10 - Bijlage 1 - Erfgoednota Achtkarspelen 2024
Tekst van het document
Erfgoednota Achtkarspelen it ferhaal fan ús mienskip
Erfgoednota Achtkarspelen it ferhaal fan ús mienskip
21 maart 2024
Gemeente Achtkarspelen Adres Postbus 2 Stationsstraat 18 9285 NH Buitenpost Contact Website www.achtkarspelen.nl E-mail gemeente@achtkarspelen.nl Telefoonnummer 14 0511
Inhoudsopgave 1. Inleiding
5
1.1 Waarom een ‘Erfgoednota Achtkarspelen’ 1.2 Doel van een Erfgoednota 1.2.1 Ons streven 1.3 Het belang van Cultureel Erfgoed 1.3.1 Wat is erfgoed? 1.3.2 Waarom erfgoed behouden? 1.4 Leeswijzer
6 7 8 9 9 10 11
2. Erfgoed in wetgeving en beleid
12
3. Het verhaal van Achtkarspelen
17
4. Erfgoed in Achtkarspelen
30
5. Plan van aanpak
36
Literatuurlijst
40
2.1 De nieuwe kijk op erfgoed 2.2 Erfgoedwet- en omgevingswet 2.2.1 Erfgoed in de omgevingsvisie en het omgevingsplan 2.3 Rijksbeleid 2.4 Provinciaal beleid 2.5 Gemeentelijk beleid 3.1 Het landschappelijk erfgoed 3.1.1. De bodem van Achtkarspelen 3.1.2. Het Nationaal Landschap de Noardlike Fryske Wâlden 3.2 Het verhaal van de dorpen 3.2.1 De voormalige boerendorpen 3.2.2 Een voormalige veenkolonie 3.2.3 De voormalige heidedorpen 4.1 Rijksmonumenten 4.2 Gemeentelijke monumenten 4.3 Landschappelijk & archeologisch erfgoed 4.4 Monumentale bomen 4.5 De museale collectie 4.6 Immaterieel erfgoed 4.7 Kunst in de openbare ruimte
5.1 In het kort 5.2 Onze doelen 5.3 Uitvoeringsprogramma
Bijlagen
1: Lijst Rijksmonumenten 2: MIP-Lijst 3: Houtsingelkaart gemeente Achtkarspelen 4: Kunst (in de openbare ruimte)
12 12 12 13 14 15
17 17 19 22 23 27 27
30 30 31 32 32 34 35
36 36 39
41 43 49 50
Figuur 1: Rijksmonument dwarshuisboerderij in eclectische stijl, Optwizel 34 te Twijzel (bron: CC BY-SA 3.0 nl)
Figuur 2: Rijksmonument woonhuis met aangebouwd koetshuis, Stationsstraat 19 te Buitenpost. (bron: CC BY-SA 3.0 nl)
4
1. Inleiding Achtkarspelen is in het bezit van een rijke historie. Al honderden jaren wordt de identiteit van de mienskip en de gemeente hierdoor vormgegeven. Elementen van deze historie zijn dan ook vandaag de dag nog steeds om ons heen te vinden. Denk bijvoorbeeld aan bebouwingspatronen, straatnamen en gebouwd goed. Helaas zijn er door de jaren heen ook veel van deze historische elementen in de vergetelheid geraakt of verloren gegaan. Het verlies van deze elementen is in zekere zin ook een verlies van/voor de identiteit van de regio. Wij vinden het als gemeente daarom belangrijk dat de sporen die wij nu nog kunnen vinden bewaard en te zien blijven. Dit willen wij doen in de vorm van erfgoed. Daarbij willen wij ons ook inzetten om inwoners zich er meer bewust van te maken dat het belangrijk is om ‘’hun erfgoed’’ te behouden.
Figuur 3: Het wapen van Achtkarspelen met de 8 kerktorens van de grietenij
Het hedendaagse Achtkarspelen wordt nu gevormd door twaalf dorpen waarvan vijf oorspronkelijke kerspelen. Dit zijn Augustinusga, Buitenpost, Drogeham, Surhuizum en Twijzel. Hier zijn in de loop der eeuwen door verscheidene (economische) ontwikkelingen zeven ‘’nieuwe’’ dorpen bijgekomen, namelijk: Boelenslaan, Gerkesklooster, Harkema, Kootstertille, Stroobos, Surhuisterveen en Twijzelerheide. Samen met de vele buurtschappen vormen deze dorpen de leefomgeving van de mienskip en vertellen zij het verhaal van de gemeente Achtkarspelen.
Achtkarspelen is omstreeks de 14e eeuw ontstaan als een grietenij. Dit was in Fryslân een voorloper van wat wij nu een ‘gemeente’ noemen. Deze grietenij bestond uit acht zogenoemde ‘kerspelen’, ofwel kerkelijke gemeenschappen. Dit waren Augustinusga, Buitenpost, Drogeham, De Kooten, Kortwoude, Lutkepost, Surhuizum en Twijzel. Sommige van deze kerspelen hebben zich uiteindelijk kunnen ontwikkelen tot volwaardige (kerk)dorpen met een prominente plek in de gemeente terwijl enkele anderen zijn samengesmolten of eenvoudige buurtschappen zijn gebleven.
Figuur 4: Uitsnede topotijdreis historische kaart uit 1825
Waarom een erfgoednota
Doel van een erfgoednota
Belang van erfgoed
Inwerkingstreding van de Omgevingswet
Eenduidig cultuurhistorisch verhaal vertellen
Cultuurhistorisch besef vergroten
Huidig beleid vernieuwen
Erfgoed Achtkarspelen op de kaart zetten
Helpen identiteit versterken
Bewustwording creëren
Betere bescherming bieden
Wens van het behoud van ‘ons’ erfgoed
Bewustwording creëren
Eigenaren monumentaal karakteristiek pand handvaten geven
5
1.1 Waarom Achtkarspelen”?
de
“Erfgoednota
‘’It kultureel erfgoed draacht by oan de identiteit en útstrieling fan de gemeente. By dat kostbere erfgoed is it brûken en it behâld derfan wichtich, sa’t it yn goede steat oan nije generaasjes trochjûn wurde kin.’’ – Cultuurnota Achtkarpelen & Tytsjerksteradiel 2022
Wetgeving In de Erfgoedwet en de Omgevingswet staan eisen opgesteld met betrekking tot cultureel erfgoed waaraan de gemeente Achtkarspelen nu nog niet volledig voldoet in haar beleid. Door de Erfgoed- en Omgevingswet worden gemeenten nu aangemoedigd om een inventarisatie te maken van hun cultuurhistorisch (potentiële) erfgoed en moet er een duidelijk plan gemaakt worden over hoe er met erfgoed omgegaan wordt in relatie tot de fysieke leefomgeving. Het verouderde erfgoedbeleid van Achtkarspelen bestaat alleen uit een erfgoedverordening die in 2013 is vastgesteld. Deze verordening gaat enkel beknopt over hoe er met het erfgoed in de gemeente omgegaan moet worden. Daarbij is er ook een gebrek aan integraliteit, waardoor de verordening ook niet meer actueel en in lijn is met het gedachtegoed van de Erfgoed- en Omgevingswet. Hierdoor kan het huidige beleid niet zomaar doorgezet worden naar het omgevingsplan van de gemeente. Omgevingsvisie De Erfgoednota Achtkarspelen zal ook aansluiten op de omgevingsvisie van de gemeente. Hierin wordt Achtkarspelen omschreven als ‘’ een gemeente met een sterk agrarisch karakter, maar ook met industriële accenten en een verscheidenheid aan dorpen’’. In de visie worden de historische wegen met lintbebouwing, de singels en het natuurlijk reliëf in het landschap zoals de pingo ruïnes als waardevolle elementen uit ons cultureel erfgoed.
De cultuurhistorische waardevolle- en monumentale gebouwen zoals de boerderijen, kerken, molens, klokkentorens en wâldhúskes worden hierin ook erkent als belangrijk voor de herkenbaarheid en identiteit van Achtkarspelen.
Het laat soms echter te wensen over in hoeverre onze bezoekers en inwoners hiervan op de hoogte zijn. Daarbij komt ook nog eens dat door de snelle ontwikkelingen in de samenleving de herkenbaarheid (van de ontstaansgeschiedenis) van onze gemeente alsmaar meer onder druk komt te staan. Denk daarbij aan sloop van historisch belangrijke bebouwing, de behoefte aan vernieuwing, de druk op de woningmarkt en de instroom van een diverse nieuwe groep inwoners. Dit zorgt er ook voor dat de identiteit van Achtkarspelen in de loop der jaren stukje bij beetje verandert. Dit gebeurt te allen tijde en is een natuurlijk proces, maar het mag niet betekenen dat belangrijke sporen uit het verleden zomaar gewist kunnen worden. Bovendien zijn wij van mening dat er nog een slag te slaan valt in het in kaart brengen en uitdragen van het erfgoed van de mienskip aan de mienskip. Het kan ons meer vertellen over de ontstaansgeschiedenis van Achtkarspelen en de vorming van de streekgebonden identiteit van onze inwoners. Het erfgoed hoeft niet alleen een gebouwd (monumentaal) object of goed te zijn zoals een dokterswoning, wâldhuske of klokkenstoel. Ook landschappelijke elementen (zoals houtwallen en elzensingels) een object (zoals een gedenkteken) óf iets niet tastbaars (zoals een traditie) kan aangewezen worden als monument.
Zolang het gebouw, het (landschappelijk) element of het object maar een historische verbinding en genoeg betekenis heeft voor de mienskip van de regio. Door het vaststellen van nieuw erfgoedbeleid kan het erfgoed van Achtkarspelen de aandacht en bescherming krijgen die het verdient. Met deze Erfgoednota geven wij het signaal af dat ons erfgoed ertoe doet en het behoud ervan weer hoog in het vaandel staat. Dit doen wij voor de mienskip en voor Achtkarspelen als gemeente.
Begrijpen en uitdragen eigen identiteit Het erfgoed in de gemeente is belangrijk om de identiteit van nu te begrijpen en geeft kleur aan de verhalen uit het verleden. Erfgoed wordt gevormd door sporen uit het verleden die het verhaal van vroeger aan het nu kunnen vertellen. Deze sporen zijn overal in onze gemeente in verscheidene vormen en maten te vinden en te herkennen. 6
1.2. Doel van een Erfgoednota Met een erfgoednota omschrijft en onderbouwd de gemeente haar visie voor de toekomst. Er wordt in de nota uitgelegd waarom er vanuit een (cultuur)historisch besef rekening gehouden moet worden met de relatie tussen erfgoed en de fysieke leefomgeving. De gemeente geeft in een Erfgoednota ook aan wat haar kijk is op het omgaan met onroerend goed zoals monumenten, stadsen dorpsgezichten en andere betekenisvolle structuren, landschappen, immaterieel erfgoed en roerende objecten. Daarbij worden de gemeentelijke ambities (en plannen) met betrekking tot monumenten beschreven, zowel nieuw als oud. Gemeenten kunnen in een Erfgoednota zelf duidelijk de kaders invullen met wat zij belangrijk vinden voor de ontwikkeling en identiteit van hun gemeente. Het doel van onze nota is een eenduidig cultuurhistorisch verhaal over Achtkarspelen vertellen zodat we een stevige basis creëren waarmee we het cultureel erfgoed van de gemeente beter op de kaart kunnen zetten. We willen het erfgoed toegankelijker maken voor de mienskip en het cultuurhistorisch besef vergroten. We streven hierbij naar meer bewustwording onder de inwoners en het vergroten van draagvlak zodat cultuurhistorisch waardevolle panden, objecten en ander erfgoed mede samen met de mienskip in stand kunnen worden gehouden.
Wanneer je als gemeente de mienskip beter kan betrekken bij het behoud en herstel van erfgoed, kan dit wellicht leiden tot nieuwe (burger)initiatieven die gericht zijn op het behouden van ‘hun’ erfgoed. Het is een geërfd goed wat van verwoven is in, en daardoor eigendom van, de mienskip. Een volgend doel dat wordt uitgelicht in onze nota is het aanwijzen van gemeentelijke monumenten. De ’Erfgoednota Achtkarspelen’ zal worden gezien als startdocument voor dit proces. Wij willen als gemeente echter niet volledig zelf de regie over dit proces hebben (top-down aanpak).
Het is namelijk niet de bedoeling dat de gemeente alles zelf bepaalt waardoor de mening en visie van de burgers en belangengroepen achterwege gelaten worden. Wij beseffen ons dat inwoners en belangengroepen zeer waardevol zijn voor het erfgoed binnen de gemeentegrenzen. Zij zijn een grote bron van informatie en kunnen meehelpen met het creëren en/of versterken van draagvlak vanuit de mienskip. Zonder draagvlak heeft erfgoed namelijk geen waarde. Erfgoed is pas erfgoed als er een betekenis aan gegeven kan worden in het heden, in welke vorm dan ook. Tegelijkertijd moet het ook een zinvolle rol kunnen spelen voor de samenleving van de toekomst. Het is echter wel belangrijk dat wij als gemeente regels opstellen over hoe erfgoed in stand moet worden gehouden. Op deze manier kan er nog sturing worden gegeven aan het proces en wordt er een zekere houvast geboden aan de inwoners. In de geest van de omgevingswet én doordat de mienskip juist de drager van het erfgoed is, wil de gemeente zo veel mogelijk samenwerken met de inwoners om een eenduidig verhaal over de identiteit van de gemeente te kunnen vertellen met behulp van het bestaande erfgoed.
Niet als gemeente de volledige regie, maar in samenwerking met de Mienskip. Wij willen met deze nota de eigenaren van (potentieel) monumentaal erfgoed inspireren. Het is niet de bedoeling dat een potentiële aanwijzing tot monument een eigenaar meteen afschrikt. De eigenaar kan een tegemoetkoming verwachten. Daarnaast willen wij als gemeente een aanwijzing niet opleggen. Daarom zal de keuze voor een aanvraag tot aanwijzing grotendeels komen te liggen bij de eigenaar van het potentieel monumentaal erfgoed (óf de mienskip). Op welke wijze en met welke middelen wij dit willen bereiken, wordt beschreven in hoofdstuk 5.
Figuur 5: Rijksmonument voormalig grietenijhuis/rechthuis. Voorstraat 24 te Buitenpost (1967) via Beeldbank Cultureel erfgoed.
7
1.2.1 Ons streven 1) Betrokkenheid van de mienskip Zoals in hoofdstuk 1.2 staat beschreven is één van de belangrijkste punten voor het beschermen en aanwijzen van ons erfgoed de mienskip. In de gemeente Achtkarspelen zal de aanwijzing van erfgoed sterk afhangen van het draagvlak van de mienskip. Daarom biedt de erfgoednota aan de mienskip niet alleen houvast over het belang van erfgoed maar probeert de nota met name ook de mienskip te enthousiasmeren over de erfgoedwaardes die de gemeente omvat. Erfgoed waar de mienskip trots op kan zijn. 2) Voldoen aan het gedachtegoed van de Omgevingswet Gemeente Achtkarspelen heeft tot op heden nog nooit een nota of beleidsvisie opgesteld specifiek met betrekking tot erfgoed. Er is dus nog een flinke slag te slaan in dit beleidsveld en hier kunnen wij op een geheel eigen wijze invulling aan geven. De Omgevingswet vraagt de gemeenten om een integraal omgevingsplan waarin erfgoed ook is meegenomen. Wij willen allereerst aan deze huidige wettelijke taak voldoen. 3) Integraal beleid creëren Met deze erfgoednota vormen we een brug tussen meerdere beleidsvelden. In het beleid van Achtkarspelen wordt toerisme genoemd als een middel dat bijdraagt aan het in stand houden van landschappen en cultureel erfgoed. Dit is terug te lezen in het beleid van Recreatie en Toerisme ‘Priuw de Wâlden’.
Dit kan gezien worden als een aanknopingspunt om op voort te borduren. Verder zijn de ‘Kultuernota - Ut de kûlizen’ en de ‘Visie Ruimtelijke Kwaliteit Buitengebied’ al vastgesteld en is het Museumbeleid in ontwikkeling. Door deze beleidsvelden inhoudelijk aan elkaar te verbinden zowel binnen de ambtelijke organisatie als erbuiten ontstaat er een eenduidige visie voor de gemeente. Zo kunnen wij als gemeente vanuit een stevige basis onderbouwen waarom een specifiek object belangrijk is met (monumentaal) beleid vast te leggen en te behouden. 4) Aanwijzen gemeentelijke monumenten Gemeente Achtkarspelen heeft nog geen gemeentelijke monumenten. Echter zien wij als gemeente dat er genoeg gebouwd goed is dat bescherming verdient. Daarom is deze nota een zeer belangrijke eerste stap om het uiteindelijke doel te verwezenlijken: het aanwijzen van gemeentelijk monumentaal erfgoed. Belangrijk is dat wij ons bewust blijven van het feit dat deze nota de eerste stap is voor de gemeente om het erfgoed in de gemeente beter in kaart de brengen en te beschermen. De eerste prioriteit voor de gemeente is het aanwijzen van gemeentelijke monumenten. In de toekomst kan dit beleid verder uitgebreid worden.
Figuur 6: Rijksmonument woonhuis, Rykswei 2 te Kootstertille. (bron: CC BY-SA 3.0 nl)
8
1.3 Het belang van cultureel erfgoed ’Overal in Nederland zijn molens, kastelen, archeologische vindplaatsen, woonwijken en landschappen die de geschiedenis actueel houden en mensen raken. Zij vertellen verhalen over waar we vandaan komen, wie wij zijn en hoe we ons en onze omgeving ontwikkelen. Bij de grote veranderingen in onze leefomgeving biedt erfgoed herkenning en geeft het houvast en identiteit. Daarbij hebben monumenten, historische binnensteden en cultuurlandschappen allereerst een waarde in zichzelf: ze zijn de dragers van het verleden die we koesteren om hun eigen betekenis en schoonheid. We geven hen dan ook graag door aan toekomstige generaties.’’ – Citaat uit ‘Erfgoed Telt (2018)’ 1.3.1 Wat is erfgoed? Erfgoed is simpel gezegd de ‘geschiedenis van de relatie tussen de mens en zijn omgeving wat zichtbaar is in het heden’. In het kader van de Erfgoedwet wordt erfgoed omschreven als: “Uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden”.
Over het algemeen wordt erfgoed gezien als zowel tastbaar en niet tastbaar goed met een historische betekenis. Aan deze historische betekenis wordt in het heden een waardering wordt verbonden zodat de huidige generatie het door kan geven aan toekomstige generaties. Hierbij moet er een helder besef zijn van feit dat erfgoed een weerspiegeling van het sentiment is van wat die generatie op dat moment belangrijk (of mooi) vindt.
Het erfgoed waar wij nu waarde aan hechten kan in de toekomst zijn waarde verliezen doordat de normen en waarden van de samenleving zijn veranderd. Denk hierbij aan het weghalen van standbeelden van personen die nu als controversieel beschouwd worden. Daarom is het belangrijk om duidelijk vast te leggen waarom iets nú wordt gekenmerkt als erfgoed zodat men dit in de toekomst ook kan begrijpen en/of waarderen. Binnen het erfgoed wordt er onderscheid gemaakt tussen verschillende twee soorten: 1. Materieel erfgoed is datgene uit het verleden dat fysiek tastbaar en veelal te zien is. Denk hierbij aan (Rijks) monumenten, archeologische vondsten, verzamelingen, archieven en beschermde stads- en dorpsgezichten. Dit materiële erfgoed wordt weer onderverdeeld in roerend en onroerend goed. Het roerend goed is dat wat te verplaatsen is zoals objecten in een museum. Het onroerende goed is (denk aan gebouwen zoals woonhuizen en kerken). 2. Immaterieel erfgoed gaat over culturen, tradities en rituelen en hoe dit mensen verbindt met elkaar en met objecten en plekken. Hoewel het niet tastbaar of niet (duidelijk) te zien is, is het belangrijk om erbij stil te staan dat immaterieel erfgoed wel een verankering kán hebben in de fysieke leefomgeving. Voorbeelden van immaterieel erfgoed zijn ‘Fierljeppen’, ‘Aaisykjen’ en de ‘Gondelvaart op Wielen – in Drogeham’.
Dit zijn tradities die al decennia- of eeuwenlang onderdeel uitmaken van de identiteit van de Friese en/of de lokale Mienskip. Hierbij moet opgemerkt worden dat een oorspronkelijke functie van een traditie soms niet meer van deze tijd is. Waarbij het Fierljeppen vroeger een efficiënte verplaatsing over het waterrijke landschap was, is het nu een officiële sport. Het aaisykjen begon als aanvulling op een (karig) dieet maar maakt nu onderdeel uit van het monitoren en beschermen van vogels.
Materieel Erfgoed Immaterieel Erfgoed
Figuur 7: Opgravingen Achtkarspelen uit het IJstijdenmuseum
Figuur 8: Rijksmonument Waldhuske in Drogeham
Figuur 9: Gondelvaart op Wielen
9
1.3.2 waarom erfgoed behouden? In de huidige tijdsgeest wordt cultureel erfgoed erkent als iets wat onze dagelijkse leefomgeving kleurt. Het voegt iets waardevols toe aan dorpen, steden en landschappen. Inwoners hechten zich aan een herkenbare leefomgeving en het erfgoed vervult hier vaak een belangrijke rol in. Dit is een belangrijke reden om het behoud van erfgoed meer te stimuleren en dit voor de huidige en toekomstige generaties in stand te houden. Wij moeten als gemeente bij projecten bewust aandacht besteden aan de plek die erfgoed inneemt in de leefomgeving. Wanneer er een gebouw of object, zoals bijvoorbeeld een kerk of historische boerderij gesloopt dreigt te worden, zal de kans groot zijn dat dit impact heeft op de bewoners in de buurt die hier een (in)directe connectie mee hebben. Een voorbeeld hiervan is de dokterswoning die in 2011 werd gesloopt in Surhuisterveen. De mienskip begon een actie tegen de dreigende sloop, maar omdat het gebouw geen monumentale status had kon de gemeente de sloop niet tegenhouden. Dit soort ontwikkelingen willen wij met behulp van deze erfgoednota in de toekomst voorkomen. Erfgoed is een middel waarmee de mienskip hun identiteit kan uiten en versterken. De mienskip geeft betekenis aan en vertelt (streek)verhalen over een plek of regio met behulp van het erfgoed dat zich om hen heen bevindt.
Als gemeente kunnen wij deze betekenis versterken door de inwoners inzicht te geven in wat voor erfgoed zich in hun directe omgeving bevindt en informatie hierover toegangelijk te maken. Dit kan de (emotionele) verbinding met hun eigen leefomgeving én elkaar versterken. Tegelijkertijd zal het de kans op het in verval raken of het verloren gaan van erfgoed verkleinen. Door de sterkere verbinding zal de mienskip zich waarschijnlijk eerder inzetten voor het behoud van hun erfgoed.
’Cultureel erfgoed is overal in onze samenleving aanwezig. In onze musea, historische binnensteden en in het landelijk gebied. Maar ook in de bodem en onder water. En als immaterieel erfgoed in onze tradities, rituelen en verhalen. Het vertelt over waar we vandaan komen, wie wij zijn en hoe we ons ontwikkelen.’’…’’ Cultureel erfgoed staat middenin de samenleving, biedt kansen en verbindt mensen.’’ - Rijksoverheid Behoud door gebruiksverandering Door het gebruik van erfgoed te veranderen kun je erfgoed een nieuwe rol geven in de moderne samenleving en wordt de kans kleiner dat het kwalitatief achteruit zal gaan. De plek zal aantrekkelijk blijven voor bewoners en bezoekers. De gebruiksverandering gaat meestal gepaard met het erfgoed onderdeel uit laten maken van de huidige trends, gebruiken en behoeften. Deze trends zijn op verschillende sectoren gaande, voor zowel het wonen als de toeristismeen recreatiesector. In het Toerisme en Recreatiebeleid geeft gemeente Achtkarspelen ook aan dat het toerisme graag ziet bijdragen aan het in stand houden van het landschappen, de natuur en het cultureel erfgoed. Vanuit Toerisme en Recreatie willen we dan ook als gemeente inhoudelijke initiatieven en het projectmatig bij elkaar komen van ondernemers stimuleren. Dit kan bijvoorbeeld rondom benutting van cultureel erfgoed of het ontwikkelen van streekverhalen.
Voorbeelden van initiatieven zijn de cultuurhistorische fietsroute door Achtkarspelen langs allerlei historisch erfgoed en ‘Streekpad Noardlike Fryske Wâlden’. Op deze manier kan erfgoed een sterk middel zijn dat hand in hand met toerisme de erfgoedverhalen uit de streek overbrengt aan inwoners en bezoekers. Een voorbeeld van behoud door gebruiksverandering is het rijksmonument Buwepleats (zie figuur 10) in Drogeham. Dit is een traditionele kop-hals-rompboerderij uit 1767 die samen met drie andere boerderijen onderdeel uitmaakte van het toenmalige Buweklooster. De boerderij is recentelijk gerenoveerd met het oog op duurzaamheid en dient nu als een Bed & Breakfast. Hier worden twee vliegen in één klap geslagen: Het rijksmonument wordt op deze manier behouden én de nieuwe recreatieve functie brengt weer mensen naar de regio.
Figuur 10: Rijksmonument Buweklooster, Drogeham
Een ander voorbeeld is het rijksmonument Feanstermoune (figuur 11) uit 1864 in Surhuisterveen. Dit was oorspronkelijk een stellingmolen die gebruikt werd om rogge mee te maken. De molen is halverwege de vorige eeuw beschadigd geraakt door storm en raakte in verval. Op initiatief van Stichting de Feanstermoune werd er vanaf 1991 tot aan 1995 gewerkt aan de renovatie. Tegenwoordig wordt de molen door vrijwilligers bemand en worden er rondleidingen gegeven. Daarbij is het ook mogelijk om de molen als locatie te gebruiken voor allerlei verschillende activiteiten.
10
1.4 Leeswijzer In hoofdstuk twee van deze nota zullen de wettelijke kaders en het beleid uitgelicht worden met als hoofdlijnen de Erfgoed- en Omgevingswet. Er zal ingegaan worden op het beleid vanuit Europa, Nederland, provincie Fryslân en hoe dit ons gemeentelijke beleid vormgeeft. Vervolgens wordt in hoofdstuk drie het verhaal van de gemeente verteld om een achtergrond te schetsen voor het erfgoed. Allereerst zal er in het kort de (landschaps)geschiedenis van de gemeente omschreven worden zodat verduidelijkt wordt hoe de gemeente zich over de eeuwen ontwikkeld heeft tot wat er vandaag de dag in het landschap te zien is. Daarna wordt ieder dorp in het kort uitgelicht. Vervolgens, in hoofdstuk vier, zullen de verscheidene soorten erfgoed die de gemeente al in kaart heeft gebracht aan bod komen. In hoofdstuk vijf lichten wij onze doelen voor de komende jaren toe door middel van een stappenplan om duidelijke kaders mee te geven die het monumentenbeleid vorm zullen geven.
Figuur 11: Rijksmonument Koartwâld (Feanstermoune) te Surhuisterveen via Feanstermoune
11
2. Erfgoed in wetgeving en beleid 2.1 De nieuwe kijk op Erfgoed
Waarom moeten we het erfgoed bewaren, wie zijn er betrokken bij dat erfgoed en hoe & op welke manier kan het erfgoed ten goede komen aan de algehele samenleving? Lange tijd heeft erfgoed geen prominente plek gehad binnen de samenleving. Burgers en bestuurders waren hier simpelweg niet bewust mee bezig. De waarde van plekken of objecten werd voornamelijk alleen (lokaal) gewaardeerd door diegene die daar enig persoonlijk of historisch besef bij had. Erfgoed was in de voorgaande eeuwen simpel gezegd een oud gebouw of een potscherf. Veel meer context was hier vaak niet mee gemoeid. Uiteindelijk is het allereerste rijks-erfgoedbeleid in 1961 in Nederland vastgesteld in de vorm van de eerste ‘Monumentenwet’. We zijn ons bewust van het feit dat de samenleving de afgelopen decennia sterk aan verandering onderhevig is geweest. Hierdoor is namelijk ook de manier waarop waarde gehecht wordt aan plekken of objecten veranderd. Door de jaren heen zijn er voor allerlei erfgoedelementen wetten vastgesteld en werd beleid aangescherpt. Integraliteit en inclusiviteit waren toen echter nog niet te norm. Dit sentiment is de afgelopen decennia omgeslagen en resulteerde uiteindelijk in het Europese ‘Verdrag van Faro’ (2005). Dit verdrag introduceerde officieel een nieuwe denkwijze ten opzichte van hoe wij met ons erfgoed om zouden moeten gaan.
Het Verdrag van Faro stelde dat ‘de mens en de samenleving en hún relatie met het erfgoed (en elkaar)’ meer centraal gesteld moest worden in plaats van het erfgoed(object) zelf. Iedereen moet mee kunnen doen met het bepalen, bewaren en doorgeven van erfgoed. ‘Het verhaal’ achter het erfgoed moest belangrijker worden en erfgoedparticipatie, het samenwerken van de mensen aan dat erfgoed, de nieuwe norm. Deze denkwijze is nu ook terug te vinden in het nieuwe landelijk beleid van Nederland.
2.2 Erfgoedwet en Omgevingswet
De wettelijke kaders die bepalen hoe wij als samenleving om moeten gaan met ons erfgoed zijn vastgelegd in de Erfgoedwet (2016) en de Omgevingswet (2024). De Erfgoedwet is samengesteld als een clustering van allerlei voorgaande wetgeving omtrent verschillende erfgoedelementen en was voorheen de standaard die op allerlei vlakken aangaf hoe wij met ons erfgoed om moesten gaan. De Erfgoedwet heeft na de inwerkingtreding van de Omgevingswet een deel van zijn functies verloren aan de Omgevingswet. Deze wet gaat nu allen nog maar over de aanwijzing van- en de zorg voor cultuurgoederen in overheidsbezit (de Rijksmonumenten).
Disciplines binnen de verschillende overheidsinstanties (zoals ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur, water én erfgoed) mogen niet meer individueel worden benaderd. De Omgevingswet pleit voor een meer samenhangende (integrale) aanpak van de fysieke leefomgeving. Het idee hierachter is dat het ruimte creëert voor lokaal maatwerk. Daarbij zal het de besluitvorming versnellen. Participatie vanuit de Mienskip moet ook een grotere rol gaan spelen. Burgers en ondernemers worden zo vroeg mogelijk in het proces bij nieuwe ontwikkelingen in de leefomgeving betrokken. Vuistregel Erfgoedbeleid: “Roerend cultureel erfgoed en de aanwijzing van Rijksmonumenten in de Erfgoedwet, de aanwijzing van stads- en dorpsgezichten, gemeentelijke monumenten, cultuurlandschappen en omgang met het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving in de Omgevingswet. Beide wetten vullen elkaar aan en zorgen voor een integrale bescherming van het cultureel erfgoed” - Rijksoverheid De focus op integraliteit in ruimtelijke plannen zal ervoor zorgen dat erfgoed een breder bereik zal krijgen omdat het al in een vroeg stadium bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen betrokken wordt. Erfgoedelementen onder de Omgevingswet: • • • • •
Gemeentelijke monumenten Stads- en dorpsgezichten Cultuurlandschappen Archeologische monumenten Roerend of immaterieel cultureel erfgoed
2.2.1 Erfgoed in de omgevingsvisie en het omgevingsplan De omgevingsvisie heeft de structuurvisie vervangen. In dit document brengt een bestuursorgaan de langetermijnvisie voor de toekomst in beeld voor de hele fysieke leefomgeving en haar grondgebied. Vanzelfsprekend heeft ook deze omgevingsvisie een integraal karakter. Zoals gezegd gaat dit erfgoed een belangrijkere rol geven in het gemeentelijk beleid. Erfgoed kan bijdragen aan het vertellen van het verhaal van de ontwikkeling van de gemeente. Zowel het verhaal van het landschap als van de mienskip. Op deze manier kunnen historische structuren of elementen ook als inspiratiebron dienen voor nieuwe ruimtelijke opgaven.
In de Omgevingswet staat vervolgens vastgelegd hoe er om wordt gegaan met het erfgoed in de fysieke leefomgeving en hoe het gemeentelijk en provinciaal beschermd moet worden. Integraliteit is voor de Omgevingswet een belangrijke pijler.
12
In het omgevingsplan wordt het beschermingsbeleid voor het erfgoed opgenomen. Gemeenten vertalen hierin hoe zij omgaan met hun (rijks- en) gemeentelijke monumenten en hoe zij deze beschermen. Er wordt bij de beoordeling gekeken naar het grotere geheel en niet alleen meer naar het individuele object. Voor het beschermingsregime wordt er gebruik gemaakt van de instructieregels uit het ‘Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl)’ en de algemene regels uit het ‘Besluit activiteiten leefomgeving’ (Bal). Om het beleid te bepalen moet er echter wel een inventarisatie en analyse plaatsvinden van het erfgoed dat zich binnen de gemeentegrenzen bevindt. Immers, als er geen zicht is op wat zich in de gemeente bevindt, dan kan hier ook geen rekening mee gehouden worden in het omgevingsplan. We hebben het dan over de aanwezige ‘cultuurhistorische waarden’.
2.3 Rijksbeleid
De overheid wil cultureel erfgoed een vaste plaats geven in onze leefomgeving. Op deze manier kan iedereen de geschiedenis van deze plekken blijven beleven. Het kabinet investeert in cultureel erfgoed om het voor de huidige en toekomstige generaties te behouden, het een plek te geven in de leefomgeving en om het onder de aandacht te brengen als van belang voor de maatschappij. Het meest bekende erfgoed dat wij kennen zijn de Rijksmonumenten. Deze worden aangewezen door de Rijksoverheid. Onder Rijksmonumenten verstaat de Rijksoverheid ‘’gebouwde of aangelegde onroerende zaken of archeologische terreinen van nationaal belang die behouden moeten blijven.’’
Deze monumenten zijn belangrijk voor Nederland vanwege hun schoonheid, cultuurhistorische waarde of wetenschappelijke betekenis. In totaal zijn er in Nederland rond de 63.000 gebouwde en aangelegde rijksmonumenten en meer dan 1.400 archeologische rijksmonumenten. Het aanwijzen van monumenten wordt gedaan door de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). De vergunningen voor het aanpassen van rijksmonumenten worden in de meeste gevallen verleend door de gemeente. De minister van OCW adviseert hierover. Echter in het geval van archeologische rijksmonumenten ontvangt de gemeente de vergunningsaanvraag máár beslist de minister van OCW. Nederland voert nu al een aantal jaar een terughoudend aanwijzingsbeleid. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wijst rijksmonumenten aan op basis van een aanwijzingsprogramma dat is opgesteld door de Rijksdienst van Cultureel Erfgoed (RCE). Hierin worden nieuwe erfgoedthema’s opgepakt of wordt er aangegeven of de bestaande rijksmonumenten verbeterd moeten worden. Hoewel het aanwijzen dus op een redelijk laag pitje staat, blijft de wettelijke regelgeving voor het aanwijzen van Rijksmonumenten gewoon van kracht. Op grond van de Erfgoedwet kan ook het interieur van een Rijksmonument worden meegenomen in de beoordeling waardoor het geheel aangewezen kan worden als een ‘ensemble’.
Om werkzaamheden zoals onderhoud, restauratie- of verduurzaming te financieren zijn er vanuit de overheid verschillende subsidies of leningen beschikbaar voor monumenteigenaren. De verscheidene opties zijn uitgelicht op de website van de rijksoverheid.
Figuur 12: ‘De vijf elementen van cultureel erfgoed als onderdeel van de fysieke leefomgeving’ (via Rijksdienst voo Cultureel Erfgoed)
13
zowel bebouwd als onbebouwd (groen, water). Zichtbaarheid rijksmonumenten De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed heeft een digitaal informatiesysteem, het rijksmonumentenregister, waarin de locatie en de reden van aanwijzing van de verscheidene rijksmonumenten terug te vinden is. In Nederland wordt een deel van deze rijksmonumenten aangeduid met behulp van blauw-witte of wit-oranje schildjes op de gevels. Mede door de schildjes zijn rijksmonumenten beter zichtbaar in het straatbeeld en wordt er bijgedragen aan de beschermde status van het erfgoed. Echter is dit maar bij 3.000 van het totaal
Figuur 13: Voorbeeld Rijksmonumentaal gevel-schild
aantal rijksmonumenten het geval. Gemeenten kunnen ontbrekende schildjes zelf aanvullen als zij dit willen.
2.4 Provinciaal beleid Provincie Fryslân houdt zich bezig met het adviseren over Rijksmonumenten en beheert het provinciaal archeologisch depot. Daarnaast spant de provincie zich in voor de bescherming van archeologische waarden en het maatschappelijk draagvlak. Dit doen zij onder andere door middel van het opstellen van de ‘Cultuurhistorische Kaart Fryslân’. Daarin wordt de kennis van de provincie over archeologie en historische, stedelijke en landschappelijke (groen)structuren en gebouwd erfgoed samengevoegd en voor iedereen toegankelijk gemaakt. Onze ‘Friese schatkamer’ wordt actief uitgedragen om draagvlak, publieksbereik en bewustwording van erfgoed te vergroten en de gastvrijheidseconomie te stimuleren. Provincie Fryslân heeft in de omgevingsvisie ‘De Romte Diele’ (2020) diverse doelen vastgesteld waarin het Friese landschap en cultuurhistorisch erfgoed is meegenomen. De provincie vindt dat de Friese landschapstypen en hun ontstaansgeschiedenis herkenbaar moeten blijven omdat het onderdeel uitmaakt van een karakteristieke en gezonde fysieke leefomgeving. In de structuurvisie Grutsk op ‘e Romte (2014) heeft de provincie de kernkwaliteiten van het landschap en de cultuurhistorie geborgd. Het behoud en de ontwikkeling van het Friese Erfgoed staat hoog in het vaandel. Zowel boven als onder de grond en
De provincie ziet in dat het behoud van karakteristieke bebouwing onder druk staat. Onder andere door toenemende leegstand (van kerken en boerderijen). Daarom stimuleren zij het restaureren, hergebruiken en het verduurzamen van het Friese erfgoed. Bij de provincie zijn subsidieaanvragen mogelijk waarvoor monumenteneigenaren in aanmerking komen. In 2023 heeft provincie Fryslân 2,7 miljoen euro beschikbaar gesteld voor vijf verschillende onderdelen, namelijk: De restauratie van rijksmonumenten (ook deelrestauraties), herbestemming van rijksmonumenten, onderhoud van rijksmonumentale molens, restauratie en herbestemming gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden en Plankosten. Daarnaast is er een ‘’Subsidieregeling Daken Fryske Pleatsen’’ waarbij de provincie Fryslân 600.000 euro beschikbaar stelde voor restauratie of herstel van het dak van boerderijen die beschermd zijn als rijks- of gemeentelijk monument of met de aanduiding karakteristiek met een sloopverbod in het bestemmingsplan. Erfgoed als economische drijfveer Vanuit de provincie is er vastgelegd dat de gemeenten samen deel uitmaken van een groter geheel: ‘’Het Ferhaal fan Fryslân’’. De provincie Fryslân heeft ons gezamenlijke verhaal in kaart gebracht in het beleidsdocument Nij Poadium (2021-2024) en wil hiermee inwoners van Fryslân, kinderen en toeristen bereiken met o.a. behulp van onderwijs.
Provincie erkent dat erfgoed kwetsbaar is en wil daarom investeren in een goede infrastructuur voor het behoud en het ontwikkelen van erfgoed. Daarbij willen zij het erfgoed koppelen aan hedendaagse ontwikkelingen zoals energietransitie, krimp en het cultuurtoerisme. Kortom, het behoud en (her)gebruik van erfgoed kan de regio ook economisch groeipotentieel bieden. De provincie zet zich in op wat zij ‘slimme groei van de gastvrijheidseconomie’ noemen. Hiermee bedoelen zij het inzetten op (cultuur)toeristen die naar de provincie komen voor de kwaliteit en de identiteit van de provincie. Het vergroenen en circulair maken van de economie zijn belangrijke uitgangspunten. Het programma voor Leeuwarden als Culturele Hoofdstad (LeeuwardenFryslân 2018) heeft aangetoond dat vooral middenen kleinbedrijven het meest gebruik kunnen maken en profiteren van de unieke identiteit van Fryslân. Het speerpunt dat de provincie voor ogen heeft voor de regio waarin Achtkarspelen zich bevindt is de focus op cultuur- en natuurtoerisme. Dit met name gekoppeld aan het coulisselandschap, de natuurgebieden en de cultuurhistorische objecten als de voormalige Friese Hoe wij ons gemeentelijk beleid met betrekking tot gemeentelijke monumenten gaan vormgeven wordt toegelicht in hoofdstuk 5
kerken. Dit voor zowel dag-, land- als verblijfsrecreatie.
14
2.5 Gemeentelijk beleid Gebouwde monumenten Net als rijksmonumenten vervullen gemeentelijke monumenten een rol van cultuurhistorische, architectonische, stedenbouwkundige en/of landschappelijke waarde, maar dan op regionale schaal. Een gemeente is bevoegd om zelf monumenten of stadsen dorpsgezichten aan te wijzen. Als een gemeente hier beleid voor heeft vastgesteld, heeft ook een eigenaar of belanghebbende de mogelijkheid om een aanwijzing aan te vragen. Een verzoek voor een aanwijzing moet bij de gemeente worden ingediend en een besluit hierover zal uiteindelijk via het college van burgemeester en wethouders Aan de hand van een aantal selectiecriteria zal de monumentale waarde van een pand of object bepaald worden. In het geval van een nominatie door de gemeente kan een eigenaar via een schriftelijke zienswijze en/of een hoorzitting zijn of haar visie hierop loslaten. (Het is echter niet de intentie van gemeente Achtkarspelen om een aanwijzing zomaar op te leggen. Gemeentelijke monumenten kunnen allerlei elementen zijn die bij het geheel van de fysieke leefomgeving horen. Hoeveel er vervolgens worden aangewezen en aan de hand van welke criteria een gemeente nieuwe gemeentelijke monumenten aanwijst regelt de gemeente zelf. Vervolgens moet de gemeente verplicht een register bijhouden als het gemeentelijke monumenten, stads- & dorpsgezichten en cultuurgoederen aanwijst.
Archeologie Archeologie gaat in Nederland over sporen en resten van menselijke aanwezigheid vanaf 300.000 jaar geleden in de bodem en onder water. Deze zichtbare en onzichtbare resten kunnen ons veel vertellen over hoe de mensen vroeger leefden en werkten. De rijksoverheid beschouwd de bodem daarom als een archief dat we actief willen bewaren. Door de Omgevingswet gaat archeologisch erfgoed ook een andere plek krijgen in het beleid. De gemeente is straks ook verplicht om de archeologische waarden van een gebied te verwerken in het omgevingsplan. In de huidige bestemmingsplannen wordt er al rekening gehouden met de mogelijke archeologische waarden die zich in een gebied bevinden. In Friesland hebben de gemeenten (en de inwoners) de Friese Archeologische Monumentenkaart Extra (FAMKE) tot hun beschikking om uit te zoeken waar potentieel archeologische vondsten gedaan kunnen worden. Aan de hand van deze kaart weten we of er archeologische waardes te verwachten zijn in de grond.
Gemeente Achtkarspelen heeft tot nu toe nog geen toereikend beleid gehad waardoor er nog geen gemeentelijke monumenten zijn. Hierdoor krijgen de potentieële gemeentelijke monumenten nog niet de bescherming die ze verdienen. Wij willen door middel van deze nota meer gebouwd goed binnen de gemeente officieel erkennen als gemeentelijk erfgoed en, waar het kan, behouden en beschermen. Deze erkenning willen wij ook publiekelijk stimuleren door bewustwording over dit onderwerp onder de inwoners te vergroten. Landschap Gemeente Achtkarspelen heeft al wel de landschappelijke waarden binnen de gemeentegrenzen in kaart gebracht. De gemeente koestert het unieke karakter van de Noardlike Fryske Wâlden en wil deze dan ook graag gebruiken om ook een grotere rol te spelen met betrekking tot toerisme en recreatie. De landschappelijke waarden zijn vastgelegd en worden ook beschermd door gemeentelijk beleid. De waarden en het beleid wordt onder andere uitgelicht in de ‘Visie Ruimtelijke Kwaliteit Buitengebied Achtkarspelen’.
Figuur 14: Wagenmakerij. Geawei 20 te Augustinusga.
Het erfgoed in relatie tot het landschap wordt nader toegelicht in hoofdstuk 3 en 4
15
De gemeente kan in het belang van archeologische monumentenzorg lokale regels stellen in het omgevingsplan over archeologisch onderzoek. Zo kan de gemeente archeologische monumenten in de bodem beter beschermen en ervoor zorgen dat er deskundige opgravingen plaatsvinden. Om als gemeente beter de vinger aan de pols te houden kan het ook eisen stellen aan archeologisch onderzoek. Bijvoorbeeld (verplicht) lokale vrijwilligers erbij betrekken of lokale onderzoeksthema’s De gemeente Achtkarspelen zal het beleid van de Provincie Fryslân aanhouden en verwerken in het omgevingsplan benadrukken.
Figuur 15: Voorbeelduitsnede Archeologische Kaart (FAMKE) – IJzertijd middeleeuwen, Buitenpost
16
3. Het verhaal van Achtkarspelen Waarom moeten we het erfgoed bewaren, wie zijn er betrokken bij dat erfgoed en hoe & op welke manier kan het erfgoed ten goede komen aan de algehele samenleving?
Hoe is Achtkarspelen ontstaan en waarom zijn hier mensen gaan wonen? Wat kenmerkt het hedendaagse Achtkarspelen en de mensen die er leven? Om het Achtkarspelen van nu te begrijpen moeten we duiken in het Achtkarspelen van vroeger. Welk verhaal schuilt er achter onze gemeente?
3.1 Het landschappelijk erfgoed Het verhaal van Achtkarspelen begint duizenden tot honderdduizenden jaren geleden, voordat de eerste mensen hiernaartoe kwamen. We hebben het dan over de tijd waarin het landschap werd gevormd. Dit ‘’landschappelijk erfgoed’’ vormt de basis van de ontwikkeling van iedere gemeente. Want hoe de ondergrond en de bovenste laag van het landschap zich hebben gevormd, heeft grote invloed op de manier waarop de mens zich in een gebied heeft gevestigd en hoe zij zich het land eigen hebben gemaakt. Het landschap is het deel van de omgeving dat door de mens kan worden waargenomen boven de grond. Een landschap bestaat uit de zichtbare elementen van een deel van de aarde die gevormd zijn door invloeden van natuurlijke factoren (zoals het klimaat, reliëf, water, bodem, flora en fauna) en/of menselijke factoren. Het draagt bij aan de menselijke beleving van de ruimte. Het landschap laat ons zien hoe onze voorouders met de ruimte zijn omgegaan. Vanuit deze kijk krijgt het landschap een historische waarde. Wanneer er wordt nagedacht over het behoud van dit landschap, wordt er als het ware ook gedacht aan het koesteren van de geschiedenis, gebruiken en veranderingen van gebruiken door de tijd heen van de inwoners. Het is een zichtbare geschiedenislezing van de mienskip.
Zij zijn hier immers opgegroeid en hechten hierdoor waarde aan verschillende elementen in het landschap.
en keileemlandschap is voornamelijk aanwezig aan de west- en zuidzijde van de gemeente bij Augustinusga, Drogeham, Surhuizum, Kootstertille, Buitenpost en Twijzel. Deze dorpen liggen op de natuurlijk gevormde verhogingen in het landschap. De zogenoemde dekzanden keileemruggen. 2. Veenlandschap Toen 10.000 jaar geleden de laatste ijstijd ten einde kwam, werd het warmer en vochtiger in Nederland. Hierdoor raakte, onder andere, Achtkarspelen bedekt met bossen. Door de stijgende temperatuur steeg ook de zeespiegel en daarmee het grondwaterpeil. De vegetatie kon maar moeilijk afgebroken worden door de vochtige omstandigheden en zo ontstond er een laag met vruchtbaar organisch materiaal dat wij nu veen noemen. Het laagveenlandschap is terug te vinden in het midden en oosten van de gemeente, waar de zogenaamde Mieden liggen (Hamster-, Twizeler-, Reahelster-, Bûtenposter-, Izer- en Surhuzumermieden). Het hoogveen in het zuiden en noordwesten van de gemeente is tot het zand toe afgegraven en verdwenen. Deze afgravingen hebben voornamelijk in de 17e en 18e eeuw plaatsgevonden waardoor er in Achtkarspelen enige economische activiteit plaats had gevonden. Dit heeft daardoor ook gezorgd voor het ontstaan en de groei van een aantal dorpen.
Figuur 16: Buitenpost
3.1.1 De bodem van Achtkarspelen De ondergrond van Achtkarspelen wordt gevormd door drie verschillende bodemtypes, namelijk: 1. Dekzand-en keileem Voor het natuurlijk landschap van Achtkarspelen waarmee wij als mens nu te maken hebben is voornamelijk de basis gelegd tijdens de voorlaatste ijstijd (250.000-120.000 jaar geleden). Tijdens deze ijstijd is het plateau (natuurlijk opgehoogd landschap) gevormd waar de gemeente zich nu op bevindt. Het plateau bestaat uit keileem (een bodemlaag bestaande uit stenen, grind, leem en zand) dat vervolgens afgedekt werd door dekzand. Dit dekzand-
17
Pingo ruïnes (pingo’s) Uit de periode van de laatste ijstijd (grofweg 13.000 jaar geleden) stammen ook de pingoruïnes. Een zeer uniek verschijnsel dat alleen in Nederland alleen in NoordNederland voorkomt. In grote concentraties zijn deze ‘pingo’s’ aanwezig in Achtkarspelen. Dit zijn simpel gezegd kratervormige ‘kuilen’, met daar omheen een wal. Deze kuilen zijn door de tijd opgevuld met water, zand en/of vegetatie. Mede hierdoor (en door aantasting van de ruïne voor gebruiksdoeleinden zoals landbouwgrond) zijn ze nu niet altijd even duidelijk meer met het blote oog zichtbaar in het landschap. Dit zeldzame aardkundige verschijnsel wordt nu gezien als een belangrijk geologisch monument met daarnaast ook archeologische waarde, omdat er vaak langs de wallen prehistorische bewoningssporen worden aangetroffen. Ook de vegetatie in de pingoruïne is als het ware een bodemarchief van alle soorten vegetatie die door de eeuwen aanwezig is geweest en (mogelijk) geheel verdwenen. Veel pingoruïnes zijn echter door de jaren heen gedempt voor de landbouw. Pingoruïnes zijn voornamelijk nog te vinden in het noordwestelijke deel van de gemeente tussen Twijzelerheide en Harkema
3. Het kustlandschap Ten slotte is er nog een (klein) deel van het landschap van Achtkarspelen dat als kustlandschap wordt aangemerkt. Dit is het noordoostelijk deel van onze gemeente. In de vroege Middeleeuwen (500 – 1000 na Chr.) is de zee via de brede dalen het land ingedrongen en ontstonden er geulen, waaruit riviertjes als de Lauwers en de Âlde Ryd zijn ontstaan. Door stormvloeden breidde het getijdebekken van de Lauwerszee zich sterk landinwaarts uit. De zee sleet diepe geulen uit tot ver in het oude veenlandschap en zette zeeklei af. Grote delen van het veen werden opgeruimd. De Âlde Ryd en de Lauwers Van de Âlde Ryd is weinig meer over, alleen het deel tussen de Trekwei en de Lauwers is nog aanwezig. De rivier liep oorspronkelijk van Schalkendam (ten noordoosten van Gerkesklooster) via de huidige Dykhústerwei en Âlde Dyk naar Kootstertille. Door kleiafzetting is het stroompje dichtgeslibd. Later toen het riviertje met zware, kalkarme knipklei opgevuld was, kwam de oorspronkelijke rivier hoger te liggen dan het omliggende, ingeklonken veenlandschap. Daardoor ontstonden de Âlde Dyk tussen Kootstertille en Buitenpost en de Dykhústerwei tussen Buitenpost en Gerkesklooster. Deze verhoging in het landschap, die inversie wordt genoemd, is nog duidelijk waar te nemen in het gebied ten noorden van de Dykhústerwei, dat daarom ook wel de Diken wordt genoemd.
Hier was de Âlde Ryd een behoorlijk brede rivier. Ook de Lauwers is dichtgeslibd. Ten oosten van de oorspronkelijke rivier ontstond een nieuwe waterloop. De Âlde Ryd en de Lauwers hebben een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van Achtkarspelen. Langs de beide rivieren ontstond de eerste bewoning van Achtkarspelen.
Figuur 17: Voorstelling ontstaan Pingoruïne (via Pingoruines.nl)
Figuur 18: Bodemkaart Achtkarspelen: In het noordoosten zeekleigronden met de stroombeddingen van de Lauwers en de Âlde Ryd. Tussen de beide rivieren veengronden en in het midden en het zuiden pod¬zolgronden, dat wil zeggen humusrijke grond op gelig dekzand. Rondom Eestrum liggen enkeerd-gronden, waar de humuslaag nog veel dikker is (bron: Achtkarspelen-Zuid/Eestrum van Mol, Noomen en Van der Vaar)
18
3.1.2. Het Nationaal Landschap De Noardlike Fryske Wâlden Hoewel er in Achtkarspelen sporen van de mens zijn gevonden die gedateerd worden tot wel 10.000 jaar terug, heeft de mens voornamelijk pas vanaf de 9e tot de 15e eeuw zijn stempel gedrukt op het landschap. Rond die periode groeide de bevolking van Fryslân en ontstond er logischerwijs meer behoefte aan nieuwe landbouwgronden. Bewoners van de kwelders in het noorden van Fryslân trokken tussen 700 en 1000 via de Lauwers en de Âlde Ryd het gebied binnen. In de buurt van deze rivieren vestigden zich op het veen de eerste bewoners van Achtkarspelen. De boerenhuizen lagen meestal op een rij vlak in de buurt van de beide riviertjes. Om de natte gebieden te ontwateren werden er sloten haaks op deze riviertjes gegraven. Naast het afvoeren van water dienden de sloten ook als kavelgrenzen van de boerenbedrijven. Het waren gemengde bedrijven, er werd zowel aan veeteelt als aan akkerbouw gedaan. Door de afwatering van de sloten en grondbewerking teerde het veenpakket betrekkelijk snel weg. Hierdoor daalde het maaiveld in de droge perioden en was er sprake van wateroverlast in de natte perioden. De boeren werden gedwongen hun boerderijen via het recht van opstrek binnen dezelfde kavelstrook te verplaatsen naar hogere gebieden. Dit recht hield in dat de eigenaar van een perceel in het verlengde opnieuw grond mocht ontginnen.
Het nieuwe bouwland werd op het nog hooggelegen veen aangelegd en het oude, ingeklonken veen diende als weiland en hooiland. Het uiterlijk van de landbouwgronden die nu zo kenmerkend zijn voor de gemeente kreeg langzaamaan zijn vorm. Boeren gingen op de hogere gronden bomen en struiken planten langs de randen van hun percelen. Dit deden zij op een aarden wal met aan weerszijden greppels die als perceel scheiding konden dienen.
Dit zijn de nu welbekende houtwallen of dykswâlen. Op de lagere gronden (net boven NAP) werden sloten gegraven, waar langs de kanten elzenbomen gingen groeien. Hierdoor ontstonden de kenmerkende elzensingels. Verder zijn er de dobben, eveneens karakteristieke kenmerken van het woudenlandschap. Deze waterpoelen zijn natuurlijk ontstaan of uitgegraven door de mens en dienden veelal als drinkplaatsen voor het vee. De dobben maken samen met de houtwallen, de elzensingels en de pingoruïnes het landschappelijk plaatje van Achtkarspelen compleet. Door schaalvergroting in de landbouw zijn in veel gebieden in Nederland kenmerkende landschapselementen voor kleinschalige landbouw verdwenen. In de Noardlike Fryske Wâlden is dit echter niet het geval. De lokale cultuur is dan ook nauw verweven met het landschap. Dit is terug te vinden in oude volksverhalen van lokale vertellers. Een van die vertellers is Simke Kloosterman. Schrijfster van gedichten en proza over de streek. De gemeente heeft een ‘Poëzieroute Achtkarspelen’ bedacht, zodat bezoekers en inwoners zich net als Simke Kloosterman kunnen laten inspireren door het landschap. Het Nationaal Landschap leent zich ook om vastgelegd te worden op doek. De Twijzeler schoolmeester Harmen van der Bij staat bekend om zijn vele potloodtekeningen van de dykswâlen en elzensingels.
Daarnaast worden de bewoners van de Wâlden nog steeds Wâldpiken, ofwel woudkippen, genoemd. Hoewel het woord nu veelal gebruikt wordt als een geuzennaam, werd het vroeger door de rijkere bewoners van de vruchtbare Friese kleigronden gebruikt om de bewoners van de relatief armere oostkant van de provincie aan te duiden.
Figuur 19: Twijzelermieden via Natuurgebied in beeld
19
In contrast met het gesloten karakter van het houtwallenen elzensingellandschap is er ook nog een ander landschap in het gebied van de Noardlike Fryske Wâlden te vinden. Dit zijn de Mieden die worden gekenmerkt door weidse, open, laaggelegen hooilandgebieden. Deze laaggelegen gebieden zijn ontstaan door afgegraven en ingeklonken laagveengronden. Deze gronden zijn door het inklinken van het veen ook vrij nat waardoor het landschap erg open is. Rond de 17e en 18e eeuw werd het hoogveen in het zuiden en het noordwesten van Achtkarspelen ontgonnen om turf van te maken. Dit was de tijd waarin de veenkoloniën Surhuisterveen en Rottevalle ontstonden. Sommige delen van deze gronden werden later gebruikt voor de landbouw. Daar waar de grond niet vruchtbaar werd gemaakt groeide heide. Begin 19e eeuw was het veen bijna volledig ontgonnen en raakten veel veenarbeiders werkloos. Velen van hen vestigden zich op de arme heidegronden en woonden daar in armoedige plaggenhutten ofwel ‘spitketen’. Hierin woonden veelal grote gezinnen. Er ontstonden dorpen die gekenmerkt werden door wijdverspreide bebouwing met spitketen. Omdat de grond maar weinig te bieden had, was dit een periode van grote armoede voor deze heidebewoners.
Figuur 21: De ligging van de Noardlike Fryske Wâlden in het noordoosten van de provincie Fryslân. De rood gearceerde delen zijn de: Twijzelermieden via Natuurgebied in beeld
In 1902 zorgde de nieuwe Woningwet ervoor dat de spitketen in de loop der tijd voor een groot deel gesloopt moesten worden. Hier kwamen nieuwe arbeiderswoningen voor in de plaats. Dit zijn de bekende wâldhúskes. Deze kleine boerderijtjes voldeden aan minimale eisen uit de Woningwet van destijds en waren daarom al hele verbetering voor diegenen die voorheen in de spitketen woonden. Dit gebouwde erfgoed is vandaag de dag op verscheidene plekken nog steeds zichtbaar en de volledige geschiedenis van dit gebied wordt uitgelicht in het Openluchtmuseum - Themapark De Spitkeet in Harkema. Dit alles resulteerde in toch wel het unieke streekgebonden erfgoed dat hier nu te vinden is. Hierin is het gebruik van de gronden erg afhankelijk van de ondergrond/ bodemopstelling.
Figuur 20: Plaggenhut/spitkeet in Achtkarspelen omstreeks 1905 (via Tresoar))
De stichting Landschapsbeheer Friesland, die zich bezighoudt met de kwaliteit van het Friese landschap, geeft aan dat het gebied door zijn omvang, de relatief kleine percelen en het gesloten karakter, samen met de lokale cultuur, van grote cultuurhistorische, landschappelijke en recreatieve waarde is voor de samenleving. Vanuit recreatie en toerisme wordt er in de beleidsnota van Achtkarspelen ‘Priuw de Wâlden’ erkent dat de recreatieve identiteit van de gemeente Achtkarspelen wordt gevormd door het Nationaal Landschap De Noardlike Fryske Wâlden met haar typische cultuur, natuur, landschappen en verhalen. Het idee is dat er voor bewoners en bezoekers zogenoemde ‘onderscheidene identiteits-dragers’ ontwikkeld worden. Hierbij worden voorbeelden genoemd zoals: een aantrekkelijke natuurspeelplaats (struintuin/moeras), outdoor-voorzieningen, blote-voetenpad, kleinschalige evenementen, start- en eindpunt van recreatieve routes, een nieuwe Mountainbike-trail (eventueel gemeentegrensoverschrijdend) en logiesaccommodaties. Hierdoor zal het eigenzinnige verhaal van de gemeente beleefbaarder worden voor inwoners en bezoekers. Het is dus van collectief belang om het bijzondere landschap met zijn unieke elementen te behouden.
20
Kavellijnen Als naar de richting van de kavellijnen gekeken wordt, is duidelijk te zien dat alle lijnen gericht zijn op de beide rivieren. Ook de bochten in de rivieren zijn in de kavelpatronen te ontdekken. Afhankelijk van de bocht waaieren de kavellijnen uit of lopen ze naar elkaar toe. In het stroomgebied van de Âlde Ryd liggen drie kavelstructuren. De eerste is het blok van Harkema-Opeinde – Augustinusga. Deze wordt door de Ee gescheiden van het tweede blok Drogeham en het deel van Kooten tot de Âlde Dyk. De rest van Kooten vormt met Twijzel en Buitenpost het derde blok. De Âlde Ryd vormt de grens tussen de eerste twee blokken en het derde blok. Daardoor lag oorspronkelijk een deel van de dorpen Augustinusga, Harkema-Opeinde en Drogeham ten noorden van het later gegraven Prinses Margrietkanaal. In het stroomgebied van de Lauwers liggen ook drie kavelstructuren. Het grootste is het blok van Surhuizum. De blokken van Kortwoude en de ‘taartpunt’ in het noorden liggen er haaks op. De grens tussen Surhuizum en Kortwoude werd gevormd door het watertje de Homear. Ook de grens tussen Surhuizum en het blok Harkema-Opeinde – Augustinusga werd gevormd door een sloot met de naam Homear, dat hoofdgrens betekent.
In de Middeleeuwen was Achtkarspelen omgeven door veen. Toen dit veen interessant werd voor de turfwinning, zijn er gemeente- en dorpsgrenzen in deze uitgestrekte venen getrokken. Veelal waren dit gegraven watergangen. De grens tussen Achtkarspelen en (voormalig) Kollumerland c.a. Dantumadiel wordt gevormd door de Swadde. De grens tussen Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel door de Kûkhernster Feart, de Aaltsjemuoisleat, de Skûtsleat, een sloot langs de latere Boskwei en de Mûntsegroppe, een greppel waar later een pad langs kwam te liggen. Deze langgerekte Mûntsegroppe en het verlengde daarvan in noordelijke richting vormt ook een opvallende, voormalige grens tussen de dorpen Drogeham en Harkema-Opeinde. De grens tussen Achtkarspelen en Smallingerland wordt gevormd door de Faasmagreppel, een voormalige greppel langs de latere Ds. Visscherwei en de Hillemagreppel, een greppel in de landerijen tussen Boelenslaan/Surhuisterveen en Houtigehage. Aan de oostkant vormt de Lauwers de grens tussen Achtkarspelen en de (voormalige) gemeente Grootegast. Bij Gerkesklooster-Stroobos zien we een blokvormige kavelstructuur die kenmerkend is voor het kleigebied. In het zuiden van de gemeente is door veenontginningen een strookvormige verkaveling in kleine blokken ontstaan.
Figuur 22: Kavellijnen, een overzicht van kavelblokken in Achtkarspelen (bron Achtkarspelen-Zuid/Eestrum)
21
3.2 Het verhaal van de dorpen De gemeente heeft al veel geborgd als het gaat om landschappelijk erfgoed (meer hierover in hoofdstuk 4), maar als het gaat om gebouwd erfgoed is er nog een slag te slaan. Wij zien ook in dat gebouwd erfgoed, zowel een gemeentelijk als Rijksmonument, helpt met het representeren van een verhaal en identiteit van een dorp of streek. De vraag die hierbij gesteld kan worden is: waarom is juist deze bebouwing (of dit object zoals een pingo-ruïne, zie figuur 23) hier te vinden en welke waarde heeft het voor de (lokale) samenleving? Deze verhalen wil de gemeente graag bundelen als een collectie van korte dorpsbiografieën, zodat het voor inwoners en bezoekers van Achtkarspelen eenvoudiger te achterhalen en te begrijpen is waarom een gebouw, object of plek bijzonder is. Ieder dorp heeft zijn eigen cultuurhistorisch verhaal en deze verdienen het allemaal om gehoord te worden.
Figuur 23: Bootsma’s Poel, pingo-ruïne als onderdeel van recreatieve ‘laarzenpad’ (via Erop uit in Friesland)
De dorpen van Achtkarspelen De naam Achtkarspelen is een samenvoeging van ‘acht karspelen’. Een karspel is een kerkelijke gemeenschap. We komen de naam Achtkarspelen voor het eerst tegen in een verbond met de stad Groningen in 1338 in de Latijnse variant Octo Parrochiis; jammer genoeg staan er geen dorpsnamen bij vermeld. Een decanaatsregister uit 1475 noemt voor het eerst de namen van de dorpen van Achtkarspelen. Het waren er inmiddels negen: Cortwolda, Suderhusum, De Sancto Augustino, Harckingekerke, Asterham alias Drogeham, Westerham vel Cottum, Uptwysel, Utpost en Post. Dit waren dus de dorpen: Kortwoude, Surhuizum, Augustinusga, Harkema-Opeinde, Drogeham, Kooten, Twijzel, Buitenpost en Lutjepost. Zoals hiervoor al is omschreven zijn de dorpen in Achtkarspelen ontstaan in de buurt van de riviertjes de Lauwers en de Âlde Ryd. Door wateronttrekking en grondbewerking teerde het veenpakket betrekkelijk snel weg, waardoor het maaiveld daalde en er in natte perioden wateroverlast optrad. De bewoners moesten opschuiven naar hogere gebieden om te wonen en kwamen uiteindelijk, zo rond 1200, op de hoge zandruggen terecht. De kernen van de oudste dorpen van Achtkarspelen liggen allemaal op deze zandruggen.