06 - Bijlage 1 - Onderzoeksrapport Armoedebeleid rekenkamer Achtkarspelen
Tekst van het document
Rekenkamers Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel
Rekenkameronderzoek 2023 Gemeente Achtkarspelen
Armoedebeleid
Colofon De rekenkamers van Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel willen met hun werkzaamheden bijdragen aan de kwaliteit van het lokale bestuur in de gemeenten Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel, aan de transparantie van het gemeentelijke handelen en de versterking van de publieke verantwoording daarover. De rekenkamers doen dat door de doeltreffendheid, de doelmatigheid en de rechtmatigheid van het door de gemeenten gevoerde of te voeren beleid en bestuur te onderzoeken en de gemeenteraden hierover te rapporteren en te adviseren. De rekenkamers hebben een onafhankelijke positie binnen de gemeenten. Zij bestaan uit externe leden, die geen binding hebben met het gemeentelijke apparaat en een ambtelijk secretaris. Sinds 1 januari 2015 vormen de beide rekenkamers een personele unie met dezelfde leden. Nadere informatie vindt u op de websites van de gemeenteraden van de beide gemeenten: ✓ raad-achtkarspelen.nl ✓ raad.t-diel.nl Samenstelling ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓
G.S.H. (Guus) Janssen, voorzitter E.A.M. (Erik) de Swart, lid en vicevoorzitter J.P.M. (Hanneke) Vervoort, lid T. (Tieneke) Clevering, lid R. (Renny) de Vries-Mulder, ambtelijk secretaris rekenkamer Achtkarspelen H. (Hillie) de Koe, ambtelijk secretaris rekenkamer Tytsjerksteradiel
Contact ____________________________ Rekenkamer Achtkarspelen Postbus 2 9285 ZV Buitenpost raadsgriffie@achtkarspelen.nl 0511 - 54 86 98
Rekenkamer Tytsjerksteradiel Postbus 3 9250 AA Burgum griffie@t-diel.nl 0511 - 46 09 32
Rekenkamers Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel
Aan de gemeenteraad van Achtkarspelen Postbus 2 9285 ZV Buitenpost
Buitenpost, 28 maart 2024
behandeld door: telefoonnummer: uw brief van: uw kenmerk: onderwerp:
R. de Vries-Mulder 0511-548698 Rekenkameronderzoek 2023 naar armoedebeleid Achtkarspelen
Geachte raadsleden, Hierbij biedt de rekenkamer van Achtkarspelen u met genoegen het onderzoek naar Armoedebeleid aan. In deze brief nemen we u graag op hoofdlijnen mee in de uitkomsten en aanbevelingen en stippen we nog even kort de aanleiding voor het onderzoek aan. Het onderzoek is onder begeleiding van de Rekenkamer uitgevoerd door een extern onderzoeksbureau, de Parma Groep. Voor de complete bevindingen en de overzichtelijke factsheets verwijzen wij u door naar het onderzoeksrapport. Aanleiding Ondanks dat Nederland een van de meest welvarende landen van Europa is, leeft een deel van de bevolking in armoede en de verwachting is dat de armoede in de komende jaren verder stijgt. Door de verantwoordelijkheden die gemeenten hebben op het gebied van armoede en armoedebestrijding is dit een belangrijk onderwerp en komt er veel op de gemeente af in de komende periode. Tijdens het jaarlijkse overleg met de raden van beide gemeenten in 2022 kwam naar voren dat er behoefte was aan een onderzoek naar het armoedebeleid van beide gemeenten. Hoe effectief is het huidige beleid geweest en wat betekent dat voor de toekomst waarin de armoedeproblematiek groeit? Dat onderzoek hebben we voor u uitgevoerd.
De belangrijkste conclusies zijn: De centrale vraag in dit onderzoek was “In hoeverre is het armoedebeleid van Achtkarspelen effectief en uitgevoerd conform beleid? Wat betekent dit voor de toekomst, waarin een situatie van stijgende armoede en een groter beroep op gemeentelijke hulp wordt verwacht?” Op basis van ons onderzoek kan geconcludeerd worden dat Achtkarspelen geen apart armoedebeleid heeft en er geen specifieke, concrete of meetbare doelen zijn opgesteld. Hierdoor kunnen over de effectiviteit van het beleid slechts beperkte uitspraken gedaan worden. Bij de uitvoer van de armoederegelingen zijn vele partijen, ook uit het maatschappelijk middenveld1, betrokken en zijn de aanvraagprocedures complex. Voor de inwoner betekent dit dat het moeilijk is om de weg te vinden in de armoederegelingen. Dit geldt zowel voor de toegang tot de regelingen als voor de ondersteuning bij het aanvragen van de regelingen. Voor het bereik van de regelingen geldt dat er groot verschil is in bereik tussen de regelingen, maar de inwoners geven wel aan dat de regelingen waar ze gebruik van maken echt een bijdrage leveren aan het rondkomen. Er heerst echter onder een deel van de inwoners ook een cultuur van “het liever zelf willen oplossen”, waardoor regelingen niet worden aangevraagd.
Voor de toekomst is het van groot belang te weten dat in Achtkarspelen een relatief groot deel van de beroepsbevolking een laag onderwijsniveau heeft, dat er meer huishoudens in armoede leven dan in de meeste andere Friese gemeentes en dat het aantal huishoudens met geregistreerde schulden al fors toeneemt. De groep inwoners in armoede en met het risico om in armoede te raken is groot en zal steeds groter worden. Deze te verwachten stijging zorgt ervoor dat de gemeente in de nabije toekomst vooral aandacht zal moeten besteden aan de zwaardere casussen, waardoor er minder capaciteit beschikbaar is om aandacht te besteden aan de groep die al wel (behoorlijke) problemen heeft, maar nog niet als zware casus wordt aangemerkt, en dat er een groter beroep gedaan moet worden op het maatschappelijk middenveld. Dit vereist intensievere en beter gestructureerde samenwerking. In het licht van de aankomende ontvlechting zal dit voor een uitdagende situatie kunnen zorgen doordat werkprocessen opnieuw ingericht moeten worden en er minder tijd is voor de uitvoering. Beleidsinhoud - welk beleid voert de gemeente Achtkarspelen met betrekking tot armoede? 1. In Achtkarspelen is er geen apart armoedebeleid. Het is onderdeel van het beleidskader sociaal domein, met uitzondering van schuldhulpverlening.
Het beleid is gebaseerd op een financiële analyse en een analyse van de transitie sociaal domein. Er ligt geen doelgroepenanalyse of analyse van problematiek aan ten grondslag en er zijn geen specifieke, concrete of meetbare doelen opgesteld. Daardoor kan het beleid ook niet gemonitord worden. 2. Binnen de taakvelden van het armoedebeleid valt op dat er weinig preventieve instrumenten beschikbaar zijn in de gemeente.
1
Hieronder vallen partijen zoals Humanitas, Kearn, Voedselbank, Suska etc.
3. De gemeente heeft geen eigen participatieregelingen maar uitsluitend regelingen die door partijen zoals de Stichting Leergeld, het Volwassenenfonds en het JeugdSportFonds worden aangeboden. Beleidsuitvoering – hoe is de toegang tot de regelingen georganiseerd, welke partijen zijn betrokken en hoe werken zij samen? 4. Bij de uitvoering van de armoederegelingen zijn veel partijen betrokken. Voor inwoners betekent dit dat er vele loketten zijn en dat dezelfde, complexe informatie op veel plaatsen moet worden aangeleverd via vaak ingewikkelde papieren formulieren. Zowel de toegang tot de regelingen als de ondersteuning bij het aanvragen is versnipperd en maakt het aanvragen van een regeling daarom erg ingewikkeld en belastend voor de inwoner. 5. De samenwerking tussen de gemeente en het maatschappelijk middenveld en tussen verschillende partners onderling loopt niet in alle gevallen soepel. Het is over het algemeen wel duidelijk wie welke taken uitvoert, maar er is in veel gevallen geen sprake van een warme overdracht tussen partijen en er vindt ook niet altijd overleg plaats. Daarnaast krijgt het maatschappelijk middenveld geen kans om mee te denken over de inhoudelijke vraagstukken rondom de uitvoering van het armoedebeleid, bijvoorbeeld door mee te denken over de definitie van een zware casus.
Hiermee wordt concreet bedoeld dat men niet samen bespreekt hoe men zich tot elkaar verhoudt en waar welke casus thuishoort. Beleidseffect – in welke mate worden de doelen geformuleerd in het beleid bereikt? 6. Door het ontbreken van meetbare beleidsdoelen kan er op beleidsniveau niet gerapporteerd worden over effect. Er is wel informatie beschikbaar over bereik van regelingen en daaruit blijkt dat er veel verschil is per regeling. Stichting Leergeld, Kwijtschelding van gemeentelijke belastingen en de Energietoeslag hebben bijvoorbeeld een hoog bereik, maar de KANS regeling, het Jeugdfonds sport, het Volwassenenfonds en de CER hebben een (zeer) laag bereik. 7. De inwoners die hun ervaringen gedeeld hebben, geven aan dat ze in de meeste gevallen net rond kunnen komen en dat de regelingen hier wel substantieel aan bijdragen. Wel kan het overgrote deel niet spontaan noemen welke regelingen er in Achtkarspelen beschikbaar zijn. Het niet gebruiken van regelingen komt door het niet kennen van de regelingen, het denken er geen recht op te hebben of moeite hebben met het aanvragen. Een klein deel vraagt niks aan omdat ze het zelf willen oplossen zonder gebruik te maken van een regeling. Als inwoners wel een of meerdere regelingen hebben aangevraagd en ze hebben daarbij contact gehad met de gemeente, zijn zij positief over dit contact.
Toekomstverkenning – wat betekent het voor Achtkarspelen als de armoedeproblematiek toeneemt? 8. Het meest waarschijnlijke scenario is dat de armoedeproblematiek in de gemeente Achtkarspelen de komende jaren sterk zal toenemen omdat inwoners die nu op de rand zitten, nog lang hoge kosten blijven houden door de inflatie en de energiecrisis. Hoe langer deze periode van hoge kosten aanhoudt, hoe meer huishoudens uiteindelijk in de problemen komen. Er komen dus meer casussen en deze zijn vaak ook complexer/zwaarder. Er komen ook nieuwe doelgroepen bij met andere kenmerken die ook een andere benadering nodig hebben, o.a. door de
oorzaak van de schulden en de capaciteiten die ze zelf hebben om hun problematiek aan te pakken. Dit houdt in dat er meer tijd en meer geld gemoeid zal zijn met de uitvoering van de activiteiten vastgelegd in het armoedebeleid en dat je mogelijk vaker een specialist per doelgroep nodig hebt. Indien hier niet op geanticipeerd wordt, zullen vooral de inwoners waarbij de problematiek (nog) minder zwaar/complex is, vaker geen hulp krijgen of pas later hulp krijgen als hun problemen al zijn verergerd. 9. Ondanks dat er vanuit nationaal niveau meer aandacht is voor armoede en bestaanszekerheid, is er weinig vertrouwen dat zich dat vertaalt in ruimere regelingen voor mensen in armoede. De verwachting is dat er vooral incidenteel geld wordt vrijgemaakt en dat er regelmatig vanuit de gemeente bijgepast zal moeten worden, ondanks beperkte financiële ruimte van de gemeente. 10. De ontvlechting van beide gemeentes biedt zowel kansen als risico’s. Het biedt de kans om beleid te maken toegespitst op de kenmerken van de eigen gemeente. Het risico is dat de eerste jaren, door de ontvlechting en alle taken die daarbij komen kijken, minder tijd is om in te zetten op dit onderwerp, zowel in beleid als in uitvoering.
Dit terwijl er juist nu veel zorgwekkende ontwikkelingen en signalen zijn die met prioriteit aangepakt moeten worden, wil je op tijd in kunnen spelen op de behoefte en de problemen van de inwoners. Aanbevelingen De rekenkamer komt op basis van het onderzoek tot de volgende aanbevelingen voor de gemeenteraad: 1. Vraag het college specifiek armoedebeleid op te stellen met doelen die concreet en meetbaar zijn en geef het college opdracht hier jaarlijks over te rapporteren aan de raad. Maak hierbij een bewuste keuze welk perspectief je inneemt bij het opstellen van het beleid en de doelen. Hierbij kan de raad kiezen voor een vanuit de mens geredeneerd beleid, waar een doelgroepen- en behoefteanalyse aan ten grondslag ligt of voor een voornamelijk door financiële impulsen gedreven beleid. Zorg hierbij dat de drie belangrijke pijlers (Armoede, Schulden, Preventie) allemaal een nadrukkelijke plek krijgen in dit beleid. Maak daarbij voor alle drie de pijlers een bewuste keuze over de hoeveelheid en de inhoud van de regelingen die beschikbaar zijn voor de inwoner. Wil de raad hierbij het minimale bieden zodat aan de landelijke richtlijnen wordt voldaan of specifiek maatwerk toepassen met hierbij oog voor de kenmerken die specifiek zijn voor Achtkarspelen? 2.
De manier van aanvragen van regelingen en waar dat gedaan kan worden verschilt per regeling en de aanvraagformulieren zijn ingewikkeld. Vraag het college daarom in de uitvoering in te zetten op versimpeling van aanvraagformulieren en -processen. Denk hierbij aan het zowel digitaal als op papier mogelijk maken om aanvragen te doen, aan het bieden van een helder overzicht waar welke regeling aangevraagd kan worden (de recent beschikbaar gekomen voorzieningenwijzer maakt duidelijker welke voorzieningen er zijn, maar maakt het aanvraagproces niet per definitie minder complex). Maar ook aan het op verschillende manieren stimuleren van hulp vragen bij de daarvoor aangewezen partijen, aan het uniformeren van bewijsstukken die nodig zijn voor een aanvraag en aan het faciliteren van een warme overdracht tussen partijen, met als doel het voor de inwoner makkelijker te maken.
3. Vraag het college om bij de uitvoering meer aandacht te hebben voor het bekendmaken van beschikbare regelingen bij de doelgroep, met als doel het bereik te vergroten. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het terugbrengen van de informatiebijeenkomsten over armoederegelingen voor mensen met een nieuwe bijstandsuitkering maar ook aan het ondersteunen van Stichting Leergeld bij het (correct) zichtbaar worden in de schoolgidsen en op andere plekken. 4. Vraag het college om bij de uitvoering aandacht te hebben voor het vergroten van de gemeentelijke regie en het maatschappelijk middenveld te versterken. In het maatschappelijk middenveld zit veel potentie, die zeker gezien de stijgende armoedeproblematiek in de toekomst onmisbaar is. Om dit goed te doen, is het belangrijk dat de gemeente een regierol pakt en zorgt voor een goede afstemming en niet alleen maar informatie ophaalt zoals nu bijvoorbeeld bij de armoedetafels gebeurt. Met als doel beter met elkaar samen te werken en af te stemmen over doorverwijzingen. Presentatie van het onderzoek Het onderzoek wordt gepresenteerd in een openbare vergadering van de controlecommissie op 4 april 2024. De Rekenkamer en de onderzoekers van onderzoeksbureau Parma Groep zijn hierbij aanwezig.
Dankwoord Wij bedanken de inwoners, vrijwilligers en professionals die op welke wijze dan ook hebben deelgenomen aan dit onderzoek, alsook de ambtelijke organisatie voor hun bijdragen aan dit onderzoek. Met vriendelijke groet, namens de Rekenkamer van Achtkarspelen, Guus Janssen Voorzitter
Bijlage: Onderzoeksrapport
Armoede in Achtkarspelen Een onderzoek naar de uitvoering, effectiviteit en toekomstbestendigheid van het armoedebeleid
Colofon Opdrachtgever
Rekenkamercommissie Achtkarspelen
Auteurs
Avelien Haan en Miranda Domenie
Versie
Eindrapport, maart 2024
Contactgegevens
Parma Groep www.parmagroep.nl info@parmagroep.nl 06-23906680
Inhoudsopgave Armoede in Achtkarspelen .......................................................3
6.1 Beleid: wel richting, geen doelen ......................................... 26
Leeswijzer ................................................................................4
6.2 Uitvoering: alles is er, regie en toegang kunnen beter ......... 26
2.
Beleid .......................................................................................5
6.3 Effect: bereik blijft achter ..................................................... 27
3.
Uitvoering.................................................................................8
6.4 Toekomst: niet klaar voor toename armoede ...................... 27
3.1 Gemeentelijke uitvoerders .....................................................8
Bijlagen ........................................................................................ 29
3.2 Betrokken maatschappelijke partijen ...................................11
Bijlage 1 Overzicht respondenten ............................................. 29
3.3 De samenwerking tussen uitvoerders en partners ...............13
Bijlage 2 Geraadpleegde documenten ...................................... 30
Armoedetafel .........................................................................15
Bijlage 3 Verantwoording telefonische interviews ...................... 31
Effecten / doeltreffendheid .....................................................16
Bijlage 4 Normenkader ............................................................. 32
4.1 Effecten minimaregelingen ..................................................16
Bijlage 5 Factsheets.................................................................. 35
1.
4.
Bereik minimaregelingen........................................................16 Budget en besteding minimaregelingen .................................17 4.2 Participatieregelingen ..........................................................18 Bereik Participatieregelingen..................................................18 Budget en besteding participatieregelingen............................19 4.3 Beleving inwoners ...............................................................19 5.
Perspectief voor de toekomst .................................................22 5.1 Relevante ontwikkelingen ....................................................22 5.2 Gevolgen in beeld................................................................23 5.3 Knelpunten en kansen voor de toekomst .............................24
6.
2
Bevindingen armoedebeleid Achtkarspelen ...........................26
1. Armoede in Achtkarspelen In 2021 leefde, landelijk gezien, 6,7% van alle particuliere huishoudens minimaal 1 jaar met een inkomen tot 101% van het sociaal minimum (bijstandsniveau). In Fryslân is dit 6,8%, in Achtkarspelen 6,5% en in Tytsjerksteradiel 4,8%. In tabel 1 is een aantal indicatoren van Achtkarspelen opgenomen. Meer indicatoren en een vergelijking met Fryslân en Nederland zijn opgenomen in de factsheets ‘Armoede in Achtkarspelen’ (factsheets 1.1-1.4). Tabel 1: armoede in Achtkarspelen Achtkarspelen
%
aantal
huishoudens totaal, 2022
100%
11.800
Huishoudens met een bijstandsuitkering (% van huishoudens) - CBS jan - dec 2022
4,0%
470
Inkomen tot 101% (% van huishoudens) - CBS 2021
6,5%
760
Inkomen tot 120% (% van huishoudens) - CBS 2021
14,0%
1.652
Beroepsbevolking met laag onderwijsniveau (per 1.000 inwoners van 15-74 jaar) - CBS 2022
19,3%
Huishoudens met geregistreerde problematische schulden (% van huishoudens) - CBS november 2023
7,2%1
870
Huishoudens met instromer (voor het eerst geregistreerd in 2022) in problematische schulden (% van huishoudens) - CBS november 2023
1,7%
190
1 het aantal huishoudens op 1-1-2023 bedraagt 12.030
3
Uit de factsheets en de vergelijking blijkt dat: in Achtkarspelen meer huishoudens in armoede leven dan in de meeste andere Friese gemeenten, maar dat het aantal huishoudens dat moet rondkomen van een bijstandsuitkering aanzienlijk lager ligt dan het Fries gemiddelde. Dit betekent dat relatief veel huishoudens wel inkomen uit arbeid hebben, maar toch een inkomen op of onder bijstandsniveau hebben; in Achtkarspelen een relatief groot deel van de beroepsbevolking een laag onderwijsniveau heeft; het aantal huishoudens met geregistreerde schulden in Achtkarspelen weliswaar lager ligt dan het landelijk gemiddelde, maar aanzienlijk hoger dan in Tytsjerksteradiel en dat het aantal huishoudens met geregistreerde schulden in 2022 fors is toegenomen met 190 huishoudens. De groep inwoners in armoede en risico om in armoede te raken is groot en wordt steeds groter. Als het gaat om armoede, kiezen gemeenten zelf op welke manier zij het beleid inrichten: soms is er integraal beleid sociaal domein, soms is er een beleidsdocument per thema (preventie, armoede, gelijke kansen, schulden).
Als het gaat om het voorkomen en bestrijden van armoede, dan kan de inzet van gemeenten ingedeeld worden in de volgende aandachtsgebieden: - inzet op preventie - het voorkomen dat inwoners door de ondergrens zakken; - inzet op vroegsignalering - afspraken over het vroeg signaleren van betalingsachterstanden om te voorkomen dat mensen diep in de schulden raken;
-
inzet op inkomensondersteuning - regelingen om inwoners met een laag inkomen te ondersteunen door kortingen of tegemoetkomingen, ook wel bekend als minimaregelingen; - inzet op participatie - regelingen om inwoners te stimuleren om mee te doen in de samenleving; - inzet op schulddienstverlening - inzet op het regelen, beheersen en saneren van schulden van inwoners. Als het gaat om deze thema’s heeft de gemeente een aantal wettelijke taken (het uitvoeren van de wettelijke regelingen en het bieden van schulddienstverlening). Hoe ruim de regelingen zijn, welke drempels er gelden en hoe veel tijd en aandacht er naar zaken als preventie gaat, zijn lokale keuzes bij het uitvoeren van de regelingen. Buiten de gemeente om zijn er allerlei organisaties die zich inzetten voor het voorkomen en bestrijden van armoede. Deze organisaties werken soms in opdracht van de gemeente, maar zijn ook vaak op eigen initiatief en met eigen middelen aan het werk. De gemeente kan ervoor kiezen deze organisaties te steunen.
Leeswijzer Het rapport bespreekt eerst wat het beleid is van de gemeente Achtkarspelen over armoede in hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 beschrijft hoe het beleid wordt uitgevoerd. Hoofdstuk 4 analyseert de effecten van het beleid en hoofdstuk 5 bevat een toekomstverkenning. Hoofdstuk 6 beantwoordt de onderzoeksvragen. De bijlagen bevatten de verantwoordingsinformatie, het ingevulde normenkader en factsheets waarop gegevens over de ingezette instrumenten en de uitkomsten van de gesprekken met inwoners te vinden zijn.
4
2. Beleid In dit hoofdstuk staan de bevindingen over het beleid van de gemeente Achtkarspelen. De vraag die daarbij hoort is: welk beleid voert de gemeente Achtkarspelen met betrekking tot armoede? Daarbij is aandacht voor de veronderstellingen waarop het beleid is gebaseerd, de kennis over de doelgroep, de integraliteit van het beleid, de geformuleerde doelen en de gekozen instrumenten. Tot en met 2018 was er bij de gemeente Achtkarspelen een beleidsplan armoedebestrijding, met als titel: Iedereen van waarde. In 2019 is de looptijd van het beleidsplan voorbij en is het opgegaan in het bredere Beleidskader Sociaal Domein Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel 2019-2022 (verder genoemd: het Beleidskader). Hoewel de einddatum voor dit beleid is bereikt, is er nog geen plan voor nieuw beleid en is er ook geen plan voor specifiek armoedebeleid. Naast het beleid sociaal domein is er nog een beleidsplan Integrale Schulddienstverlening 2020-2024 Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel. In het Beleidskader staat dat gekozen is voor een scenario waarbij de verplichte wettelijke taken worden uitgevoerd en op basis van de samenstelling en problematiek van de bevolking aanvullende maatregelen worden gekozen, dit omdat de gemeentefinanciën krap zijn (kostenbewust uitvoeren van wettelijke taken).
Voor het beleid zijn een missie en vijf uitgangspunten geformuleerd, waarbij één van de uitgangspunten ‘activerend armoedebeleid’ is.
2 Kwaliteitsimpuls Aan de Nieuwe Samenleving. Deze regeling staat in de
meeste gemeenten bekend als de individuele inkomenstoeslag. Daar
5
Minima worden waar mogelijk gemotiveerd om hun situatie van armoede te doorbreken. De ondersteuning moet erop gericht zijn dat financiële problemen geen belemmering zijn om te werken of op een andere manier te participeren. Bron: Beleidskader Sociaal Domein, p.5
In de interviews noemen de medewerkers ook het activerend karakter van het armoedebeleid: zo is er bijvoorbeeld als voorwaarde aan de KANS-regeling2 gekoppeld dat de inwoner vrijwilligerswerk of mantelzorg moet doen. Aan het beleid ligt vooral een financiële analyse van verschillende regelingen en taken ten grondslag, met daarbij inzicht in de keuzeruimte voor de mogelijke aanpassing van de regelingen tegen meer of minder kosten. Er ligt geen uitgebreide analyse van de samenstelling/kenmerken van de inwoners of de verschillende doelgroepen aan het beleid ten grondslag. Door het hele document heen wordt af en toe verwezen naar demografische ontwikkelingen of typerende kenmerken van de inwoners van beide gemeenten. Maar: het is geen systematische analyse en de informatie over de doelgroep is niet bepalend voor de in het beleid gemaakte keuzes. Uit de tool ‘Geldfit’ kunnen beleidsmedewerkers ook informatie over de doelgroep halen, maar dat is nog niet vertaald naar beleid. In het Beleidskader zijn vier meer algemene doelen en vijf principes voor de werkwijze geformuleerd. De doelen gaan niet specifiek over armoede: hebben mensen recht op als zij een aantal jaren op bijstandsniveau leven. Vanaf wanneer en onder welke voorwaarden verschilt per gemeente.
1. Inwoners zijn fysiek en mentaal zo gezond mogelijk; 2. Inwoners hebben financiële rust en passend werk, dan wel een zinvolle bezigheid; 3. Inwoners zijn weerbaar in een veilige omgeving; 4. In ons gebied is de leefbaarheid behouden en versterkt. Doel twee sluit aan bij het activerende armoedebeleid. De principes voor de werkwijze in het sociaal domein staan als volgt omschreven: de werkwijze kenmerkt zich van werken vóór naar werken mét de inwoner, preventief, integraal, kostenbewust en datagestuurd. Deze begrippen worden kort beschreven, maar niet uitgebreid uitgewerkt, soms wordt een instrument of werkafspraak benoemd. Bij integraal staat bijvoorbeeld dat er vanaf het begin intern en extern integraal samengewerkt gaat worden, dat er minder controlemomenten komen en er kennis wordt gedeeld, en dat het instrument ‘customer journey’ daarbij kan helpen. Bij preventief staat dat het niet meer gaat om het meten van de inzet, maar het resultaat en dat er wordt gewerkt vanuit de bedoeling. Het beleid is uitgewerkt in verordeningen en beleidsregels, die allemaal up to date zijn. Tabel 2 biedt een overzicht van de instrumenten die een rol spelen in het armoedebeleid van de gemeente, geordend naar doel van het instrument. In de afgelopen jaren is een aantal regelingen versoberd vanuit financiële overwegingen.
In de factsheets (2.1-2.9) staat voor iedere regeling wat het inhoudt en hoe de kosten/aanvragen zich hebben ontwikkeld. Daarbij geldt dat de gemeente zelf geen participatieregelingen heeft: de regelingen die beschikbaar zijn voor de inwoners zijn regionale en landelijke organisaties waar de gemeente naar verwijst. In de gemeente zijn meerdere organisaties actief die de inwoners ondersteunen bij het aanvragen van 6
regelingen (Humanitas, Kearn en Suska) of andere voorzieningen bieden (Voedselbank). In het volgende hoofdstuk staat vermeld welke partijen allemaal actief zijn rond armoede. Tabel 2: Armoede instrumenten in Achtkarspelen Doel
Ingezette instrumenten
Preventie (brede inzet op het voorkomen van sociaalmaatschappelijke problematiek)
● ●
Vroegsignalering (gericht op het voorkomen van problematische schulden)
Werkproces voor vroegsignalering – Amargi en gebiedsteams
Minimaregelingen (gericht op financiële ondersteuning)
● ● ● ● ●
De tool Geldfit is online beschikbaar Aanspreekpunt voor scholen in het gebiedsteam ● Voorzieningenwijzer Beëindigd: Pilot informatiebijeenkomst In ontwikkeling: Communicatiematrix
●
● ●
Individuele bijzondere bijstand Individuele inkomenstoeslag (KANS) Individuele studietoeslag Compensatie Eigen Risico Collectieve ziektekostenverzekering (AV-Frieso) Tegemoetkoming kinderopvangkosten (o.b.v. Participatiewet of Sociaal Medische indicatie) Kwijtschelding gemeentelijke belasting Energietoeslag
Participatieregelingen (gericht op meedoen in de samenleving)
●
Schulddienstverlening (ondersteunen van inwoners met schulden)
De instrumenten hiervoor zijn geen onderdeel van het onderzoek. De gemeenten Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel hebben hiervoor een apart beleidsdocument.
7
● ●
Volwassenen Fonds (voor sport en cultuur) Jeugdfonds sport en cultuur Stichting Leergeld
3. Uitvoering In dit hoofdstuk staan de bevindingen over de uitvoering. Daarbij gaat het om drie onderdelen: de toegang, de uitvoering en de samenwerking tussen alle betrokken partijen. In figuur 1 staan alle partijen die de inwoner in armoede kan tegenkomen. Het gaat daarbij zowel om uitvoerders vanuit de gemeente, uitvoering door maatschappelijke organisaties met een opdracht vanuit de gemeente, als partijen die op eigen initiatief en soms met steun van de gemeente actief zijn voor inwoners met armoede. Figuur 1: overzicht betrokken partijen bij armoede in Achtkarspelen
3 Alleen de KANS-regeling kan met behulp van DigiD digitaal worden
aangevraagd.
8
Dit hoofdstuk beschrijft eerst de gemeentelijke partijen betrokken bij toegang en uitvoering in de praktijk (paragraaf 3.1) en daarna de maatschappelijke partijen (paragraaf 3.2). Tenslotte bespreekt het hoofdstuk de manier waarop de partijen samenwerken (paragraaf 3.3).
3.1 Gemeentelijke uitvoerders Inkomensconsulenten De inkomensconsulenten van het team Verstrekkingen en voorzieningen van de werkmaatschappij voeren de minimaregelingen uit. Digitaal aanvragen is voor de meeste regelingen nog niet mogelijk.3 Van alle aanvragen wordt een papieren dossier met de bijlagen bewaard. De beschikkingen en de achterliggende rapportages die door de inkomensconsulenten worden opgesteld, staan wel in een digitaal systeem opgenomen. Bijzondere bijstand en Compensatie Eigen Risico kan op hetzelfde formulier worden aangevraagd. Voor elke overige inkomensregeling is een apart formulier. De formulieren zijn complex en hebben elk een eigen opmaak. Bijlagen die voor meerdere regelingen nodig zijn, moeten meerdere keren worden ingeleverd, tenzij meerdere regelingen tegelijkertijd worden aangevraagd. Verwijzing naar ondersteuning ontbreekt op de formulieren. Voor bijstandsgerechtigden is voor sommige regelingen een verkort formulier beschikbaar, omdat bepaalde gegevens al in het systeem staan.
Er is aandacht voor het uitvoeren van de regelingen conform de bedoeling. Uitgangspunten zijn de omgekeerde toets (doen wat nodig is) en de menselijke maat. Het komt soms nog voor dat de uitkomst van een toets afhangt van welke medewerker de aanvraag voor een inkomensregeling afhandelt. Er is momenteel veel aandacht om dit te voorkomen. Casussen worden getoetst om willekeur te voorkomen. 4
Uit de telefonische enquêtes blijkt dat meer dan de helft van de inwoners die regelingen aanvragen niet in staat is om deze helemaal zelfstandig aan te vragen. Zij roepen hulp in van medewerkers van de gemeente, andere professionals en/of familie of bekenden. Medewerkers van het team Verstrekkingen wijzen inwoners wel op (vrijwilligers)organisaties die kunnen helpen bij het aanvragen van regelingen, maar ondersteunen niet actief en dragen niet warm over. Van de aanvragers is driekwart tevreden over het proces van aanvragen. Vooral het aanvragen van de energietoeslag verliep soepel en snel. Een kwart van de aanvragers is niet tevreden. Ontevreden aanvragers hebben vaker bijzondere bijstand of kwijtschelding aangevraagd. De ontevredenheid wordt veroorzaakt door de complexiteit van het aanvragen en het moeten aanleveren van extra bewijsmateriaal. Humanitas merkt op dat inwoners niet altijd een computer hebben of ermee overweg kunnen en dat de formulieren te complex zijn. Ook Kearn is niet tevreden over het aanvraagproces.
4 Zie factsheets 3.4-3.6 (Beleving door inwoners) voor meer details over
deze bevindingen
9
“Het is een opgave om alles in te vullen - de formulieren mogen wel wat makkelijker, zelfs Kearn kan niet altijd doorgronden wat er nu aangeleverd moet worden. Zeker voor laaggeletterden en statushouders is het vaak onbegrijpelijk.” Bron: interview medewerker Kearn
Tweederde van de aanvragers heeft telefonisch, per e-mail en/of persoonlijk contact met medewerkers van de gemeente als zij een regeling aanvragen. De grote meerderheid is tevreden over dit contact, een kleine minderheid is erg ontevreden. Team Belastingen Kwijtschelding van gemeentelijke belastingen en waterschapslasten kan met DigiD worden aangevraagd via de website van het Noordelijk belastingkantoor. Het team belastingen van de werkmaatschappij handelt deze kwijtscheldingsaanvragen verder af. Wanneer inwoners eenmaal kwijtschelding hebben gekregen, bestaat de mogelijkheid om de kwijtschelding automatisch te ontvangen zolang de situatie niet gewijzigd is. Team schulddienstverlening De toegang tot schulddienstverlening is rechtstreeks bij het team Schulddienstverlening (onderdeel van het team Verstrekkingen en voorzieningen) of via het gebiedsteam georganiseerd. Schulddienstverlening zorgt dat de situatie gestabiliseerd wordt en de financiële situatie van mensen inzichtelijk wordt als er nog enige sprake is van zelfredzaamheid. Voor het daadwerkelijk regelen van
de schulden werkt het team Schulddienstverlening samen met de Kredietbank Noord-Nederland (KBNL). In enkele gevallen gaat schulddienstverlening met het gebiedsteam mee op huisbezoek (naar aanleiding van het vroegsignaleringsproject) om toelichting te geven op budgetbeheer en schuldenregeling. Gebiedsteam Vroegsignalering Het gebiedsteam voert in samenwerking met Kearn het project Vroegsignalering uit. Er is een werkproces Vroegsignalering. Het gebiedsteam is bekend met het werkproces Vroegsignalering en volgt deze zoals beschreven. Het gebiedsteam is verantwoordelijk voor de afhandeling van meervoudige achterstanden en achterstanden met hoge bedragen. Er is een medewerker die actief contact zoekt met inwoners waarvan betalingsachterstanden zijn gemeld. De manier waarop contact wordt gelegd is volgens de medewerker cruciaal. 'Telefoonnummers zijn wel eens afgesloten’. Via ‘WhatsApp bellen’ kun je ze dan wel bereiken. Dus het is belangrijk om goed te kijken hoe je mensen benadert.’ Bron: interview medewerkers gebiedsteam
Zodra contact is gelegd met mensen wordt er een hulpaanbod gedaan door het gebiedsteam. Het probleem wordt opgelost of het gebiedsteam verwijst door. Als het contact leidt tot een intake bij schulddienstverlening, dan ondersteunt de medewerker bij het voorbereiden van de intake.
10
Als inwoners door het project Vroegsignalering in beeld komen bij het gebiedsteam, staan zij meestal niet direct open voor hulp. Als de nood verder oploopt, dan blijkt het eerdere contact toch wel helpend te zijn geweest. ‘Doordat er dan al contact met mensen is geweest, is er al een vertrouwensband met mensen opgebouwd. Ineens willen mensen dan toch hulp, ze bellen bijvoorbeeld zelf op. Dan zitten ze vaak al wel op die drie maanden huurachterstand, maar doordat je dan regelmatig al wat hebt laten horen, weten ze je wel te vinden. Je kan er dan nog wat mee, een betalingsregeling bijvoorbeeld. Eerder was dat niet zo.’ Bron: interview medewerkers gebiedsteam
Financiële ondersteuning Het gebiedsteam beantwoordt financiële vragen van inwoners en wijst inwoners door naar minimaregelingen, fondsen en schulddienstverlening. Het gebiedsteam is intermediair voor het Jeugdfonds (zie paragraaf 3.2). In geval van crisis (dreigende huisuitzetting of afsluiting van gas, water en/of elektra), gaat het gebiedsteam in contact met alle betrokkenen om de huisuitzetting te voorkomen. Preventie Het gebiedsteam heeft geen taken op het gebied van preventie van armoede- en schuldenproblematiek, hiervoor is geen ruimte meer in de caseload. Het gebiedsteam noemt Het Stationnetje als
voorliggende voorziening. Het Stationnetje helpt jongeren met vragen rondom financiën.
3.2 Betrokken maatschappelijke partijen Stichting Leergeld, Jeugdfonds Sport & Cultuur en Volwassenenfonds De stichting Sam& voor alle kinderen5 is een gezamenlijke website waarin vier landelijke organisaties samenwerken: Stichtingen Leergeld, Jarige Job, Kinderhulp en Jeugdfonds. De gemeente Achtkarspelen heeft geen samenwerkingsovereenkomst met Sam& voor alle kinderen, zoals het voorheen wel met het Kindpakket had.6 De gemeente heeft in plaats daarvan een opdrachtrelatie7 met twee fondsen: Stichting Leergeld en Jeugdfonds Sport & Cultuur. Deze fondsen zijn geen uitvoeringsorganisaties van de gemeente Achtkarspelen. De fondsen opereren zelfstandig en conform de eigen landelijke richtlijnen. De gemeente bepaalt niet de inkomensgrens voor de fondsen en ook niet wat er vergoed wordt. De stichtingen proberen zo veel mogelijk kinderen te helpen met wat ze nodig blijken te hebben. Als er nieuwe vergoedingen komen, wordt de gemeente geïnformeerd. Idealiter is er wel afstemming over de inkomensgrenzen en de vergoedingen tussen de stichtingen en de gemeente.
Inwoners ontvangen geen geld van de fondsen, de fondsen betalen rechtstreeks aan de scholen, instellingen en bedrijven die goederen en diensten leveren. Achtkarspelen valt onder Stichting Leergeld Friesland Oost. Inwoners kunnen zelf aanvragen indienen bij Stichting Leergeld via de website www.samenvoorallekinderen.nl. Stichting Leergeld handelt alle aanvragen zelf af. Stichting Leergeld probeert Leergeld in de schoolgidsen te laten vermelden via de scholen zelf. Dat lukt niet altijd en ook vermelden de schoolgidsen niet altijd de juiste informatie. Een aanvraag bij het Jeugdfonds Sport & Cultuur kan op twee manieren gedaan worden: door een intermediair uit het onderwijs, gebiedsteams, schulddienstverlening, jeugdzorg, gezondheidszorg of maatschappelijk werk of via Stichting Leergeld. Het Jeugdfonds valt onder de koepel samenvoorallekinderen. De meeste aanvragen bij het Jeugdfonds komen binnen via buurtsportcoaches, welzijnswerkers, maatschappelijke organisaties en cultuurorganisaties. Het Jeugdfonds merkt dat aandacht voor sport en cultuur niet altijd prioriteit heeft als het gebiedsteam bij een inwoner achter de voordeur komt. Het derde fonds waarmee de gemeente Achtkarspelen een opdrachtrelatie heeft, is het Volwassenenfonds. Aanvragen voor het Volwassenenfonds kunnen worden ingediend via een intermediair.
5
Voorheen heette dit Kindpakket
6 In de afrondingsfase van het onderzoek werd duidelijk dat er inmiddels
een conceptversie van de samenwerkingsovereenkomst tussen
11
Achtkarspelen, Jeugdfonds Sport & Cultuur Fryslân en Stichting Leergeld Friesland Oost is gemaakt. 7 Het betreft hier een overheidsopdracht voor diensten, een zogenaamde SAS-dienst. De fondsen doen verstrekkingen op basis van de door de gemeenteraad vastgestelde Verordening Maatschappelijke Participatie.
De website van het Volwassenenfonds verwijst hiervoor naar Suska, Kearn, Humanitas en twee gemeentelijke sporthalbeheerders.
ondersteuning. Kearn is een welzijnsinstelling en kijkt breed naar de problematiek van inwoners. Kearn verwijst door naar Humanitas, naar het gebiedsteam en naar schulddienstverlening.
De uitvoering van het Volwassenenfonds en het Jeugdfonds Sport en Cultuur is voor de hele regio Fryslân belegd bij Sport Fryslân.
Fondsen Kearn is intermediair voor het Jeugdfonds en voor het Volwassenenfonds.
De gemeente heeft volgens de fondsen een belangrijke rol in het promoten van de vergoedingen, vooral om nieuwe groepen te bereiken. Door wisselende contactpersonen bij de gemeente hebben de fondsen geen zicht op hoe dat in de praktijk verloopt. Wie eenmaal weet hoe het werkt, weet de volgende keer zelf de weg wel en heeft de gemeente niet meer nodig. Om gebruik te kunnen maken van een fonds moeten ouders in gesprek met een intermediair en informatie verstrekken over het inkomen en het vermogen. Via Stichting Leergeld kunnen ook aanvragen bij het Jeugdfonds ingediend worden, andersom kan dat niet. Kearn Vroegsignalering Kearn werkt conform het werkproces Vroegsignalering en pakt de enkelvoudige signalen op. Kearn doet een enkele poging om de inwoner telefonisch of met een brief te bereiken met een hulpaanbod. Naar aanleiding van het brief- of telefonisch contact kan Kearn op huisbezoek gaan. Administratieve ondersteuning Kearn biedt inwoners ondersteuning aan bij het invullen van moeilijke formulieren en andere lichte administratieve 12
Ervaringdeskundigheid Sinds 2022 is een ervaringsdeskundige toegevoegd aan het team van Kearn. Beleid overweegt om deze ervaringsdeskundige te betrekken bij de ontwikkeling van nieuw beleid. De ervaringsdeskundige zegt hierover: Beleidsmedewerkers lijken de stress te onderschatten waar mensen in armoede in leven. Zij weten niet waar mensen zitten. Mensen willen waardigheid, gezien worden en dat missen ze. Zij hebben behoefte aan een luisterend oor, persoonlijk contact. Soms ook meenemen, letterlijk. Deze behoeften zijn niet bekend bij beleidsmedewerkers. Bron: interview ervaringsdeskundige
Kearn ontvangt budget van de gemeente op basis van een uitvoeringsplan, dat budget is toereikend. Voor het project Vroegsignalering is extra budget toegevoegd. Humanitas Humanitas ondersteunt inwoners die administratieve of financiële problemen ervaren, altijd met de bedoeling om iemand weer zelfredzaam te krijgen. Humanitas helpt bij het invullen van
formulieren, maar ondersteunt niet bij belastingaangiftes. Hulptrajecten van Humanitas duren meestal zes maanden tot maximaal drie jaar. Ondersteuning gebeurt bij de mensen thuis. Humanitas ontvangt een exploitatiesubsidie van de gemeente Achtkarspelen. Inwoners kunnen zichzelf aanmelden bij Humanitas of mensen worden doorverwezen. Doorverwijzing gebeurt meestal door het Gebiedsteam, Kearn of Schulddienstverlening. Suska Suska helpt mensen op het sociale terrein met alle problemen die bij mensen voorkomen. Voorheen hielp Suska vooral mensen met WAO-regelingen en de Ziektewet, maar nu vooral met toeslagen en belastingaangiftes. De hulp was voorheen gericht op financiën, maar is steeds breder geworden. Suska handelt in beginsel eenmalige hulpvragen af. Bij langdurige hulpvragen verwijst Suska de hulpvrager door naar Humanitas. Suska is intermediair voor het Volwassenenfonds. Suska ondersteunt inwoners ook bij de aanmelding bij Stichting Leergeld, maar is hiervoor geen intermediair. Inwoners komen bij Suska via inloopspreekuren. Voedselbank De voedselbank levert voedselpakketten ter waarde van 200 tot 350 euro per maand (afhankelijk van de gezinssamenstelling). Of een gezin in aanmerking komt voor een voedselpakket hangt af van 8 https://voedselbankennederland.nl/ik-zoek-hulp/kom-ik-in-aanmerking-
voor-een-voedselpakket/
13
het besteedbaar inkomen van het gezin. Per gezin wordt het besteedbaar inkomen berekend door de vaste lasten af te trekken van het inkomen. Als het besteedbaar inkomen onder een bepaald normbedrag komt, dan krijgt het gezin een voedselpakket. Gezinnen in Achtkarspelen ontvangen de pakketten - tegen de landelijke regels van de voedselbank in - de eerste twee maanden zonder controle van het besteedbaar inkomen. Ook hanteert de Voedselbank Achtkarspelen een 10% ruimer normbedrag dan landelijk bepaald.8 Deze twee maatregelen moeten zorgen voor een lagere drempel. Inwoners komen bij de voedselbank terecht via de website, door eigen aanmelding of door aanmelding via het gebiedsteam. De voedselbank heeft actief contact gelegd met verwijzende organisaties (consultatiebureau, gebiedsteam, kwadrantgroep, scholen, schuldhulpverleners, et cetera). De meeste klanten komen nog altijd zonder doorverwijzing.
3.3 De samenwerking tussen uitvoerders en partners Inkomensconsulenten verwijzen inwoners die moeite hebben met het aanvragen van regelingen naar Suska of het gebiedsteam. De inkomensconsulenten hebben geen uitvoerende, maar wel een signalerende taak als het gaat om schulddienstverlening. Zij weten niet altijd of een inwoner die een regeling aanvraagt, ook bekend is bij schulddienstverlening. Op casusniveau weten zij elkaar indien nodig wel te vinden en is er sprake van een warme overdracht.
Er is geen werkproces voor afstemming tussen consulenten werk en consulenten inkomen, maar de consulenten inkomen ervaren een kort lijntje met de medewerkers van het gebiedsteam. Het gebiedsteam (werkconsulenten) organiseerde voorheen eens per twee maanden een informatiebijeenkomst voor nieuwe bijstandsgerechtigden over de regelingen in Achtkarspelen. Het betrof een pilot die is stopgezet. Medewerkers van het gebiedsteam hebben overleg met schulddienstverlening over casussen om te checken wat de beste route is. Eerder is ook structureel overleg over schulddienstverlening geprobeerd, maar dat bleek niet efficiënt te zijn.9 Als er problematische schulden zijn, moet het gebiedsteam alle bewijsstukken verzamelen voor schulddienstverlening en dat kost veel tijd. Het gebiedsteam is dan uitvoerder, in plaats van regievoerder. Een crisismelding huisuitzetting is pittig voor het gebiedsteam: ‘Je moet dan al je andere afspraken voor die week verzetten, omdat het voorkomen van een huisuitzetting onder tijdsdruk staat en dat is wel eens lastig. Er moet dan veel geregeld worden. Het gebeurt gelukkig maar één à twee keer per jaar’. Doorverwijzen naar een andere organisatie is in deze gevallen ook niet ideaal. ‘Als regievoerder weet je namelijk wat er speelt, ken je de situatie en heb je een band opgebouwd.
Als je doorverwijst naar bijvoorbeeld Humanitas, moet er weer iemand anders in de casus
9 Inmiddels ligt er een afspraak dat één van de vroegsignaleerders een
dag per week aansluit bij team schulddienstverlening en er is maandelijks gezamenlijk overleg met de woningbouwcorporaties.
14
worden betrokken. We willen ook niet te veel poppetjes in één casus hebben en schulddienstverlening komt eigenlijk niet achter de voordeur.’ Bron: interviews medewerkers gebiedsteam
Het gebiedsteam, Suska en Kearn/Amargi zitten in hetzelfde gebouw. Het gebiedsteam ervaart korte lijnen tussen deze partijen en typeert de samenwerking als heel goed. Het gebiedsteam onderhoudt nauwe contacten met Humanitas, die casussen snel oppakt. Eens in de drie maanden heeft het gebiedsteam contact met de voorzitter van de Voedselbank en met hem kan snel worden geschakeld. Voor vroegsignalering heeft het gebiedsteam maandelijks overleg met vaste contactpersonen bij SWA en WoonFriesland. Kearn pakt een casus niet op als de problematiek complex is, maar stuurt de casus dan door naar het gebiedsteam. Het inzicht over wanneer een casus te complex is, verschilt tussen het gebiedsteam en Kearn. Het gebiedsteam is geneigd om Kearn te ontwijken en Humanitas in te schakelen, omdat Humanitas meer complexe casussen wel oppakt. De fondsen hebben onderling contact, maar zij hebben geen contact met de inkomensconsulenten of medewerkers van Kearn (anders dan als intermediair). De afspraak is dat de gemeente de fondsen onder de aandacht brengt bij de inwoners, maar de
fondsen hebben geen zicht op hoe hieraan uitvoering wordt gegeven. De fondsen wensen meer inhoudelijke afstemming en regie op samenwerking door de gemeente. Er is bij Humanitas en Suska onduidelijkheid over welke vormen van financiële ondersteuning worden uitgevoerd door Kearn. Er is sprake van overlap. Ondanks dat Suska en Kearn in hetzelfde gebouw zitten, is er amper sprake van afstemming en kennisdeling. Kearn stuurt wel soms inwoners door naar Suska.10 De Voedselbank en Humanitas zouden graag intensiever samenwerken met andere uitvoerders, fondsen en maatschappelijke organisaties. Niet alleen informeren over wie wat doet, maar ook delen van kennis en data, om het bereik te vergroten. Suska heeft die behoefte niet. De Voedselbank vraagt bij de intake van nieuwe klanten breder naar de problematiek en noemt eventueel de mogelijkheden van het gebiedsteam, Suska en Humanitas. Er wordt niet warm overgedragen.
Armoedetafel De beleidsmedewerker organiseert tweemaal per jaar een armoedetafel, met de bedoeling daar aan de hand van thema’s input op te halen voor beleidsontwikkeling. De in paragraaf 3.2 genoemde partijen worden ook voor de armoedetafels uitgenodigd. Sinds corona is er eenmaal een armoedetafel georganiseerd, in de 10 De gemeente is voornemens om in 2024 een structureel periodiek
overleg te organiseren met vroegsignaleerders, schulddienstverleners, Humanitas, Suska en Kearn.
15
zomer van 2023. Bij deze armoedetafel waren ruim veertig mensen aanwezig.
4. Effecten / doeltreffendheid Dit hoofdstuk analyseert de effecten van het beleid: in welke mate worden de doelen bereikt? Het beleidsplan bevat geen meetbare doelen. In de paragraaf over monitoring staat dat er wel gegevens worden bijgehouden om te kunnen bijsturen, maar deze zijn niet gekoppeld aan de doelen. De gegevens die er zijn, zijn voor dit onderzoek gebruikt om het gebruik en bereik van de minimaregelingen (paragraaf 4.1) en participatieregelingen (paragraaf 4.2) te analyseren. Daarbij is ook steeds bekeken of het budget toereikend is. Paragraaf 4.3 beschrijft de ervaringen van inwoners.
4.1 Effecten minimaregelingen
Bereik minimaregelingen Er zijn geen cijfers van de exacte omvang van de doelgroep van elke regeling bekend. Voor de meeste regelingen geldt namelijk een inkomenstoets en een vermogenstoets. Daarbij worden voor enkele regelingen ook aanvullende voorwaarden gesteld. Voor de compensatie eigen risico moet bijvoorbeeld het volledige eigen risico verbruikt zijn. Om in aanmerking te komen voor individuele studietoeslag moet een student een medische beperking hebben. Voor bijzondere bijstand moet iemand noodzakelijke kosten hebben gemaakt die niet op een andere manier betaald kunnen worden (zie factsheet 2 Armoederegelingen in Achtkarspelen).
11 Voor kwijtschelding wordt ook een vermogensgrens gehanteerd. Niet
iedereen met een inkomen op het sociaal minimum heeft daarom recht op
16
Van drie regelingen heeft de gemeente Achtkarspelen een schatting van de omvang van de doelgroep gemaakt (cijfers van 2021, zie tabel 3). Voor kwijtschelding gemeentelijke belastingen geldt een inkomen op het sociaal minimum. De omvang van deze doelgroep is vindbaar op de website van het CBS.11 Van de overige regelingen is geen doelgroep bekend. Tabel 3: Geschat bereik inkomensondersteuning, Achtkarspelen Regeling
Inkomensgrens
Schatting doelgroep (2021)
Aantal bereikt (2021)
% bereikt (2021)
Aantal bereikt (2022)
KANS-regeling
130%
1.900
241
12,7%
143
Energietoeslag
120%
1.600
n.v.t.
n.v.t.
1.662
AV-Frieso
110%
1.000
674
67,4%
611
Kwijtschelding
100%
767
679
88,5%
627
Bron: minimarapportages en cijfers werkmaatschappij, bewerkt door Parma Groep
In de factsheets 2.1-2.9 (Armoederegelingen in Achtkarspelen) is per regeling opgenomen hoeveel inwoners de regeling hebben gebruikt en wat aan de regeling is uitgegeven in de periode 2019 2022. Uit deze factsheets en bovenstaande tabel blijkt dat: het bereik van de KANS-regeling laag is en sterk afgenomen is na de implementatie van strengere toegangsnormen (inwoners kwijtschelding. De doelgroep is in werkelijkheid dus kleiner en het bereik hoger dan hier geschat.
moeten aantoonbaar vrijwilligerswerk of mantelzorg verrichten) en het stevig reduceren van het te ontvangen bedrag (naar 274 euro per persoon per jaar in 2023)12; het bereik van de energietoeslag heel hoog is: de schatting van de omvang van de doelgroep was 1.600 en de toeslag is 1.662 keer verstrekt; het bereik van de AV Frieso door de jaren heen gedaald is; het bereik van de regeling Compensatie eigen risico (CER) laag is (113 inwoners in 2022)13 en het bereik van kwijtschelding relatief hoog is.
Budget en besteding minimaregelingen Alle kosten voor de inkomensondersteunende regelingen en de participatieregelingen vallen onder programma 6 (sociaal domein), taakveld ‘minimaregelingen’. In dit taakveld vallen ook andere kosten (bijvoorbeeld de bijstandsuitkeringen). Inkomensondersteuning valt onder vier kostenplaatsen: bijzondere bijstand, AV-Frieso, kwijtschelding en Top-regeling. Onder kostenplaatsen kunnen meerdere grootboekrekeningen hangen. Bij bijzondere bijstand zijn dat de KANS-regeling, compensatie eigen risico, energietoeslag, individuele studietoeslag en tegemoetkoming kosten kinderopvang.14 AV-Frieso en kwijtschelding zijn
zelfstandige kostenplaatsen en onder Top-regeling viel tot februari 2022 de maatschappelijke participatie voor volwassenen. Er wordt begroot op de combinatie kostenplaats en grootboekrekening. Dat wil zeggen dat er per regeling wordt begroot. Er is een continu monitoringsysteem van benutting van budgetten. Zodra op een budget meer wordt geboekt dan begroot (geëxtrapoleerd), dan wordt dat inzichtelijk en wordt het gesprek gevoerd in de organisatie: wat zien we hier gebeuren, moet het budget aangepast worden? De begroting wordt bepaald op basis van historische gegevens. Als het beleid wijzigt, dan wordt niet direct ook de begroting aangepast, maar pas wanneer blijkt dat het gewijzigde beleid daadwerkelijk verschuiving van budgetten veroorzaakt. Er zijn geen regelingen met een budgetplafond. Als er meer budget nodig is, dan wordt het ergens anders vrijgemaakt. Dat lukt tot nu toe altijd binnen het taakveld ‘minimaregelingen’. Er was voor de energietoeslag extra budget gekomen vanuit het Rijk, maar dit was niet toereikend in Achtkarspelen, omdat de toeslag heel vaak werd aangevraagd. Met het Rijk wordt onderhandeld over een compensatie van deze tekorten. Het tekort op de energietoeslag heeft niet geleid tot versobering van andere regelingen.
12 Het is de onderzoekers niet bekend hoe hoog de toeslag voorheen was.
14 Er hangen nog veel meer grootboekrekeningen onder, zoals
13 De AV Frieso is een aanvullende verzekering voor mensen met hoge
bijvoorbeeld de bijzondere bijstand voor bewindvoering, wat een groot deel van het budget bepaalt. Al deze overige kosten vallen onder individuele bijzondere bijstand en aanvragen worden conform die verordening afgehandeld.
zorgkosten die het eigen risico dus meestal volledig verbruiken. Als een inwoner recht heeft op de AV Frieso, dan heeft deze meestal ook recht op de CER. Het bereik van AV Frieso was 611 in 2022.
17
Tabel 4: Kosten bijzondere bijstand (exclusief energietoeslag), Topregeling, AV-Frieso en kwijtschelding
4.2 Participatieregelingen
Jaartal
2019
2020
2021
2022
Bereik Participatieregelingen
Bijzondere bijstand
675.987
673.915
785.011
624.951
Top-regeling15
9.334
6.633
5.138
1.502
AV-Frieso
248.000
142.000
162.000
195.000
Leergeld levert jaarlijks, Jeugdfonds en Volwassenenfonds elk kwartaal, cijfers over het bereik van het aantal inwoners. De omvang van de doelgroepen van de maatschappelijke participatieregelingen wordt niet door de gemeente gemeten of geschat.
Kwijtschelding
245.000
290.000
303.000
293.000
Bron: minimarapportages en cijfers werkmaatschappij, bewerkt door Parma Groep Tabel 5: Uitsplitsing kosten bijzondere bijstand (exclusief energietoeslag)
Bijzondere bijstand
2019
2020
2021
2022
Totaal
675.987
673.915
785.011
624.951
KANS-regeling
162.152
139.122
141.690
41.181
compensatie eigen risico 29.995
25.346
25.761
27.896
individuele studietoeslag 1.236
2.324
6.537
5.235
kinderopvang
86.955
102.244
153.349
70.624
bewindvoering
272.607
302.529
291.506
310.516
overig
123.042
102.350
166.168
169.499
Uit openbare bronnen weten we dat in 2021 8,3% van de kinderen in Achtkarspelen leefde in een gezin met een inkomen tot 120% (zie factsheet 1.2 Kinderen in armoede). Stichting Leergeld en het Jeugdfonds hanteren de inkomensgrens van 120%. Het percentage van 8,3% komt overeen met 365 kinderen van 4 tot en met 17 jaar. Uit rapportages van Leergeld blijkt dat Leergeld in 2020 141 unieke gezinnen en 281 unieke kinderen heeft voorzien met in totaal 813 verstrekkingen (gemiddeld 2,9 verstrekkingen per kind). Het bereik van Leergeld is dus 281 / 365 = 77% in 2020.16 Jeugdfonds Sport heeft in 2020 107 unieke kinderen bediend. Dat is dus 107 / 365 = 29%.17 Het Volwassenenfonds is de vervanging van de TOP-regeling per februari 2021. In 2022 heeft het Volwassenenfonds 47 unieke inwoners van Achtkarspelen bediend (42 keer sport, 5 keer cultuur).
15 Inmiddels is de regeling afgeschaft, tot februari 2022 zijn de kosten voor
17 Uitgaande van een gelijk gebleven aantal kinderen in gezinnen tot 120%
de maatschappelijke participatie van volwassenen op dit nummer geboekt. 16 Uitgaande van een gelijk gebleven aantal kinderen in gezinnen tot 120% in 2020 t.o.v. 2021.
in 2020 t.o.v. 2021.
18
Budget en besteding participatieregelingen Met de Stichtingen Leergeld, het Jeugdfonds en het Volwassenenfonds heeft de gemeente Achtkarspelen een subsidierelatie. Leergeld en het Jeugdfonds begroten op basis van de ervaringen van het vorige jaar en de prognose van het huidige jaar. Na afloop volgt een aanvraag tot vaststelling. In het verleden werd het overschot / tekort overgedragen naar het volgende jaar, nu wordt elk jaar de definitieve subsidie vastgesteld op basis van de jaarcijfers. Stichting Leergeld heeft de subsidies volledig gebruikt. Het aantal aanvragen neemt sinds 2022 sterk toe, daarom is voor 2023 een aanzienlijk grotere subsidie aangevraagd.18 Het Jeugdfonds heeft in de coronajaren subsidie overgehouden en terugbetaald aan de gemeente (zie tabel). Tabel 6: Aangevraagde en vastgestelde subsidies fondsen Achtkarspelen 2020
2021
2022
2023
Leergeld verleend
50.000
50.000
50.000
80.000
Leergeld vastgesteld
50.000
50.000
Jeugdfonds aangevraagd
40.000
40.000
40.000
42.000
Jeugdfonds vastgesteld
33.016
32.606
Volw. fonds aangevraagd
29.048
38.161
Volw. fonds verleend
29.048
38.161
Bron: subsidiebeschikkingen werkmaatschappij, bewerkt door Parma Groep
Het Volwassenenfonds werkt met een aansluitovereenkomst. Er heeft nog geen afrekening plaatsgevonden van het budget van 2022.
4.3 Beleving inwoners We hebben 40 inwoners van Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel telefonisch geïnterviewd. De inwoners zijn geselecteerd uit het bestand van inwoners die in 2022 de energietoeslag hebben ontvangen.19 De uitkomsten zijn opgenomen in factsheet 3 Armoedebeleving (bijlage factsheets 3.1-3.9). Uit het onderzoek blijkt dat: meer dan de helft van de geïnterviewde inwoners van Achtkarspelen niet weet dat zij de energietoeslag hebben ontvangen in 2022;
18 Het is onbekend of deze bedragen zijn verleend, er zijn geen
19 Dat zijn inwoners met een inkomen tot 120% van het sociaal minimum,
beschikkingen over 2022 en 2023 aangeleverd aan de Parma Groep.
ongeacht de bron van inkomsten.
19
de grote meerderheid van de geïnterviewde inwoners net kan rondkomen, een enkeling kan net niet of juist gemakkelijk rondkomen; de armoederegelingen substantieel bijdragen aan het kunnen rondkomen van inwoners met een laag inkomen, dat geldt vooral voor bijstandsgerechtigden; ongeveer 75% van de geïnterviewde inwoners wel eens van het bestaan van minimaregelingen in het algemeen heeft gehoord, maar dat zij de namen van de verschillende regelingen (m.u.v. de energietoeslag) meestal niet spontaan kunnen opnoemen; meer dan de helft de individuele bijzondere bijstand en de kwijtschelding wel herkent als deze worden genoemd; de AV Frieso door iets minder dan de helft wordt herkend. Als inwoners zelf regelingen hebben aangevraagd, is gevraagd hoe zij het contact met de medewerkers van de gemeente hebben ervaren. Tweederde van de aanvragers heeft contact gehad met de gemeente over de aanvraag/aanvragen. Veruit de meeste inwoners waarderen dit contact positief. Als inwoners de regelingen niet hebben gebruikt, is gevraagd waarom niet. De oorzaken die inwoners zelf het meeste noemen, zijn: het niet kennen van de regelingen; geen recht (denken te) hebben op de regelingen; moeite om de regelingen aan te vragen of om daar hulp bij te vragen.
Ook Kearn geeft in het interview aan dat mensen in de praktijk vaak niet weten dat er allerlei regelingen zijn. Als tweede reden wordt schaamte genoemd.20 Ook de geïnterviewde ervaringsdeskundige noemt schaamte als belangrijke oorzaak van niet-gebruik van regelingen. In Achtkarspelen valt verder op dat een derde van de inwoners de regelingen niet wil aanvragen, omdat zij problemen op een andere manier willen oplossen. Deze cultuur van ‘onderling oplossen’ werd ook in de interviews en tijdens de werksessie herkend. Stichtingen Leergeld en het Jeugdfonds zijn bij bijstandsgerechtigden veel beter bekend dan bij nietbijstandsgerechtigden.21 De geïnterviewde bijstandsgerechtigden met kinderen22 kennen allemaal zowel stichting Leergeld als het Jeugdfonds en hebben daar ook allemaal gebruik van gemaakt. Van de veertig geïnterviewde inwoners hebben 21 personen wel eens van de oude TOP-regeling (Achtkarspelen) of Maatschappelijke participatieregeling (Tytsjerksteradiel) gehoord, dat zijn veel vaker bijstandsgerechtigden dan andere inwoners. Van het nieuwe Volwassenenfonds hebben tien inwoners gehoord. Acht inwoners hebben de oude regeling gebruikt, vier inwoners hebben het Volwassenenfonds gebruikt. Een paar inwoners zijn ontevreden over de verandering naar het Volwassenenfonds, een aantal maakt het niets uit. Humanitas en de Voedselbank geven
20 In de telefonische interviews wordt schaamte minder vaak genoemd.