Achtkarspelen. Gemeente en woningcorporatie SWA trekken samen op De gemeente Achtkarspelen heeft lokale woningcorporatie SWA gevraagd als partner voor het realiseren van flexwoningen in de gemeente. Zowel de gemeente als de corporatie hebben behoefte aan een geode onderbouwing van het nut en de haalbaarheid van een flexwonen-project in de gemeente Achtkarspelen. Om deze reden hebben zij dit haalbaarheidsonderzoek laten uitvoeren. Zij hebben daarbij beide vragen over onder andere de woonvraag, leefbaarheid, bouw en kwaliteit, wet- en regelgeving en financiering voorgelegd aan het onderzoeksteam. Het doel van het onderzoek is om te bepalen of flexwoningen passend en (financieel) haalbaar zijn in de gemeente Achtkarspelen. Binnen het onderzoek hebben beide partijen samen opgetrokken.
De uitkomsten van de versnellingskamer gaf aanleiding om dit haalbaarheidsonderzoek uit te voeren. Daarnaast geven de
7
FLEXWONEN INLEIDING: WAT ZIJN FLEXWONINGEN? Wat is een flexwoning? Een flexwoning is een andere benaming voor tijdelijke woning. Onder flexwonen verstaan we verschillende vormen van tijdelijkheid: De woning is tijdelijk. Dit betekent dat een woonconcept, doorgaans in hoge mate prefab gebouwd en demontabel, slechts voor een bepaalde tijd op een bepaalde locatie staat. De woningen zijn gemakkelijk verplaatsbaar. De locatie is tijdelijk. Het kan zijn dat een locatie slechts tijdelijk beschikbaar is voor wonen. Bijvoorbeeld een braakliggend terrein waar pas over 15 jaar permanent gewoond kan worden, kan eerst tijdelijk worden ingezet als woongebied met flexwoningen. Ook leegstaande gebouwen die tijdelijk ingevuld worden met wooneenheden vallen hieronder. De bewoners zijn tijdelijk. Hier is sprake van wanneer het huurcontract tijdelijk is. De regelgeving voor tijdelijke huurcontracten zal naar aanleiding van de invoering van het aangenomen wetsvoorstel vaste huurcontracten per 1 januari 2024 aangescherpt worden*. De verwachting is dat het daardoor minder vaak voor gaat komen dat flexwoningen tijdelijk verhuurd worden.
Wie wonen er in flexwoningen? Door verschillende omstandigheden kunnen mensen tijdelijk of met spoed op zoek zijn naar een woning. Flexwoningen kunnen bijdragen aan het huisvesten van deze groepen woningzoekers. We noemen deze woningzoeker vaak ook wel spoedzoekers. Een breed aantal woningzoekers valt onder de groep spoedzoekers, zoals bijvoorbeeld: ✓ Mensen die onlangs zijn gescheiden en hun oude woning verlaten; ✓ Starters die door wachttijden en huizenprijzen geen voet aan de grond krijgen op de reguliere woningmarkt ✓ Ex-daklozen en ex-gedetineerden ✓ Statushouders en arbeidsmigranten ✓ Mensen die hun woning door huisuitzettingen en gedwongen verkoop moeten verlaten. Bovenstaande lijst is niet uitputtend, maar geeft een beeld van de diversiteit van de groep spoedzoekers.
Wie bieden flexwoningen aan? Er zijn vele aanbieders van flexwoningen en zij bieden een diversiteit aan flexwoningen in verschillende verschijningsvormen aan. Van containerwoningen met een studio-indeling tot rijwoningen waarvan aan de buitenkant bijna niet te zien is dat het om een flexwoning gaat. De aanbieders van deze woningen zijn veelal ontwikkelaars. Een aantal bekende zijn Barli en Startblock, maar ook Heijmans (van de Heijmans One) en BAM. Veel van deze aanbieders leveren enkel hun product en een eventueel onderhoudspakket. Enkele verzorgen indien gewenst ook de verhuur van hun flexwoningen. Een voorbeeld daarvan is Rabobank Smartbuilds, die hier een partner voor heeft aangetrokken. In verreweg de meeste gevallen zijn het een lokale woningcorporatie en gemeente die de organisatie en investering in het realiseren van de flexwoningen op zich nemen. De exploitatie wordt dan door de woningcorporatie voor haar rekening genomen.
We hanteren voor deze opgave bovenstaande definities, die breed gedeeld worden onder overheden, ontwikkelende partijen en marktpartijen.
*Lees meer over het aangenomen wetsvoorstel vaste huurcontracten op www.tweedekamer.nl; zoekterm: wet vaste huurcontracten
8
AANPAK
9 Bron: www.conceptenboulevard.nl
| Tala, model flex 3
AANPAK HOE Deskresearch in combinatie met organisatiekennis Op basis van de uitvraag van de gemeente Achtkarspelen en de aanvullende vragen van woningcorporatie SWA hebben we het haalbaarheidsonderzoek uitgevoerd in vier stappen: 1. We startten met deskresearch om allerlei facetten van flexwonen in kaart te brengen. Hierbij maakten we gebruik van bestaande bronnen van bijvoorbeeld Platform 31, het expertteam flexwonen van het RVO en Aedes. Daarnaast hebben we gebruikgemaakt van eerdere analyses die de gemeente Achtkarspelen in het kader van de versnellingstafel flexwonen heeft gedaan. 2. We spraken vervolgens met medewerkers van de gemeente Achtkarspelen en de woningcorporatie om hun verwachtingen, ambities en mogelijkheden voor flexwoningen binnen de gemeente Achtkapspelen in kaart te brengen. 3. We spraken met ervaringsdeskundigen over hoe zij flexwonen hebben opgezet. Daarbij legden we de focus op het opstellen van een businesscase voor flexwonen in de gemeente Achtkarspelen. 4. We hebben samen met de gemeente Achtkarspelen en woningcorporatie SWA de uitkomsten van het deskresearch, de interviews en de businesscase besproken. Op basis van dit gesprek kan een onderbouwde keuze worden gemaakt voor het al dan niet toevoegen van flexwoningen in de gemeente Achtkarspelen.
Interviewlijst Gemeente Achtkarspelen: ✓ Jessica Jongsma-Brinks, Ymca de Graaf, afdeling Sociaal Domein ✓ Jantine Kerkmeester, afdeling Grondzaken ✓ Pieter de Haas, Silke Daals en Tamara Wiersema, afdeling Ruimtelijke Ordening (RO). ✓ Wieke de Boer en Remi Osinga, Projectleiders statushouders
Leeswijzer Naar aanleiding van de uitvraag van de gemeente Achtkarspelen en aanvullende vragen van woningcorporatie SWA hebben we de volgende onderwerpen opgenomen in ons haalbaarheidsonderzoek. Deze rapportage is opgebouwd aan de hand van één hoofdstuk per onderstaand onderwerp. De rapportage sluit af met een hoofdstuk met scenario’s en conclusies.
Woningcorporatie SWA: ✓ Gosse Haaksema, manager financiële zaken ✓ Johannes Douma, manager wonen ✓ Martijn Rijpstra, manager vastgoed en techniek ✓ Rutger Bosch, coördinator vastgoed
1.
Samenwerking met gemeente Achtkarspelen en SWA Binnen dit haalbaarheidsonderzoek en voor eventuele vervolgstappen naar aanleiding daarvan trokken de gemeente Achtkarspelen en woningcorporatie samen op. Binnen het onderzoek informeerden we beide partijen gelijktijdig en planden we overleggen zo veel mogelijk gezamenlijk in. Binnen het proces organiseerden we in ieder geval drie contactmomenten: een startoverleg, het bespreken van eerste resultaten aan de hand van een conceptrapportage en het bespreken van de eindrapportage.
2. 3. 4.
5.
Woonvraag: doelgroep, locaties van flexwonen en concurrentie met bestaand bezit Toewijzing en leefbaarheid: effecten op de omgeving en complexen van flexwonen, toewijzing en mogelijke gevoelens van oneerlijkheid tussen zittende en nieuwe huurders Bouw en kwaliteit: kwaliteit van de woningen en hoe dit zicht verhoudt tot de doelgroep, beleid van SWA, de (onderhoud)kosten en verhouding tot het standaardproces. Procedures: kijkend naar de procedures in het huidige recht en per 1 januari de Omgevingswet. Welke procedures moeten gevolgd worden en waar kunnen processen gelijk aan elkaar lopen? Financiële vraagstukken en organisatievraagstukken: de businesscase van flexwonen is anders dan reguliere woningbouw, maar hoe kun je dit toch haalbaar maken? En wat heb je daarvoor nodig van verschillende organisaties?
10
WOONVRAAG
✓ Doelgroepen ✓ Geschikte locaties
✓ Spreiding ✓ Concurrentie tijdelijke en permanente voorraad
Bron:Bron: www.conceptenboulevard.nl | Timbular, modelmodel 30 www.conceptenboulevard.nl | Optimaat, Noa
11
WOONVRAAG DOELGROEPEN Woonbehoeften starters, statushouders en spoedzoekers passend bij flexwonen Doorgaans worden flexwoningen ingezet voor doelgroepen die met spoed en/of voor een relatief korte periode een woning zoeken. Het gaat dan om bijvoorbeeld statushouders, seizoenarbeiders, dak- en thuislozen, maar ook om starters die geen voet aan de grond krijgen op de lokale (koop)woningmarkt of mensen die een baan hebben gekregen in een regio op grote afstand van hun huidige woning. De gemeente heeft naar aanleiding van de uitkomsten van de versnellingskamer geconcludeerd dat flexwoningen in haar gemeente het meest passen bij de woonbehoeften van: ✓ Starters. Deze doelgroep lukt het vaak niet om een eerste stap in hun wooncarrière te maken. Zowel in de huur (lange wachtlijsten) als koop (weinig of te duur aanbod) komen zij niet aan bod. ✓ Statushouders. Deze doelgroep heeft vaak urgent een woning nodig. De gemeente heeft een verantwoordelijkheid (taakstelling) om hierin te voorzien. ✓ Spoedzoekers. Deze doelgroep zoekt (onverwacht) snel een woning. Door een gebrek aan inschrijfduur is dit moeilijk te realiseren via de reguliere voorraad / toewijzing in de sociale huur. Onder spoedzoekers verstaan we in deze opgave mensen die vanwege baan, scheiding of andere acute reden op (zeer) korte termijn een woning zoeken.
In de afbeelding op de volgende pagina staat welke kenmerken de gemeente Achtkarspelen per doelgroep vanuit de versnellingskamer meegeeft voor dit onderzoek. Een kanttekening hierbij is dat dit geen vastgesteld aantal is, maar dat we onderzoeken welke locatie zich leent voor welke invulling qua doelgroepen. We gebruiken de uitkomsten van de versnellingskamer in dit opzicht daarom niet als kaderstellend, maar als richtlijn. Uitdaging: huisvesten statushouders Uit de gesprekken met de projectleiders Statushouders in de gemeente Achtkarspelen komt naar voren dat er in de gemeente momenteel een uitdaging ligt om het aantal statushouders, waar een taakstelling onder ligt, te plaatsen. De gemeente zoekt allerlei huisvestingsmogelijkheden om statushouders in bestaande sociale huur, maar ook in transformatiepanden en/of nieuwe ontwikkelingen te huisvesten. Tijdelijke huisvesting, zowel qua locatie als qua woning, wordt daarin als een kans gezien om het aantal beschikbare woningen voor statushouders te vergroten. Om het draagvlak voor dergelijke huisvesting in de dorpen te vergroten zien medewerkers kansen om een zogenoemde magic mix te maken met starters en statushouders.
12
WOONVRAAG DOELGROEPEN Magic mix om draagvlak te vergroten Vaak wordt bij het bepalen van de doelgroepen voor een flexwonen-project gesproken over een magic mix. In basis houdt dit in dat je verschillende doelgroepen in een project combineert om tot een woonomgeving te komen waarin prettig gewoond wordt. Wanneer er sprake is van een eenzijdige invulling van woningen met één specifieke doelgroep leidt dat in sommige gevallen tot (angst voor) overlast. Door doelgroepen te combineren kan deze (angst voor) overlast voorkomen worden. Daarbij is er geen sprake van een ‘one size fits all’-samenstelling van doelgroepen. De omliggende (woon)omgeving, wensen van omwonenden en doelen en omvang van het project samen zorgen voor een samenstelling die het best werkt op een specifieke locatie: de zogenoemde magic mix. Woningbehoefte het grootst onder statushouders In gesprekken met medewerkers van het sociaal domein, leefbaarheid en ruimtelijke ordening van de gemeente Achtkarspelen en in gesprekken met medewerkers van woningcorporatie SWA hebben we besproken welke samenstelling van doelgroepen in deze gemeente wenselijk zou zijn. Daaruit kwam naar voren dat er veel behoefte is om statushouders te huisvesten, omdat hier een uitdaging ligt. Daarnaast zien medewerkers van beide partijen ook dat het belangrijk is om een deel van de flexwoningen beschikbaar te stellen aan het dorp.
Dit is belangrijk om het draagvlak in het dorp te vergroten en zo
minder bezwaren te krijgen tijdens de vergunningsprocedure. Uit de gesprekken concluderen we dat beide partijen de meeste kansen zien voor een mix tussen statushouders en starters. Omdat de uitdaging voor de huisvesting van statushouders dusdanig groot is, zetten we in op een mix van twee derde statushouders en een derde starters. Onvoldoende behoefte aan flexwoningen onder spoedzoekers In de gesprekken met gemeente Achtkarspelen komt geen specifieke behoefte naar voren voor het huisvesten van andere spoedzoekers in flexwoningen. Wel komt uit gesprekken met medewerkers van de gemeente naar voren dat bij beschikbaarheid verhuur aan andere spoedzoekers, zoals gescheiden mensen, seizoensarbeider etc., mogelijk zou moeten zijn. Voor het haalbaarheidsonderzoek hebben we overige spoedzoekers niet verder meegenomen en zijn kenmerken van woonwensen van deze doelgroep buiten beschouwing gelaten omdat de doelgroep te klein is en er geen urgentie ligt bij de gemeente of corporatie. Ook uit de versnellingskamer bleek dat dit de kleinste groep voor flexwoningen is binnen de gemeente Achtkarspelen.
Starters Huishoudensgrootte Leeftijd Woonoppervlakte Aantal slaapkamers Huurgrens Aantal wooneenheden
1- tot 2-persoons Jonger dan 30 jaar Tot 50 m² 1 tot 2 slaapkamers € 693,60 (prijspeil 2023) 25
Statushouders Huishoudensgrootte Leeftijd Woonoppervlakte Aantal slaapkamers Huurgrens Aantal wooneenheden
Gezinnen en 1- tot 2-persoons Divers Afhankelijk van huishoudensgrootte Afhankelijk van huishoudensgrootte € 693,60 (prijspeil 2023) 20
Spoedzoekers Huishoudensgrootte Leeftijd Woonoppervlakte Aantal slaapkamers Huurgrens Aantal wooneenheden
1-persoons Divers Tot 50 m² 1 tot 2 slaapkamers Afhankelijk van inkomen 5
Uitkomsten versnellingskamer Achtkarspelen: kenmerken per mogelijke doelgroepen voor flexwonen; zie inleiding voor toelichting over de versnellingskamer. De genoemde aantallen komen voort uit de versnellingskamer, maar zijn geen vastgestelde uitkomsten van dit onderzoek.
13
WOONVRAAG GESCHIKTE LOCATIES Hogere mutatiegraad flexwoningen passend bij doelgroepen Een zorg die beide partijen geuit hebben, is in hoeverre het aanbod voor flexwonen aansluit bij de wensen, maar ook bij de mogelijkheden van de reguliere woningzoekende. We zien naar aanleiding van de gesprekken met medewerkers van SWA geen aanwijzingen dat zittende huurders worden benadeeld door het toevoegen van flexwoningen. Zij geven aan dat reguliere huurders vaak al (zeer) lang in hun huurwoning wonen en zij dit echt als een eigen woning zien. Zij zijn dus niet op korte termijn op zoek naar een andere woning. Voor nieuwe huurders die interesse hebben in een flexwoning is het wel belangrijk om aan de voorkant de exploitatieduur van de woningen helder te hebben. Tegelijkertijd weten we uit de praktijk dat de beoogde doelgroepen, statushouders en starters, juist niet lang in dezelfde woning blijven wonen. Uit gesprekken met gemeente en SWA blijkt dat statushouders op relatief korte termijn (hooguit twee tot drie jaar) een andere woning vinden, vaak buiten de gemeente. Van starters weten we dat zij binnen een aantal jaren graag een volgende stap maken op de woningmarkt. In gemeenten als Achtkarspelen is het huren van een starterswoning vaak een opstap naar een eerste koopwoning. Uitzonderingen daargelaten passen beide doelgroepen hierdoor goed binnen het concept flexwonen.
Flexwonen kunnen passend zij in grote en kleine kernen De gemeente Achtkarspelen bestaat uit een drietal grote kernen met daarnaast een groot aantal middelgrote en kleine kernen. De grote kernen Buitenpost, Surhuisterveen en Harkema kennen een relatief groot voorzieningenniveau en er trekken relatief veel inwoners van de gemeente (en in beperkte mate van daarbuiten) naar deze kernen toe. De kleinere dorpen hebben minder tot geen voorzieningen. Wel geven medewerkers van de gemeente Achtkarspelen aan dat de meeste dorpen een hechte gemeenschap kennen en dat er op kleine schaal naar woonruimte in de dorpen wordt gezocht, bijvoorbeeld door jongeren die willen starten op de woningmarkt of mensen die onlangs gescheiden zijn. Uit de gesprekken met SWA kunnen we concluderen dat de vraag in kleine dorpen aanwezig, maar wel klein is. Voor zowel de kleinere dorpen als de grote kernen in de gemeente zou flexwonen qua verschijningsvorm passend kunnen zijn. Tegelijkertijd weten we van ervaringsdeskundigen en uit deskresearch dat de businesscase moeilijker rond te krijgen is naarmate je met kleinere aantallen rekent. Zeker in kleine dorpen is de omvang van een mogelijk flexwonen-project zodanig klein dat het rondkrijgen van een businesscase een uitdaging zal zijn.
Versnellingskamer levert twee focuslocaties op Uit de versnellingskamer van juni 2022 komen twee locaties naar voren als mogelijke locaties voor een flexwonen-project. Binnen dit haalbaarheidsonderzoek is gevraagd deze locaties als uitgangspunt te nemen. Het gaat om de locaties ‘Acht Oan de Diken’ in Buitenpost en de Van Harinxmastrjitte in Kootstertille. Op de volgende pagina’s zijn de kenmerken (uitkomsten versnellingskamer) en voor- en nadelen van de locaties beschreven. Aanvullende locaties Uit de gesprekken met SWA komen nog een aantal locaties naar voren die overwogen kunnen worden als locatie voor flexwonen. Het gaat om de volgende locaties, waarbij wij een toelichting op de geschiktheid van de locatie hebben toegevoegd. ✓ Fokke Zwaagmanbuorren, Twijzelerheide. Op deze locatie is volgens SWA momenteel al weerstand voor het bouwen van woningen. Waarschijnlijk komen er ook bezwaren op plannen voor flexwonen. De procedures kunnen daarmee niet snel doorlopen worden. Flexwonen biedt onvoldoende uitkomst. ✓ Hoek Mounestrjitte en Pinksterblomstrjitte, Kootstertille. Op deze locatie zouden maximaal vijf flexwoningen geplaatst kunnen worden. In het licht van de uitkomsten van dit onderzoek (zie vervolg rapportage) achten wij deze aantallen te klein om tot een rendabel plan te komen. We adviseren daarom hier geen flexwoningen te plaatsen.
14
LOCATIE: BUITENPOST Mogelijke locatie: Acht Oan de Diken De gemeente Achtkarspelen heeft in Buitenpost bij uitleglocatie Acht Oan de Diken verschillende stukken grond in bezit. De geel gearceerde locaties zijn op het oog als mogelijke locatie voor flexwonen. Hieronder een overzicht van de kenmerken van de specifieke kavels op deze locatie.
Acht Oan de Diken Eigendom Aantal woningen Doelgroepen Geschatte doorlooptijd Procedure Exploitatietermijn
Gemeente maximaal 20 woningen Starters, spoedzoekers en statushouders 24 maanden Kruimelregeling Chw/Wabo (tot 1 jan 2024, daarna Omgevingswet (BOPA)) 10 jaar
De locaties grenzen aan een kleine nieuwbouwwijk van Buitenpost met aangrenzend aan de locatie tweekappers bestaande uit één laag met een kap. De twee locaties en het tussengelegen deel zijn momenteel onderdeel van een verdere nieuwbouwontwikkeling aan Acht Oan de Diken. Op moment van schrijven ligt er een stedenbouwkundig plan voor deze locatie waar flexwoningen geen onderdeel van uitmaken. In het kader van versneld bouwen is dit een nadeel, omdat het vraagt om een herziening van het voorliggend stedenbouwkundig plan. De locaties lenen zich voor een mix van de doelgroepen (lokale) starters, spoedzoekers, reguliere woningzoekers en statushouders. De ligging in een grote kern als Buitenpost maakt dat er voldoende kansen zijn om verschillende doelgroepen te huisvesten, voor langere en kortere termijn. De vorm flexwonen kan passen binnen een nieuwbouwontwikkeling, maar de locatie leent zich ook voor permanente bouw.
15
LOCATIE: KOOTSTERTILLE Mogelijke locatie flexwonen: Kootstertille De gemeente Achtkarspelen heeft in Koostertille grenzend aan de Van Harinxmastrjitte een stuk grond in bezit. De geel gearceerde locatie is op het oog als mogelijke locatie voor flexwonen. Hieronder een overzicht van de kenmerken van de locatie.
Kootstertille Eigendom Aantal woningen Doelgroepen Geschatte doorlooptijd Procedure Exploitatietermijn
Gemeente 10 tot 15 woningen Starters en statushouders 24 maanden Chw/Wabo (tot 1 jan 2024, daarna Omgevingswet (BOPA)) 15 jaar met mogelijkheid definitief
De locatie grenst aan een recente nieuwbouwlocatie. Naast deze nieuwbouw worden Oekraïense ontheemden opgevangen in het kerkgebouw. Tegenover de locatie bevindt zich een bestaande woonwijk. Op moment van schrijven zijn er geen concrete plannen voor deze locatie. Wel is de locatie in beeld voor het realiseren van huisvesting voor statushouders op zeer korte termijn. Dit past bij het realiseren van flexwoningen op deze locatie. Ook blijkt uit gesprekken met medewerkers van Ruimtelijke Ordening dat deze locatie zich op lange termijn ook kan lenen voor permanente bouw. Flexwoningen kunnen vooruitlopend hierop wellicht sneller worden geplaatst en op termijn de omgeving een kwaliteitsimpuls geven. De locaties lenen zich voor een mix van de doelgroepen (lokale) starters en statushouders. Daarbij gaat het met name om het vinden van een mix waar ook de lokale bevolking van Kootstertille zich in kan vinden. Uit gesprekken met medewerkers van beide partijen blijkt dat er veel weerstand verwacht wordt en dit ook door vertegenwoordigers van de dorpsbelangenvereniging van Kootstertille al is geuit. Dit is een nadeel met het oog op de ontwikkeling van flexwoningen omdat dit versneld bouwen in de weg staat.
16
WOONVRAAG SPREIDING Realistisch: beginnen met een pilotproject flexwonen Vanuit de gemeente Achtkarspelen ligt de wens op tafel om 50 flexwoningen te realiseren. Uit de gesprekken met zowel gemeente Achtkarspelen als SWA blijkt dat alle medewerkers zich ervan bewust zijn dat het niet wenselijk is om deze woningen op één locatie en in één keer te plaatsen. Dit heeft een aantal redenen: ✓ De omvang van de dorpen Buitenpost en (zeker ook) Koostertille lenen zich niet voor een toevoeging van 50 flexwoningen. Dit wordt door zowel medewerkers van de gemeente Achtkarspelen als SWA aangegeven in de gesprekken; ✓ Er is onvoldoende inzet van personeel en financiën beschikbaar bij SWA en, in minder mate ook, de gemeente Achtkarspelen om 50 flexwoningen in één keer te realiseren. Dit ook in het licht van lopende ontwikkelingen en voorraadbeleid. Spreiden in tijd en plek van flexwoningen Met deze wetenschap raadden we aan en zijn beide partijen het eens dat het wenselijk is om te starten met een pilotproject flexwoningen met een omvang van 10 tot 20 woningen, afhankelijk van de gekozen locatie. SWA geeft aan dat een nog kleiner aantal van 5 woningen wellicht zelfs het wenselijkst voor hen is. We kiezen ervoor in het haalbaarheidsonderzoek te rekenen met de bandbreedte van 10 tot 20 woningen omdat een omvang van 5 woningen zodanig klein is dat hiermee moeilijk betrouwbaar
kan worden gerekend voor een (grove) businesscase. Vanuit de gemeente Achtkarspelen hebben verschillende medewerkers vanuit de afdeling ruimtelijke ordening aangegeven tussen de 10 en 20 woningen realistisch te vinden. Bij het doorlopen van een succesvolle pilot kan verder gewerkt worden aan het vinden van aanvullende plekken voor flexwoningen in de gemeente. Zo spreiden we in tijd om de druk op de organisatie behapbaar te houden en voegen we een passend aantal (flex)woningen toe op de beoogede locaties. Ervaring binnen organisatie opdoen met flexwonen project Een andere reden om te kiezen voor een pilotproject van beperkte omvang is dat er ervaring wordt opgedaan met het proces van het plaatsen van flexwoningen. De omvang blijft behapbaar voor gemeente en woningcorporatie en ze kunnen ze met lopende werkzaamheden combineren. Daarnaast kunnen de geleerde lessen uit het pilotproject aanleiding geven om het proces van plaatsing te verbeteren, waardoor later, indien wenselijk, gemakkelijker kan worden opgeschaald. In de gesprekken met SWA en bijvoorbeeld ook de medewerker grondzaken van de gemeente is de zorg geuit dat het opzetten van een nieuw proces voor het plaatsen van flexwonen te veel inzet en afstemming vraagt van de organisatie om tot de gewenste snelle realisatie te leiden.
17
WOONVRAAG CONCURRENTIE TIJDELIJKE EN PERMANENTE VOORRAAD Flexwonen kans voor nieuwe huurders Het is belangrijk dat een te realiseren flexibele voorraad niet met de permanente voorraad voor de desbetreffende doelgroep gaat concurreren. We zien in de praktijk dat het toevoegen van nieuwe woningen van goede kwaliteit, zowel in de vorm van flexwonen als permanent, op korte termijn een oplossing biedt voor de relatief lange wachtlijsten in de sociale huur. De ervaring van KAW is dat veel woningzoekers niet specifiek zoeken naar één specifiek woningtype of voor een bepaalde woonduur. Zij zijn in huidige krapte op de woningmarkt allang blij dat er een woning beschikbaar is en zijn bereid meer concessies te doen op hun woonwensen. Een flexwoning is wellicht niet voor iedereen een woning die aan alle woonwensen voldoet, maar kan er wel voor zorgen dat de druk op de markt en schaarste van woningen afneemt. Zo kunnen meer woningzoekenden een woning vinden in de gemeente Achtkarspelen. Dit zorgt ervoor dat er minder concurrentie ontstaat tussen huurders, omdat zij meer keuzes hebben. Werkwijze SWA zorgt voor kleine kans op concurrentie tijdelijke en permanente voorraad Op langere termijn kan het toevoegen van een flexibele voorraad wel concurreren met de bestaande voorraad. Dit gebeurt wanneer de druk op de markt afneemt en er wellicht zelfs een overschot ontstaat.
Momenteel is hier geen sprake van in de gemeente Achtkarspelen. Mocht dit in de toekomst wel het geval zijn, dan is
onze ervaring dat verouderde woningen, met slechte energielabels en te kleine plattegrond, minder gewild worden. Deze woningen hebben hoge energielasten en een kleine plattegrond van bijvoorbeeld de woonkamer en keuken of een onlogische indeling (hokkerig, onlogische positie aansluitingen, etc.). Tegelijkertijd zijn het juist die woningen die doorgaans op de lijst staan voor sloop en (verdunde) nieuwbouw of renovatie. Woningcorporatie SWA geeft in de gesprekken aan dat zij voor veel verouderd bezit momenteel kiezen voor sloop en (verdunde) nieuwbouw. Daarmee kunnen we voorzichtig concluderen dat er geen grote risico’s op (grootschalige) leegstand ontstaan, ook bij verandering van de markt. De woningen die in het geding komen worden waarschijnlijk toch al uitgefaseerd door SWA. De afbeelding hiernaast geeft een schematische weergave van deze manier van werken: in dorpen wordt niet geschuwd voor nieuwbouw en transformatie om de woningvoorraad te vernieuwen. Tegelijkertijd worden verouderde woningen gesloopt om de woningvoorraad passend te houden bij de behoefte aan woningen in het dorp.
18
TOEWIJZING EN LEEFBAARHEID
✓ Toewijzen voor specifieke doelgroepen ✓ Aandachtspunten leefbaarheid
Bron: www.conceptenboulevard.nl www.conceptenboulevard.nl || Optimaat, Barli, model BaseNoa DUO Bron: model
19
VERHUUR TOEWIJZEN VOOR SPECIFIEKE DOELGROEPEN Specifiek toewijzen aan doelgroepen niet zomaar mogelijk Flexwoningen worden doorgaans aangemerkt als DAEB-bezit. Dit betekent dat flexwoningen in de regel dus onder de liberalisatiegrens verhuurd worden. We hanteren voor het bepalen van de maximale huurprijs de PMC’s vanuit De Woonstandaard (zie pagina 31). Dit is passend bij de wensen van de gemeente Achtkarspelen en SWA wat betreft verhuurprijs en het bereikbaar houden van de woningen. De huurprijs van flexwoningen wordt op basis van het reguliere puntensysteem bepaald. Flexwoningen zijn geen uitzondering op de reguliere procedures. Bij het toewijzen van flexwoningen kan rekening worden gehouden met de beoogde doelgroepen. Bij statushouders kan een woning versneld worden toegewezen, zoals nu ook bij bestaande vrijkomende woningen gebeurt. Voor het aandeel woningen dat bestemd is voor de doelgroep starters geeft SWA aan dat zij geen specifiek toewijzingsbeleid hebben. Deze woningen worden dus via de reguliere verhuur beschikbaar gesteld voor inwoners van het dorp en mensen van daarbuiten. Als de gemeente de ambitie heeft om hier wel onderscheid in te maken, zal in samenwerking met SWA een doelgroepenverordening in combinatie met een huisvestingsvergunning moeten worden opgesteld.
Het opstellen van een dergelijke verordening en vergunning gaat echter zodanig ten koste van de snelheid in het project dat wij dit niet als wenselijk zien. Het opstellen en vaststellen van een verordening duur doorgaans zo’n zes maanden op basis van ervaring van KAW.
Einde exploitatie: bewoners hebben reguliere huurrechten Zoals op pagina 7 beschreven is het na 1 januari 2024 slechts in beperkte gevallen mogelijk een huurcontract voor bepaalde tijd aan te gaan. Daarmee is de vraag wat er aan het einde van de exploitatieperiode gebeurt relevant. Bij het aangaan van een huurovereenkomst voor onbepaalde tijd gelden de gebruikelijke huurdersrechten voor bewoners van flexwoningen. Het einde van de exploitatieperiode van de flexwoning wordt gezien als gelijk aan sloop van de woning. Dit betekent dat zeven jaar voor afloop van de vergunningsperiode de woningen onder de leegstandswet gaan vallen. Daarmee wordt bij het beëindigen van het huurcontract op gelijke wijze omgegaan met tijdelijke woningen als met te slopen woningen. Het gevolg hiervan is dat huurders recht hebben op een verhuisvergoeding en begeleiding naar een andere passende woning. Een andere oplossing kan gezocht wordt in het accepteren van tijdelijke leegstand wanneer het einde van de exploitatieperiode nadert. In de praktijk wordt hier vanwege inkomstenderving niet voor gekozen.
20
VERHUUR AANDACHTSPUNTEN LEEFBAARHEID Verkort, intensief participatieproces nodig voor draagvlak Uit het rapport ‘Omgaan met weerstand tegen flexwonen’ van Platform 31 (februari 2023) blijkt dat draagvlak onder omwonenden en inwoners van de gemeente voor het flexwonenproject cruciaal is voor een snelle doorloop van procedures en daarmee het snel realiseren van de flexwoningen. Ingediende bezwaren zorgen voor een vertraging binnen het project, waarmee de doorlooptijd in enkele gevallen zelfs verdubbelt. Om draagvlak te creëren, is een verkorte vorm van een participatietraject noodzakelijk om tot een gedragen ontwikkeling te komen. De kern van zo’n verkort participatieproces richt zich actief op het ophalen van verbeterpunten van het voorgenomen plan voor flexwoningen, in plaats van zich te richten op de vraag of er flexwoningen moeten komen. Kleinschaligheid maakt risico op leefbaarheidsproblemen klein De aard en schaal van de projecten die voorhanden zijn in de gemeente Achtkarspelen zijn relatief klein: het gaat om maximaal 50 flexwoningen verdeeld over de gemeente. De locaties in Kootstertille en Buitenpost bieden, zoals toegelicht op pagina 16, ruimte aan 10 tot maximaal 20 woningen per locatie. We typeren de schaal van de projecten daarom als klein tot middelgroot.
De relatief kleine schaal zorgt ervoor dat de risico’s op (ernstige) verstoring van de leefbaarheid in de omgeving gering is.
21
BOUW EN KWALITEIT
✓ Kwaliteit en bouwsnelheid van flexwoningen ✓ Verplaatsen van flexwoningen ✓ Onderhoudskosten
22 Bron:Bron: www.conceptenboulevard.nl | QYUUBS www.conceptenboulevard.nl | Optimaat, model Noa
BOUW EN KWALITEIT KWALITEIT EN BOUWSNELHEID VAN FLEXWONINGEN Voldoende vormen die passen bij de eisen van Achtkarspelen De tijd dat flexwoningen kleine containerwoningen waren van lage kwaliteit is voorbij. Flexwoningen komen voor in allerlei soorten en maten. De woningen hebben als gemene deler dat ze demontabel zijn en door veel prefab-elementen zeer snel kunnen worden gebouwd én te verplaatsen zijn. De woningen zijn doorgaans kleiner dan reguliere woningen. De grootte varieert in de regel van 25 m² tot 80 m² en van studio tot kleine gezinswoning met twee à drie slaapkamers. De meeste flexconcepten zijn echter ingericht op een- en tweepersoonshuishoudens. In de afbeelding op de volgende pagina een greep uit de voorbeelden van flexwoningen. Wat hierbij opvalt, is dat de uitstraling van flexwoningen zeer divers is. Waar sommige woningen een steen(achtige) afwerking hebben, wordt ook veel gewerkt met hout. En er zijn woningen die de uitstraling hebben van een containerwoning. Door het grote aantal aanbieders kunnen er bewuste keuzes gemaakt worden in de gewenste uitstraling zodat de flexwoningen passen bij de bestaande bebouwing in het dorp.
Ons advies op basis van de gesprekken met de gemeente Achtkarspelen, SWA en een locatiebezoek is dat flexwoningen in de gemeente Achtkarspelen moeten voldoen aan de volgende kenmerken: ✓ Grondgebonden woning; ✓ Minimaal 1 slaapkamer (geen studiowoning);
Dorpse uitstraling, waarbij een afwerking met steen of hout als passend wordt gezien. ✓ Zowel mogelijkheid voor een- en tweepersoonshuishoudens (één slaapkamer) als kleine gezinswoning (twee slaapkamers). Kenmerkend voor de flexconcepten is dat zij doorgaans in hogere mate dan reguliere bouw modulair, circulair en duurzaam zijn qua materiaal (her)gebruik. Het zijn daarmee duurzame woonconcepten waarmee kan worden ingespeeld op veranderingen in de woningmarkt. ✓
Door de variatie aan mogelijkheden en hoge kwaliteit van het aanbod aan flexwoningen zijn er voldoende woningtypen die passen binnen de kenmerken die de gemeente Achtkarspelen en SWA zoeken. Daarnaast is in de gemeente Achtkarspelen het woningtype (compacte een- en tweeslaapkamerwoningen) dat met flexwonen zou worden toegevoegd ondervertegenwoordigd. Het biedt dus een mogelijkheid om een type toe te voegen dat interessant is voor de beoogde doelgroepen starters. Bouwbesluit ‘permanent wonen’ past het beste bij wensen gemeente Achtkarspelen en corporatie SWA Wat betreft de kwaliteit van de woning zijn er twee keuzemogelijkheden: 1. Flexwoningen die voldoen aan het bouwbesluit voor permanente bebouwing (nieuwbouw). Deze flexwoningen hebben dezelfde hoge kwaliteit als ‘reguliere’ woningbouw.
2.
Daarmee kan ook voor de bewoners een gelijk wooncomfort en een gelijke kwaliteit geboden worden als wanneer er regulier gebouwd wordt. Wanneer flexwoningen langer dan 15 jaar worden geëxploiteerd is het verplicht om aan het bouwbesluit voor permanente bebouwing te voldoen. Flexwoningen die voldoen aan het bouwbesluit voor tijdelijke bouwwerken. Deze flexwoningen voldoen aan het bouwbesluit voor bestaande bouw, met als aanvulling dat het ook moet voldoen aan de BENG.
In het licht van de wensen van SWA en de gemeente Achtkarspelen om woningen van hoge kwaliteit te bouwen én met het oog op de exploitatietermijn is het wenselijk om je in de keuze voor een flexconcept te richten op flexwoningen die voldoen aan het bouwbesluit voor permanente bebouwing. Daarmee wordt de gewenste kwaliteit geboden, maar ook de optie opengehouden om de flexwoningen langer te laten staan dan in basis is overeengekomen. Zowel uit de gesprekken met de medewerkers van Grondzaken en Ruimtelijke Ordening van de gemeente en de medewerkers van SWA werd de wens om langer dan 15 jaar te exploiteren expliciet geuit. Daarnaast geeft SWA aan dat zij het belangrijk vindt dat al haar huurders een woning krijgen met dezelfde kwaliteit. Zij ziet daarom graag dat flexwoningen aan dezelfde regelgeving voldoet als de woningen die zij als reguliere nieuwbouw realiseren.
23
BOUW EN KWALITEIT KWALITEIT EN BOUWSNELHEID VAN FLEXWONINGEN Flexwoningen bouwen kan snel Een reden om voor flexwoningen te kiezen is dat flexwoningen sneller gerealiseerd kunnen worden dan reguliere woningbouw. De snelheid zit hem in twee onderdelen: de procedure en regelgeving en de bouwsnelheid. De bouwsnelheid bij flexwoningen is hoger ten opzichte van reguliere bouw. De meeste flexconcepten zijn tussen de drie en maximaal zes maanden te plaatsen. Dit is aanzienlijk sneller dan de reguliere bouwtijd. Woningcorporatie SWA geeft aan dat zij een bouwtijd van ca. 9 maanden aanhouden voor hun (gestandaardiseerde) reguliere nieuwbouw. Voordeel in regelsnelheid geminimaliseerd door invoering Omgevingswet per 1 januari 2024 Op het gebied van procedures en regelgeving komt er per 1 januari 2024 verandering: de Omgevingswet wordt dan ingevoerd. In het huidige systeem kan middels de kruimelregeling of de Crisis- en herstelwet (Chw) een uitzondering op het bestaande bestemminsplan worden gemaakt en kunnen flexwoningen met een kortere doorlooptijd dan reguliere woningen worden geplaatst. In de nieuwe situatie waar de Omgevingswet van toepassing is, kan via een buitenplanse omgevingsactiviteit (BOPA) ook een uitzondering worden gemaakt op het dan geldende omgevingsplan. Hierin zijn de standaarddoorlooptijden vergelijkbaar met de huidige (verkorte) doorlooptijd van de kruimelregeling.
De snelheid van flexwoningen realiseren in
regeltijd en procedures neemt daardoor af en is standaard. Het voordeel hierin gaat dus met de invoering van de Omgevingswet verloren. Een uitgebreide toelichting met doorlooptijden staat op pagina 27 in het hoofdstuk ‘juridisch en procedureel’. Gangbare obstakels gelden ook bij flexwonen Er zijn een aantal risico’s te benoemen die de snelheid van het plaatsen en in gebruik nemen van flexwoningen bedreigen. De belangrijkste zijn: ✓ Bezwaren van omwonenden. Bij het indienen van bezwaren tegen de voorgenomen ontwikkeling van flexwoningen door omwonenden moet in de Omgevingswet meer tijd genomen worden voor het doorlopen van procedures. Daarmee gaat de snelheid om tot realisatie te komen achteruit. Er ligt dus een grote prioriteit om in een beknopt maar doordacht participatietraject draagvlak te creëren onder omwonenden van de beoogde flexwoningen- locatie. Uit de praktijk blijkt dat bezwaren een van de belangrijkste en veelvoorkomende vertragende factoren zijn bij het realiseren van flexwoningen. Het gaat daarbij veelal om bezwaren over de impact op de leefbaarheid, dat woningen wellicht voor langere tijd dan afgesproken blijven staan of de doelgroep waarvoor wordt gebouwd. ✓ Nutsaansluitingen. Alvorens de flexwoningen worden geplaatst dient de locatie bouw- en woonrijp gemaakt te zijn. Hiervoor is de gemeente afhankelijk van de beschikbaarheid van
✓
nutspartijen. De praktijk in de gemeente Achtkarspelen laat zien dat het doorgaans minimaal een jaar duurt voordat nutspartijen tijd hebben om aan de slag te gaan voor een nieuw te realiseren project. Dit betekent dat de snelheid van plaatsen en in gebruik nemen flink achteruit gaat. Bijna alle flexconcepten hebben nutsaansluitingen nodig. Dit geldt overigens ook voor alle reguliere nieuwbouwprojecten. Oplossingen in de praktijk voor het niet kunnen aansluiten van de nutsvoorzieningen zijn het inzetten van generatoren om toch versneld flexwoningen in gebruik te kunnen nemen. Organisatiekracht. Het realiseren van flexwoningen vraagt om een andere manier van werken, met slagkracht en onderling vertrouwen. Om die andere manier van werken op te zetten en door te voeren is organisatiekracht nodig. Er moeten voor een periode aan de zijde van de ontwikkelaar (woningcorporatie) en gemeente voldoende mensen beschikbaar zijn om het project te bemensen. We adviseren om hier een duidelijke samenwerkingsovereenkomst op te stellen. Hierin worden afspraken gemaakt over wie wat doet in de samenwerking en wie waar verantwoordelijk voor is. Het kan wenselijk zijn om een externe partij, zoals het expertteam flexwonen of een onafhankelijk adviesbureau met expertise op het gebied van flexwonen, om ondersteuning te vragen.
Zulke partijen kunnen bijvoorbeeld een conceptsamenwerkingsovereenkomst aanleveren en geleerde lessen van eerdere projecten in het land delen.
24
BOUW EN KWALITEIT VERPLAATSEN VAN FLEXWONINGEN EN ONDERHOUDSKOSTEN Verplaatsing leidt tot kosten Het verplaatsen van flexwoningen brengt onzekerheid met zich mee aan de voorkant: is er een nieuwe locatie beschikbaar? Moet de woning heringericht worden? Welke verplaatsings- en ‘upgrade’-kosten brengt dit met zich mee? Dit zijn moeilijk te beantwoorden vragen omdat de meeste flexwoningen in de afgelopen jaren zijn geplaatst en hun exploitatietermijn nog niet ten einde is. Er zijn weinig projecten waarbij al een verplaatsing is geweest, en de projecten waar dit wel het geval is, zijn echt aan het pionieren. We kunnen verwachten dat er over 10 tot 15 jaar, wanneer er veel meer flexwoningen verplaatst zijn en moeten worden, veel meer kennis en kunde is in het verplaatsen. Daarmee zullen de kosten wellicht ook lager worden en is het netwerk van beschikbare locaties ook bekender. Tegelijkertijd is dit een aanname en kunnen we niet in een glazen bol kijken. Wat we wel kunnen stellen, is dat uit de huidige praktijk blijkt dat het bepalen van een tweede locatie binnen de gemeente, bij voorkeur permanent, of het opnemen van een kostenpost in de begroting voor verplaatsing slim is. Op deze manier ben je voorbereid op de verplaatsing. De inschattingen van (ervarings)experts lopen uiteen tussen de ca. € 15.000 en € 20.000.
We kiezen er in dit project voor om aan de onderkant van de bandbreedte te gaan zitten voor het inschatten van verplaatsingskosten voor de opgestelde businesscase. Dit doen we omdat we, zoals beschreven, verwachten dat door het ervaring
opdoen met verplaatsing in de komende jaren er een kostenbesparing ten opzichte van de huidige praktijk gerealiseerd kan worden. Naast het zelf opnemen van een kostenpost in de businesscase, biedt de financiële herplaatsingsgarantie van de Rijksoverheid ook meer zekerheid om risico’s te mitigeren. In het hoofdstuk financiering en organisatie vanaf pagina 30 staat dit in verder toegelicht. Onderhoud van flexwoningen hoger dan reguliere verhuur Flexwoningen vragen in basis niet meer onderhoud dan reguliere woningen. Toch zien we dat de onderhoudskosten voor flexwoningen doorgaans hoger zijn dan voor de reguliere voorraad. Ten eerste komt dit doordat de mutatiegraad van flexwoningen hoger ligt dan in de reguliere voorraad. In een honkvaste gemeente als Achtkarspelen is de kans groot dat de mutatiegraad en de daarmee gepaard gaande onderhoudskosten hoger zijn dan in de bestaande voorraad en reguliere nieuwbouw van SWA. Daarnaast zijn flexwoningen standaardconcepten, waarbij de installaties vaak niet overeenkomen met de voorgeschreven installaties van de woningcorporatie. Eventuele verschillen kunnen tot een verhoging van de onderhoudskosten leiden. Om een beeld te krijgen van de onderhoudskosten gebruiken we twee bronnen die we afzetten tegen de onderhoudskosten van het reguliere bezit van SWA.
In een doorrekening van Finance Ideas uit 2023 wordt uitgegaan van instandhoudingskosten van € 1.000
per jaar (prijspeil 2023) per flexwoning voor verplaatsing en € 1.500 per jaar (prijspeil 2023) per flexwoning na verplaatsing. Op basis van het RVO expertteam Flexwonen gaan we uit van een bedrag van € 800. Dit zijn ervaringscijfers op basis van verschillende projecten in Nederland waar zij bij betrokken zijn geweest, waaronder een project van woningcorporatie Zayaz. Zij maken daarin geen verschil tussen onderhoud voor of na verplaatsing. Deze hebben we in de tabel afgezet tegen de onderhoudskosten en mutatiegraad die SWA aanhoudt voor haar bezit. Onderhoudskosten
Voor verplaatsing
Na verplaatsing
Mutatiegraad
Finance Ideas
€1000
€1500
-
RVO expertteam Flexwonen
€800
€800
5%
SWA
€1.859
n.v.t.
6%
25
JURIDISCH EN PROCEDUREEL
✓ Versnelling ten opzichte van reguliere bouw ✓ Juridische constructies omtrent flexwonen ✓ Snel maar zorgvuldig besluiten
26 Bron: Bron:Bron: www.conceptenboulevard.nl www.conceptenboulevard.nl || Tala, Tala, modelflex flex3 1 www.conceptenboulevard.nl | model Optimaat, model Noa
JURIDISCH EN PROCEDUREEL OVERGANG NAAR DE OMGEVINGSWET In het ‘handboek plaatsen flexwoningen’ zijn twee routes uitgestippeld voor de wet- en regelgeving rondom flexwonen. De eerste route is volgens het huidige recht (juli 2022), de tweede route via de Omgevingswet. De Omgevingswet treedt in op 1 januari 2024.
Huidig recht: versneld realiseren via verkort proces Een aantal zaken zijn belangrijk om te bepalen welke wet- en regelgeving geraadpleegd dient te worden. In eerste instantie is de duur van plaatsing van de flexwoningen van belang, ten tweede of het een stedelijke ontwikkeling is of niet, en tot slot of er veel of weinig weerstand op het project is. Bij veel weerstand treedt altijd de coördinatieregeling in (doorlooptijd: ca. 26 weken). Bij weinig weerstand komen we uit bij de kruimelregeling of de Crisis- en herstelwet (artikel 6). De kruimelregeling is van toepassing als een plan niet mogelijk is binnen het huidige bestemmingsplan. Om het plan te realiseren moet afgeweken worden van het bestemmingsplan, zonder deze volledig te wijzigen. Dit kan via de kruimelregeling met een vergunningsprocedure van acht weken. De Crisis- en herstelwet maakt het mogelijk om aan de hand van experimenten af te wijken van de wettelijke bepalingen. Voor tijdelijke huisvesting is het mogelijk om, in afwijking van de uitgebreidere procedure bij een projectafwijking, de reguliere