CConstaterende datAchtkarspelen
Koppel je AI →
Document · PDF

06- Bijlage 1 - Nota Kapitaalgoederen Achtkarspelen 2022-2026

Informatiecarrousel 17 februari 2022, gemeente AchtkarspelenBij agendapunt: Nota Kapitaalgoederen 2022-202616.769 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Nota Kapitaalgoederen 20222026 Grip op onze objecten in de leefomgeving

projectnummer 0457740.100 concept 25 augustus 2021

Gemeente Achtkarspelen

Nota Kapitaalgoederen 2022 – 2026

Grip op onze objecten in de leefomgeving Gemeente Achtkarspelen

Definitief 14 december 2021

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 Grip op onze objecten in de leefomgeving Gemeente Achtkarspelen projectnummer 0457740.100 definitief 14 december 2021

Auteurs A. Boek L. Bos

Opdrachtgever

Gemeente Achtkarspelen Stationsstraat 18 9285 NH BUITENPOST

datum vrijgave

beschrijving revisie Definitief

gecontroleerd Aale Boek

vrijgave Oane Hornstra

Inhoudsopgave

Blz.

Managementsamenvatting

3

1

Inleiding

7

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

Aanleiding Context Planvormen Strategische doelen Projectscope: waar hebben we het eigenlijk over? Leeswijzer

7 8 8 9 9 10

2

Aanpak

12

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

Algemeen Het cyclische beheerproces Meetlatten Differentiatie De relatie tussen beheerkosten en kwaliteitsniveaus (theorie) Scenario’s

12 12 14 15 16 17

3

Huidige situatie

19

3.1 3.2 3.3

Areaal Kwaliteit Ontwikkelingen

19 23 24

4

Scenario’s

27

4.1 4.2 4.3 4.4 4.4.1 4.4.2 4.4.3 4.4.4 4.4.5 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9

Algemeen Rekenmethodiek Financiering: Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) Riolering, baggeren, gebouwen en openbare verlichting Riolering Baggeren Gebouwen Openbare verlichting Buitensportaccommodaties Scenario 1: alles op laag Scenario 2: alles op basis Scenario 3: strategische doelen minimaal Scenario 4: strategische doelen maximaal Resumé financien

27 28 29 30 31 33 34 35 35 36 39 41 43 45

5

Vervolg

47

Bijlagen: Bijlage 1 Wettelijk kader Bijlage 2 Resultaten opiniërende workshop met de fractiespecialisten van de raad Bijlage 3 Kwaliteit van de openbare ruimte Bijlage 4 MJOP Gebouwen Bijlage 5 Structuurelementen Bijlage 6 Integrale afstemming/kaart (voorbeeld Surhuisterveen) Bijlage 7 Oplegnotitie beheerplan baggeren Bijlage 8 Investeringsplanning openbare verlichting

2

Managementsamenvatting Voor u ligt de Nota Kapitaalgoederen 2022 t/m 2026. Met deze nota leggen wij u binnen de context van de huidige kwantitatieve en kwalitatieve situatie van de gemeentelijke kapitaalgoederen vier (financieel) onderbouwde scenario’s voor. Vier mogelijke scenario’s voor onderhoud en vervanging van onze beheerobjecten: civieltechnische kunstwerken & oevers, wegen en groen. Riolering, baggeren, openbare verlichting en gebouwen zijn natuurlijk ook kapitaalgoederen, maar daarvoor geldt andere wetgeving/planverplichting en worden opgenomen vanuit bestaand beleid en zijn daarom niet opgenomen in de scenario’s. Aanleiding In de openbare ruimte vormen de objecten in de leefomgeving een belangrijk onderdeel. Dit geldt voor alle objecten in de openbare ruimte, zoals wegen, bruggen, speeltoestellen, maar ook voor bomen en gras. Deze onderdelen van de openbare ruimte dragen integraal bij aan het functioneren van de gemeente en haar gemeenschap in sociaal en economisch opzicht. Kortom: ze dragen bij aan gezonde en leefbare kernen en buitengebied. De gemeente is als goed rentmeester verantwoordelijk voor haar bezittingen en heeft een plicht om goed op haar kapitaalgoederen te passen. In deze nota kapitaalgoederen hebben wij vastgelegd hoe wij dat herleidbaar, doelgericht en efficiënt gaan doen.

Vanuit wetgeving heeft de gemeente een aantal belangrijke zorgplichten voor de openbare ruimte. Het inzicht in de staat van onderhoud van een object op basis van inspectie of kwaliteitsmeting is belangrijk voor: ▪ Het blijvend veilig kunnen gebruiken van de objecten; ▪ Het efficiënt inplannen van onderhoud; ▪ Het op tijd vervangen en; ▪ Het voorkomen van kapitaalvernietiging. Daarom inspecteert de gemeente het areaal. Onderhoud wordt daardoor gestuurd door reële inzichten in de werkelijke situatie buiten. In het Coalitieakkoord ‘Mei-inoar Trochpakke’ zijn strategische doelen vastgelegd, waaraan samen gewerkt wordt. Aan onder andere de volgende doelen kan met beheer een bijdrage worden geleverd: ▪ Veiligheid (b.v. groen, wegen) ▪ Fietsroutes met voorzieningen (b.v. ledverlichting fietspaden) ▪ Onderhoud minimaal op huidige niveau (groen) en minder ‘verstening’ ▪ Versterken biodiversiteit (op een natuurlijke manier) ▪ Verbeteren bereikbaarheid (b.v. bedrijventerreinen) Deze strategische doelen vormen onder andere input voor de opgestelde beheerscenario’s.

Een ding is zeker en uitgangspunt bij het opstellen van dit beleid: iedere gebruiker wil veiligheid (fysiek: geen uitstekende delen, gevaarlijke situaties door overhangend groen of kuilen en gaten in wegen), leefbaarheid (sociale veiligheid, doordat er bijvoorbeeld verlichting aanwezig is, geen donkere steegjes, et cetera: het is prettig wonen) en kwaliteit (mooi en schoon) ervaren in de openbare ruimte. Wettelijke eisen als de bomeninspectie en Warenwetbesluit attractie- en speeltoestellen zijn hieraan onlosmakelijk verbonden. Daarnaast is het van belang dat de kapitaalgoederen voldoende worden beheerd om onder meer kapitaalvernietiging te voorkomen. Dit is een toets criterium van de provincie in haar

3

toezichthoudende rol. Als onderdeel van de begroting is er dan ook sprake van een verplichte opname van de paragraaf ‘Onderhoud Kapitaalgoederen’. Doel De basis onder deze nota en de keuzes die voorgesteld worden, worden gevormd door metingen van de huidige kwaliteit van het actuele beheerareaal. Zo geeft de nota kapitaalgoederen u een handvat om efficiënt en doelmatig op de afgesproken doelen te sturen en een ambitieniveau/onderhoudsniveau vast te stellen. De doelstelling is om grip te houden op en sturing te bieden aan het beheer van de objecten in de openbare ruimte voor de periode 2022 tot en met 2026. De nota geeft aan hoe ambitieniveaus in onderhoudskwaliteit samenhangen met het daarbij passende beheerbeleid. U krijgt inzicht in de verschillende scenario’s op basis van verschillende ambitieniveaus. Bij de na te streven onderhoudskwaliteit en kosten is een inschatting gegeven van consequenties en risico’s, zowel voor de buitenruimte/voor de gebruiker, als financieel. Immers, hoe lager het ambitieniveau hoe lager de kosten, maar des te groter de negatieve effecten op de verzorgende staat of des te groter de (veiligheids)risico’s voor de gebruikers kunnen zijn. Hoe ligt het erbij Voor het bepalen van de huidige kwaliteit van de openbare ruimte is hoofdzakelijk gebruik gemaakt van de kwaliteitsgestuurde methodiek.

Deze methodiek is gericht op de landelijke systematiek van CROW, vastgelegd in de 'Kwaliteitscatalogus Openbare Ruimte'. In deze catalogus staan de verschillende kwaliteitsniveaus voor beheer en onderhoud van de openbare ruimte concreet beschreven met foto's, omschrijvingen en normen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen technische staat (heel en veilig) en verzorging (schoon en netjes). Gemiddeld genomen is de kwaliteit redelijk tot goed. De steigers liggen er goed bij en de verkeersbruggen zijn in een redelijke staat. Voor het groen voldoen de bomen, beplanting, gazons en bermen aan een basisniveau. De verzorging scoort over het algemeen een hoog. Voor de verharding geldt dat er overwegend een basis tot hoog niveau wordt gescoord. Dit is echter een gemiddeld oordeel. Dat betekent dat er locaties een basis of hoog niveau scoren, maar er ook locaties en objecten zijn waar de kwaliteit achterstanden vertoont. In het groen geldt dat bijvoorbeeld voor gras en hagen. Van de kunstwerken zijn twee bruggen in slechte tot matige staat (hier zijn inmiddels middelen voor beschikbaar gesteld). Scenario’s In deze nota worden de volgende scenario’s uitgewerkt. 1. Alles op een laag niveau 2. Alles op een basisniveau 3. Strategische doelen minimaal 4. Strategische doelen maximaal Voor scenario 3 en 4 geldt dat in deze scenario’s input vanuit bijv.

coalitieakkoord, maar ook input vanuit de opiniërende workshop met de fractiespecialisten van de raad is vertaald naar ambitieniveaus (zie paragraaf 1.4). Om een bepaalde kwaliteit in de openbare ruimte te realiseren zijn verschillende ambitieniveaus te onderscheiden. Deze zijn vastgelegd in de CROW-kwaliteitscatalogus1. De keuzemogelijkheden voor de gewenste kwaliteitsniveaus van de openbare ruimte zijn als volgt te typeren: 1 CROW bedenkt slimme en praktische oplossingen voor vraagstukken over infrastructuur, openbare ruimte, verkeer en vervoer in

Nederland

4

Niveau Zeer hoog Hoog Basis Laag Zeer laag

Algemene beschrijving Uitstekend onderhouden, als nieuw Goed onderhouden, bijna niets op aan te merken Voldoende onderhouden, wel wat op aan te merken Sober tot voldoende, enige achterstanden bij het onderhoud Onvoldoende onderhouden, flinke achterstanden, kapot

Rapportcijfer Cijfer > 9,5 Cijfer 7,5 – 9,4 Cijfer 5,5 – 7,4 Cijfer 3,5 – 5,4 Cijfer < 3,4

Elk kwaliteitsniveau bevat omschrijvingen en criteria met meetbare en toetsbare normen. Daarmee zijn de kwaliteitsniveaus meetbaar en kunnen de kwaliteitskeuzes eenduidig worden vastgelegd. Ze zijn toepasbaar en toetsbaar (meetbaar) in beleid en realisatie. Dit gebeurt bijvoorbeeld al bij de schouw binnen het groene areaal. In de onderstaande tabel wordt de financiële behoefte van de vier scenario’s in beeld gebracht. Het gemiddelde benodigde jaarlijkse bedrag over de looptijd van 2022 tot en met 2026 wordt getoond. Scenario 1 2 3 4 € 39.900 € 49.875 € 49.875 € 49.875 Kunstwerken Onderhoud (civiel) Vervanging € 31.200 € 39.000 € 39.000 € 39.000 Onderhoud € 1.198.968 € 1.598.624 € 1.868.275 € 1.876.764 Wegen Vervanging € 756.369 € 908.493 € 1.032.788 €1.035.984 Onderhoud € 703.906 € 1.139.079 € 1.476.707 € 1.539.980 Groen Vervanging € 188.800 € 188.800 € 188.800 € 188.800 Onderhoud € 83.412 € 99.544 € 130.977 € 130.977 Spelen Vervanging € 98.240 € 98.240 € 98.240 € 98.240 Totaal (som)

Onderhoud Vervanging

€ 2.026.186 € 1.074.609

€ 2.887.123 € 1.234.532

€ 3.525.854 € 1.358.828

€ 3.597.617 € 1.362.023

De kosten worden verdeeld in kosten voor reguliere onderhoud (technisch onderhoud en de verzorging) en vervangingen (jaarlijkse investeringen). Voor de vervangingen wordt een investeringskrediet aangevraagd, waarvan de kapitaallasten ten laste komen van de exploitatie in de begroting. Vervanging van groen is opgenomen in de exploitatiebegroting. Met het opstellen van de nota kapitaalgoederen is in beeld gebracht wat de kosten zijn om bepaalde kwaliteitsambities in de openbare ruimte waar te maken. Het gaat hier om gemiddelde bedragen die jaarlijks benodigd zijn om werk uit te voeren. Er zit een verschil tussen deze bedragen en de financiële dekking vanuit de begroting, omdat onderhoud en vervangingen op meerdere manieren gefinancierd worden. In het raadsvoorstel behorend bij deze nota wordt ingegaan op de financiële dekking van de benodigde bedragen. Met de onderstaande tabel wordt een indicatie afgegeven over verwachtingen ten aanzien van risico’s (bv. veiligheid) en tevredenheid per scenario. Scenario Alles laag Alles basis Strategische doelen minimaal Strategische doelen maximaal

Risico’s    

5

Tevredenheid    

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

1. Inleiding

Blad 6 van 43

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

1

Inleiding

1.1

Aanleiding In de openbare ruimte vormen kapitaalgoederen (de assets van de leefomgeving) een belangrijk onderdeel. Dit geldt voor alle objecten in de openbare ruimte, zoals wegen, een brug, een speeltoestel maar ook voor bomen en gras. Deze onderdelen van de openbare ruimte dragen integraal bij aan het functioneren van de gemeente en haar gemeenschap in sociaal en economisch opzicht. Kortom: ze dragen bij aan gezonde en leefbare wijken en dorpen! We willen van A naar B om te werken en te ondernemen, maar ook een stukje fietsen of wandelen, en onze kinderen veilig naar school brengen en speelgelegenheid voor ontwikkeling en gezondheid bieden. Gebruikers hebben daarbij verschillende doelen: ontmoeten, ontspannen, sporten, spelen, etc... De openbare ruimte is dan ook van groot belang voor een leefbare gemeente en gemeenschap. De gemeente heeft een zorgplicht om de objecten, die de leefomgeving vormen te onderhouden en veilig gebruik te borgen. De belangrijkste wetgeving is in bijlage 1 opgenomen. Nadat kapitaalgoederen aangelegd zijn is het belangrijk om een efficiënte, doelmatige beheerstrategie te hanteren om invulling te geven aan de levenscyclus van de asset. Het is van belang al in de planvorming rekening te houden met deze gehele levenscyclus.

Het inzicht in de staat van onderhoud van een object op basis van inspectie of kwaliteitsmeting is belangrijk voor het blijvend veilig kunnen gebruiken van de objecten en het kostenefficiënt inplannen van noodzakelijk onderhoud en het voorkomen van kapitaalvernietiging: daarom inspecteert de gemeente het areaal periodiek. Onderhoud wordt daardoor gestuurd door reële inzichten in de werkelijke situatie buiten en niet op basis van theoretische levensduren. ‘De inwoners van Achtkarspelen moeten veilig zijn en zich veilig kunnen voelen. Veiligheid is van belang voor onze leefomgeving en leefbaarheid.’ Coalitieakkoord Achtkarspelen 2018-2022 Mei-inoar Trochpakke Om veilige, hele en schone wijken en dorpen te behouden, is het zo efficiënt mogelijk invullen van de levenscyclus van de kapitaalgoederen belangrijk. De gemeente levert met doelmatig en efficiënt beheer direct een bijdrage aan het behalen van dit doel. Naast het gebruik of het natuurlijke verweer (verouderen) van de kapitaalgoederen, spelen ook externe ontwikkelingen of nieuwe kaders een rol bij de Figuur 1 Cover Coalitieakkoord onderhoudsstrategie. Denk hierbij bijvoorbeeld aan prijsstijgingen en het toepassen van zo mogelijk circulaire/duurzame producten en nieuwe BBV voorschriften.

Een ding is zeker een uitgangspunt bij het opstellen van dit beleid: iedere gebruiker wil veiligheid (fysiek: geen uitstekende delen, gevaarlijke situaties door overhangend groen of kuilen en gaten

7

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

in wegen), leefbaarheid (sociale veiligheid, doordat er bijvoorbeeld verlichting aanwezig is, geen donkere steegjes, et cetera: het is prettig wonen) en kwaliteit (mooi en schoon) ervaren in de openbare ruimte. Daarnaast is het van belang dat de kapitaalgoederen voldoende worden beheerd om onder meer kapitaalvernietiging te voorkomen. Dit is een toets criterium van de provincie in haar toezichthoudende rol. Als onderdeel van de begroting is er dan ook sprake van een verplichte opname van de paragraaf ‘Onderhoud Kapitaalgoederen’. Dit uitgangspunt geeft, naast de financiële kaders, richting aan de manier waarop de kapitaalgoederen beheerd (kunnen) worden. In deze rapportage zijn hiertoe vier scenario’s uitgewerkt.

1.2

Context De basis voor deze Nota Kapitaalgoederen is gelegd met de uitvoering van metingen van de huidige kwaliteit van het actuele areaal (inspecties en schouw). Dit inzicht geeft een handvat om efficiënt en doelmatig op de afgesproken doelen en vastgesteld ambitieniveau te kunnen sturen. De gekozen beleidsambitie kan vervolgens worden vertaald naar separaat beleid en uitvoeringsplannen voor de verschillende beheeronderdelen. De doelstelling is grip te houden op en sturing te bieden aan onze eigendommen, die de kwaliteit van de leefomgeving bepalen voor de komende beleidsperiode. De nota geeft aan hoe ambitieniveaus in onderhoudskwaliteit samenhangen met het daarbij passende beheerbeleid. Er wordt inzicht gegeven in de verschillende scenario’s op basis van verschillende ambitieniveaus. Bij de na te streven onderhoudskwaliteit en de bijbehorende kosten is een inschatting gegeven van consequenties en risico’s, zowel op de buitenruimte/voor de gebruiker, als financieel. Immers, hoe lager het ambitieniveau hoe lager de kosten, maar des te groter de negatieve effecten op de verzorgende staat of des te groter de (veiligheids)risico’s voor de gebruikers zijn. Door bovenstaande inzichten kan de gemeente aantoonbaar en herleidbaar het areaal instandhouden met beheer en onderhoud. De kosten en resultaten in relatie tot de doelen (ambitie) zijn geborgd.

Door na de vaststelling van het kwaliteitsscenario de resultaten en effecten van het beheer te meten en af te zetten tegen de ambitie, kan bijgestuurd worden op de beheerstrategie en kan aangetoond worden dat de ambitie gehaald wordt. Op die manier wordt invulling gegeven aan de leefbaarheid in wijken en dorpen.

1.3

Planvormen Kaderstelling (Nota Kapitaalgoederen) De Nota Kapitaalgoederen vormt de kapstok voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte en is daarmee kaderstellend voor de uitvoering van het beheer en onderhoud in 2022 tot en met 2026. Dit strategische kader wordt vastgesteld door de gemeenteraad. Uitvoering (beheer- en uitvoeringsplan) Het strategisch kader vindt uitwerking in beheer- en uitvoeringsplannen per onderhoudsdiscipline (wegen, groen, etc.), waarin staat welke beheeractiviteiten worden uitgevoerd om te (blijven) voldoen aan het vastgestelde kader (kwaliteitsniveau). Dit is een

8

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

bevoegdheid van het college. De planning en begroting voor de beheeronderdelen in deze nota is uitgangspunt voor de doorrekening van de scenario c.q. de budgetbehoefte.

1.4

Strategische doelen In het ‘Coalitieakkoord Achtkarspelen 2018-2022 Mei-inoar Trochpakke!’ zijn de volgende doelen genoemd: ▪ Verhogen veiligheid rondom scholen; ▪ Ledverlichting bij nieuw aan te leggen fietspaden/toeristische routes; ▪ Het tegengaan van ‘verstening’ van tuinen en groen rondom gemeentelijke gebouwen zodat de groenvoorziening en biodiversiteit toeneemt; ▪ Het groenonderhoud minimaal onderhouden op het huidige niveau; ▪ De biodiversiteit op een natuurlijke manier versterken; ▪ Verbeteren infrastructuur bedrijventerreinen; ▪ Realiseren fietsroutes met voorzieningen. Bovenstaande doelen onderschrijven de behoefte aan veiligheid voor de gebruiker van de openbare ruimte. Op 24 januari 2021 is er samen met fractiespecialisten van de raad een opiniërende sessie gehouden om de input op te halen voor het opstellen van de Nota Kapitaalgoederen. De resultaten zijn opgenomen in bijlage 2.

1.5

Projectscope: waar hebben we het eigenlijk over? De volgende onderdelen in de openbare ruimte worden in deze nota belicht. Op deze onderdelen moeten nog keuzes worden gemaakt ten aanzien van de beheerniveaus en zijn daarom verder uiteengezet en financieel doorgerekend in de scenario’s. Groen • Bomen, beplanting & gras • Spelen/speelterreinen • Meubilair (vnl. speelterreinen: bankjes, prullenbakken, bebording, etc.) • Watergangen (hekkelen) • Verzorging openbare ruimte Wegen • Verharding Civieltechnische kunstwerken • Bruggen • Steigers Maar de openbare ruimte bestaat natuurlijk uit meer onderdelen: riolering, waterlopen (baggeren), gebouwen en openbare verlichting. Voor deze onderdelen is, vanwege een aparte planverplichting of regelgeving, al beleid vastgesteld en zijn dus al keuzes gemaakt:

9

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

•

Riolering: kent een aparte planverplichting (GRP) en komt terug in het nieuwe GRP van 2022. • Baggeren: is reeds belegd in het beheerplan baggeren. • Gebouwen: moeten voldoen aan de NEN 2767 (wetgeving), waarvoor een MJOP is opgesteld. In dit MJOP is uitgegaan van conditiescore 3 (niveau basis). • Openbare verlichting: is reeds belegd in een investeringsplanning (eind 2018 vastgesteld) en meegenomen in de meerjarenbegroting. Deze onderdelen zijn daarom niet verder uitgewerkt in de huidige situatie en scenario’s van deze nota, maar de relevante planningen en begrotingen zijn wel (beschrijvend) meegenomen in paragraaf 4.4, omdat deze de basis vormen voor de budgetbehoefte.

1.6

Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt de aanpak en methodiek uitgelegd waarbinnen kwaliteit gestuurd beheer plaatsvindt. Hoofdstuk 3 gaat nader in op de huidige situatie. Hier wordt inzicht gegeven in de te beheren arealen, de huidige kwaliteit en belangrijke ontwikkelingen binnen het beheer en onderhoud. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op het beleid rondom o.a. riolering, baggeren en gebouwen. Daarnaast worden de voorgestelde kwaliteitscenario’s uitgewerkt. Elk scenario wordt onderbouwd vanuit de benodigde kosten voor het instandhouden van het areaal binnen de voorgestelde kwaliteit van het bepaalde scenario. Ook worden de mogelijke effecten op de leefomgeving aangegeven. Tot slot worden in hoofdstuk 5 mogelijke vervolgstappen aangegeven.

Figuur 2 Reconstructie Surhuisterveen: bloembakken

10

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

2. Aanpak

11

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

2

Aanpak

2.1

Algemeen In dit hoofdstuk wordt een toelichting gegeven op hoe het cyclische beheerproces wordt toegepast en welke meetlatten er gebruikt zijn om de huidige kwaliteit van het areaal in beeld te brengen. Daarnaast wordt aangegeven waarom het efficiënt is om de kwaliteit per gebied of onderdeel te differentiëren. Tot slot wordt een overzicht van de uit te werken kwaliteitsscenario’s aangegeven.

2.2

Het cyclische beheerproces In het optimale cyclische beheerproces vormen zes aandachtspunten de basis voor professioneel en efficiënt beheer. Deze aandachtspunten maken onderdeel uit van de jaarlijks te doorlopen stappen. Beleid Om een bijdrage te leveren aan de gemeentelijke doelen die bijvoorbeeld voortkomen uit het coalitieakkoord, is het van belang een vertaling te maken naar specifiek beleid en financiële kaders voor beheer. Met dit beleid wordt de ambitie van beheer vastgesteld door het bestuur. Het is aan te raden beleid op te stellen voor een planperiode van 4 à 5 jaar. Immers, de wereld van beheer verandert (eisen en wensen, bestuurlijke doelen) en ook de toestand van het areaal wijzigt door gebruik, het toegepaste beheer en onderhoud en externe invloeden. Deze nota Figuur 3 Beheermodel Antea Group kapitaalgoederen voorziet in het maken en vaststellen van dit beleid. Het beleidskader wordt vastgesteld door de gemeenteraad. Programmeren Het beleid wordt vertaald naar benodigde beheermaatregelen op korte- en middellange termijn en de financiële behoefte (programmeren). Hiermee ontstaat eveneens tijdig inzicht in aankomende vervangingspieken. In deze fase bieden afstemmingsmogelijkheden tussen de beheerdisciplines en andere domeinen en projecten kansen om de leefomgeving zo weinig mogelijk te belasten en werk met werk te maken.

Bijvoorbeeld tussen riolering en wegen, maar ook tussen de binnendienst en buitendienst. De buitendienst zijn immers de oren en ogen buiten in de gemeente. Het college is verantwoordelijk voor de uitvoeringsprogramma’s. Deze twee stappen vormen de eerste fase van het beheerproces in een ideale situatie. Afspraken en inzichten worden met ‘beleid maken’ vastgelegd in de Nota Kapitaalgoederen. Hier dient een duidelijke (herleidbare en aantoonbare) koppeling te zijn tussen gemeentelijke doelen, kwaliteitsambities (onderhoudsscenario’s) en de financiële behoefte (benodigde middelen om het gekozen onderhoudsscenario uit te voeren). Dit betreft inzicht in onderhoud en vervangingen (met betrekking tot de maatregelen en het budget). Vervolgens wordt de ambitie geprogrammeerd in een beheerplan. Zo is voor de komende jaren duidelijk welke maatregelen

12

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

per discipline een bijdrage leveren aan de strategische doelen. Kwaliteitsambities zijn niet geheel vrijblijvend in te vullen. Zo is een gemeente verplicht areaal op deugdelijke wijze te onderhouden, de veiligheid te borgen en kapitaalvernietiging te voorkomen. Zie hiervoor ook bijlage 1. Voorbereiden Met de programmering is duidelijk geworden welke activiteiten de komende jaren uitgevoerd moeten worden, om te voldoen aan het ambitieniveau. Deze werkzaamheden worden ondergebracht bij de eigen dienst, of uitbesteed. Daarbij wordt gekeken of het mogelijk is om werkzaamheden te combineren, bijvoorbeeld in afstemming met de planning van de gemeentelijke watertaken (riolering), of met nieuwbouwprojecten vanuit RO (Ruimtelijke Ontwikkeling) om werk met werk te maken. Realiseren en onderhouden De werkzaamheden worden uitgevoerd. Op basis van het uitgevoerd werk wordt het beheersysteem up-todate gehouden. Dit geldt ook voor het vastleggen van inspectiehistorie. Areaaluitbreiding dient bijgehouden te worden om ervoor te zorgen dat ook de onderhoudsbudgetten ‘meegroeien’. Gebeurt dit niet, dan kan op termijn de beoogde kwaliteit niet gewaarborgd worden. Figuur 4 Reconstructie van een straat (afreien van wegvak De Buorren, Drogeham)

Monitoring Periodiek wordt er op basis van inspecties en schouwen geanalyseerd of de toestand van de kapitaalgoederen op zich en de leefomgeving als geheel voldoet aan de vastgestelde ambities c.q. de afgesproken kwaliteit uit deze Nota Kapitaalgoederen en ander beheerbeleid. Hierover wordt in de paragraaf onderhoud kapitaalgoederen jaarlijks een update gegeven. Evaluatie Deze informatie biedt mogelijkheden om de processen te verbeteren, financiën bij te stellen of beleid bij te sturen. De bevindingen kunnen worden meegenomen in de begroting als onderdeel van de Planning & Control cyclus (P&C).

13

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

2.3

Meetlatten De kwaliteitsscenario’s worden opgesteld aan de hand van meetlatten die verschillende kwaliteitsniveaus weergegeven in norm, beschrijving en beeld. Deze kwaliteitsniveaus zijn per discipline aangegeven. In de standaard kwaliteitscatalogus is voor verschillende onderdelen van de openbare ruimte de kwaliteit vastgelegd in een 5-schaal: de kwaliteitsmeetlat. Om een indruk te krijgen is in het onderstaande figuur per kwaliteitsniveau een impressie gegeven van asfaltverharding.

Figuur 5 Meetlat asfaltverharding

Om een bepaalde kwaliteit in de openbare ruimte te realiseren zijn verschillende ambitieniveaus te onderscheiden. De keuzemogelijkheden voor de gewenste kwaliteitsniveaus van de openbare ruimte zijn als volgt te typeren: Niveau Zeer hoog Hoog Basis Laag Zeer laag

Algemene beschrijving Uitstekend onderhouden, als nieuw Goed onderhouden, bijna niets op aan te merken Voldoende onderhouden, wel wat op aan te merken Sober tot voldoende, enige achterstanden bij het onderhoud Onvoldoende onderhouden, flinke achterstanden, kapot

Rapportcijfer Cijfer > 9,5 Cijfer 7,5 – 9,4 Cijfer 5,5 – 7,4 Cijfer 3,5 – 5,4 Cijfer < 3,4

Elk kwaliteitsniveau bevat omschrijvingen en criteria met meetbare en toetsbare normen. Daarmee zijn de kwaliteitsniveaus meetbaar, zodat de kwaliteitskeuzes in het beleid ook in de werkelijkheid gerealiseerd, bijgestuurd en getoetst kunnen worden.

14

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

Het uitgangspunt is dat er bij de niveaus laag en zeer laag onveilige situaties kunnen ontstaan door de staat van het onderhoud van het areaal. Deze niveaus zijn niet per definitie onveilig, maar de kans op onveilige situaties neemt bij deze niveaus wel toe doordat de ondergrens wordt opgezocht. Bij de kunstwerken is er uitgegaan van een gewenst onderhoudsniveau op basis van heel en veilig. Dit is vergelijkbaar met een basisniveau. De onderhoudstoestand van de speeltoestellen moet voldoen aan eisen uit het attractiebeleid. Dit is een veiligheidseis en geen beeldkwaliteit. Uiteraard kan wel het uiterlijk (verzorging) op een bepaalde beeldkwaliteit worden uitgevoerd. Bij bomen geldt een zorgplicht (zie ook bijlage 1) om deze in verband met de veiligheid op minimaal op het niveau basis te onderhouden.

2.4

Differentiatie De kwaliteit van de kapitaalgoederen hoeft niet overal gelijk te zijn. Het kan efficiënt zijn om te differentiëren in kwaliteit per gebied of object, afgestemd op het gebruik en de gebruiker. Daarnaast kan met differentiatie beter ingespeeld worden op bepaalde doelen, bijvoorbeeld fietsgemeente. Gebiedsgericht Door verschillende structuurelementen te benoemen, wordt er per gebied gekeken wat de passende kwaliteit is. Deze structuurelementen verschillen van elkaar in functie, inrichting en gebruik. Zie ook bijlage 5. In deze nota onderscheiden wij de volgende structuurelementen: ▪ Bedrijventerrein ▪ Centrumgebied ▪ Groengebied/parken ▪ Hoofdweg ▪ Woongebied ▪ Buitengebied

Figuur 6 Structuurelementenindeling

Aspectgericht Het kan wenselijk zijn het ene objectsoort in de openbare ruimte op een hogere kwaliteit te onderhouden dan een ander. Zo kan het strategische doel ‘bereikbaarheid op wegen en fietspaden’ bijvoorbeeld leiden tot de behoefte naar een hogere kwaliteit voor het onderdeel fietspaden. Aspectgericht differentiëren houdt dus in dat er per onderdeel wordt gekeken wat de gewenste kwaliteit is, afgestemd op de doelen (zie ook paragraaf 1.5).

15

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

2.5

De relatie tussen beheerkosten en kwaliteitsniveaus (theorie) De kwaliteit van de (nieuw aangelegde) infrastructuur verloopt logischerwijs in de tijd. In theorie begint nieuwe aanleg op een (zeer) hoog niveau en daalt de kwaliteit, tot het moment van ingrijpen. Het moment van onderhoud is gebaseerd op de minimaal geaccepteerde kwaliteit en dus op kwaliteitskeuzes in het beleid. De relatie tussen het verloop van de kwaliteit en de onderhoudskosten is lastiger. De twee meest voorkomende situaties zijn: ▪

▪

De kosten dalen bij een lagere kwaliteit (met dus een later ingrijpmoment). Een lagere kwaliteit accepteren betekent in dit geval minder inspanning leveren waardoor het onderhoud goedkoper is. De kosten dalen tot een bepaald niveau en gaan dan weer stijgen (zgn. U-profiel - zie onderstaande grafiek). Dit is een zeer veel voorkomend effect in het beheer en onderhoud. De term ‘economisch minimum’ wordt gebruikt voor het onderste punt van deze ‘U’. De kosten nemen toe bij een lagere kwaliteit doordat: 1.

2. 3.

Later ingrijpen, vraagt een onderhoudsmaatregel die duurder is dan de maatregel bij eerder ingrijpen voor een hogere kwaliteit. Dit is op basis van ervaring goed te voorspellen en in deze gevallen ligt het kiezen voor een lagere kwaliteit dus niet voor de hand. Een voorbeeld is het technisch onderhouden van asfalt (verhoogt risico op het ontstaan van kapitaalvernietiging). Ten gevolge van uitgesteld onderhoud is naarmate de tijd verstrijkt een steeds 'zwaardere' maatregel nodig om weer een goed basisniveau te bereiken. Dit mechanisme geldt niet voor alle onderdelen binnen de infrastructuur. Bijvoorbeeld niet voor verkeersborden, maar zeker wel voor asfaltverharding en onderdelen binnen het groenbeheer. Er meer niet gepland ingrijpen en onderhoud nodig is, zoals het uitvoeren van noodreparaties. Denk bijvoorbeeld aan winterschade. De kwaliteit zo ver daalt dat deze niet meer te verbeteren is met een beheermaatregel, maar vraagt om vervanging van de hele voorziening. Denk bijvoorbeeld aan het instorten van een weggedeelte.

Dit wordt geïllustreerd in de grafiek: Figuur 7 Ingrijpmomenten in de tijd

16

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

Bij de laatste twee ingrijpmomenten is de voorspelbaarheid minder omdat het gaat om risico’s die wel of niet optreden. Omdat beheerders deze situaties proberen te voorkomen is er weinig praktijkervaring met dergelijke strategieën. Metafoor: onderhoud van een kozijn Het op tijd reinigen en schilderen van het kozijn verlengt de levensduur. Reinigen en schilderen zijn daarbij een relatief goedkope maatregel. 1) Zodra schoonmaakbeurten en schilderbeurten worden overgeslagen, of uitgesteld treedt het verval (er ontstaan kale plekken, er trekt vocht in en het gaat rotten) eerder in en is er een duurdere ingreep nodig om het kozijn weer in goede staat te brengen. 2) Rotte plekken worden uitgekapt en vervangen, gaten worden opgevuld met kneedbaar hout, er wordt bijgeschaafd. 3) Veel eerder dan gepland, is het kozijn aan volledige vervanging toe.

2.6

Scenario’s De resultaten van de monitoring (schouw) en inspecties bieden inzicht in de huidige staat van de kapitaalgoederen. In hoofdstuk 3 wordt hier verder op ingegaan. Op basis van de huidige stand van zaken met betrekking tot de kwaliteit van de openbare ruimte, de ambities rondom thema’s (bijvoorbeeld in aansluiting op het coalitieakkoord) en de financiële kaders worden in hoofdstuk 4 vier kwaliteitsscenario’s uitgewerkt voor het beheer en onderhoud van de kapitaalgoederen en het in stand houden ervan. Deze scenario’s geven per discipline op gebiedsniveau de gewenste kwaliteit aan, aansluitend op de uitdagingen waar de gemeente voor staat. Hierbij wordt een minimaal noodzakelijk niveau in acht genomen, die onderbouwd zijn vanuit de strategische doelen. In deze visie worden de volgende scenario’s uitgewerkt. 1. Alles op een laag niveau 2. Alles op een basisniveau 3. Strategische doelen minimaal 4. Strategische doelen maximaal Op basis van deze scenario’s kan een keuze worden gemaakt voor het beleidskader voor de periode 2022-2026.

17

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

3. Huidige situatie

18

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

3

Huidige situatie In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de huidige situatie: hoe staan we ervoor? De huidige hoeveelheden en kwaliteit worden gepresenteerd. Ook wordt kort ingegaan op de belangrijkste ontwikkelingen die van invloed zijn op het beheer. Er wordt ingegaan op: ▪ Areaal ▪ Kwaliteit ▪ Ontwikkelingen

3.1

Areaal In de onderstaande tabellen zijn de hoeveelheden opgenomen van de beheergroepen die opgenomen worden in de scenario’s. Dit betreft groen, verharding en kunstwerken, omdat deze onderdelen zijn opgenomen in de scenario’s. De onderdelen gebouwen, baggeren, openbare verlichting en riolering worden niet behandeld in dit hoofdstuk, omdat hiervoor al (apart) beleid is vastgesteld en deze onderdelen niet in de scenario’s zijn opgenomen. Groen

Groentype Bomen Monumentale bomen Speeltoestellen Meubilair speelterreinen

Stuks 22.425 329 308 42

Totaal

23.104

19

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

Groentype Natuurlijke beplanting * Cultuurlijke beplanting ** Hagen Gras Speelondergrond

M² 242.635 119.258 17.879 1.856.174 8.810

Totaal

2.244.756

*) Natuurlijke beplanting wordt op een extensieve manier beheerd. De sortimentskeuze is vaak natuurlijker (b.v. inheems). Er is sprake van het bereiken of toelaten van een zekere mate van natuurlijke ontwikkeling (b.v. kruidengroei). De volgende beheergroepen vallen hieronder: bos, bosplantsoen, struweel en houtwallen. De grasachtige vegetatie) die ook natuurlijke ontwikkeling kent (bloemrijke bermen), wordt apart genoemd. **) Cultuurlijke beplanting kent een meer intensiever beheer (vooral herkenbaar aan onkruidbeheersing en vormsnoei bij hagen). Bijbehorende beheergroepen (o.a.): sierheesters, bodembedekkers, hagen, rozen, vaste planten. Het sortiment is ook vaak cultuurlijker (niet inheems, bijzondere cultivars, intensiever onderhoud nodig). Hagen zijn apart genoemd.

20

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

Verharding

Verhardingstype Rijbaan Fietspad Voetpad Parkeervak Overige

M² 1.346.516 150.192 290.531 111.247 176.560

Totaal

2.075.046

Figuur 8 Reconstructie centrum Surhuisterveen (links). Sânnen, Drogeham: verwijderen tegelpad wegens wortel opdruk (rechts).

21

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

Kunstwerken

Objecttype Fiets-voetbrug Verkeersbrug Steiger Uitkijktoren

Stuks 36 20 13 1

Totaal

70

Figuur 9 Oude dijk, Buitenpost: brug (links). Veenderij, Surhuisterveen: herstellen verzakking voet/fietspad brug (rechts)

22

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

3.2

Kwaliteit Voor het bepalen van de kwaliteit van de openbare ruimte worden er geregeld inspecties en schouwen uitgevoerd. Deze methodiek is gericht op de landelijke systematiek van CROW, onder meer vastgelegd in de 'Kwaliteitscatalogus Openbare Ruimte' en in de weginspectiesystematiek. In bijlage 3 is uitgebreidere kwaliteitsinformatie opgenomen. Kunstwerken: de civiele constructies zijn in 2019 globaal (visueel) geïnspecteerd2. Op dit moment kan gesteld worden dat de steigers in goede staat zijn. De verkeersbruggen zijn in redelijke staat en de fiets-/voetgangersbruggen in een redelijke tot matige staat. De twee beweegbare bruggen zijn in een slechte en matige staat. Groen: In het najaar van 2019 is er een schouw3 uitgevoerd. Het technisch onderhoud aan de bomen, beplanting, gazons en bermen behaalt gemiddeld een basisniveau. Dit betreft een gemiddelde. Met name ten aanzien van gras en hagen behaalt een aanzienlijk deel van de locaties een laag niveau. Verzorging: De schouw wijst uit dat de verzorging (onkruid, zwerfafval en natuurlijk vuil) goed tot redelijk scoort. De gemiddelde totaalindruk voor onkruid in het groen scoort een hoog niveau. Dat betekent dat er weinig onkruid, zwerfafval en natuurlijk vuil is aangetroffen tijdens het schouwmoment.

Verharding: de asfalt- en de elementenverhardingen behalen in de meest recente inspectie4 (2020) overwegend een gemiddeld basis- tot hoog niveau. De klinkerverharding op bedrijventerreinen en betonverharding in de hoofdstructuur scoren nog een laag niveau, al gaat dit om relatief kleine hoeveelheden areaal. Asfalt en elementen in het buitengebied behalen een basisniveau. Gemiddeld scoren de wegen een 7,6. Dat is net een hoog niveau. Doordat nieuwe wegen worden aangelegd op een zeer hoog niveau ligt het gemiddelde hoger dan het basisniveau. Er zijn ook nog onderdelen met een laag niveau.

2 Door Westenberg 3 Meting van de kwaliteit van de openbare ruimte op basis van een steekproef 4 Gebied dekkende globale visuele weginspectie, waarbij alle wegvakken beoordeeld zijn

23

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

3.3

Ontwikkelingen Er spelen een aantal ontwikkelingen binnen het beheer van de openbare ruimte. In de onderstaande opsomming worden de belangrijkste benoemd. Deze ontwikkelingen hebben impact op het benodigde budget. In hoofdstuk 5 wordt hier rekening mee gehouden (tenzij hieronder anders vermeld) en worden deze kosten, als ze aansluiten bij het te bereiken effect van een scenario, meegenomen. Biodiversiteit/bestrijding invasieve exoten Het geven van invulling aan biodiversiteit hangt samen met inrichting en omvorming van groen om soortdiversiteit te bereiken. Ook aanpassen van het maaibeheer en de natuurlijke bestrijding van de Eikenprocessierups maken hier onderdeel van uit. Op dit moment zijn er landelijk gezien weinig beleidskaders. Er is behoefte aan duidelijk beleid en informatievoorziening ten aanzien van de omgang met de Japanse duizendknoop en Reuzenberenklauw. Om de exoten te bestrijden en om verdere verspreiding tegen te gaan is weten regelgeving opgesteld: EU exotenverordening Sinds 1 januari 2015 is de EU exotenverordening van kracht. Onderdeel van deze verordening is de Unielijst (gezamenlijke aanpak). De Reuzenberenklauw staat sinds 2017 op de Unielijst, de Japanse duizendknoop (nog) niet. Nederland heeft alle relevante onderdelen uit de EU exotenverordening en de Unielijst opgenomen in de Wet natuurbescherming.

Wet natuurbescherming (zie ook bijlage 1) De Wet natuurbescherming is per 1 januari 2017 in werking. In deze wet zijn een aantal artikelen opgenomen die betrekking hebben op de zorgplicht van gemeenten t.a.v. exoten. Binnen de wetgeving is sprake van een gefaseerde aanpak: ▪ Zorgen dat de soort niet Nederland binnenkomt (preventie); ▪ Zo snel mogelijk verwijderen als de soort toch binnenkomt (bestrijden); ▪ Beheersen wanneer de soort niet te verwijderen is en voorkomen van verdere verspreiding (beheersen). Door de nadelige effecten voor de volksgezondheid, biodiversiteit en leefomgeving zijn gemeenten wettelijk verplicht de Reuzenberenklauw te bestrijden. Voor de Japanse duizendknoop geldt deze verplichting (nog) niet. Verder zijn gemeenten vrij om ten aanzien van exoten lokaal beleid te ontwikkelen daar waar deze overlast geven. De gemeenteraad heeft budget beschikbaar gesteld voor bestrijding van alle invasieve exoten (Japanse duizendknoop, eikenprocessierups, etc.). Klimaatadaptatie Het klimaat verandert. We krijgen te maken met steeds extremer weer: denk aan meer hevige buien, langere periode van droogte en hogere temperaturen (hitte). We moeten onze fysieke leefomgeving hierop aanpassen. De openbare ruimte biedt daarbij kansen. Door straten en pleinen slim in te richten kan regenwater sneller in de bodem infiltreren, worden opgevangen of gereguleerd worden afgevoerd.

24

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

Meer groen zorgt voor het beperken van wateroverlast, demping van hitte en opvang van fijnstof. Goed beheer speelt hierin een cruciale rol. De Klimaatstresstest die elke gemeente heeft uitgevoerd (en de gemeente Achtkarspelen al uitgevoerd heeft), maakt duidelijk welke gebieden in een gemeente het meest kwetsbaar zijn. In veel gevallen kan het reduceren van knelpunten gemakkelijk gerealiseerd worden door bij onderhoud aan de openbare ruimte gelijk maatregelen mee te nemen: het laaghangend fruit. Dat gebeurt nu ook al. Gezien de grote invloed van riolering op dit thema, zal bij het nieuwe GRP van 2022 uitgebreid stilgestaan worden bij klimaatadaptatie

Figuur 10 Water op straat

Prijsstijgingen In de afgelopen jaren zijn de aannemersprijzen aanzienlijk gestegen. De actuele marktprijzen zijn verwerkt in de kengetallen (prijspeil medio 2021) die de basis vormen van de doorrekeningen.

25

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

4. Scenario’s

26

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

4

Scenario’s

4.1

Algemeen De volgende scenario’s worden in dit hoofdstuk uitgewerkt. 1. Alles op een laag niveau 2. Alles op een basisniveau 3. Strategische doelen minimaal 4. Strategische doelen maximaal Met deze scenario’s wordt de mogelijkheid en het inzicht geboden om weloverwogen en onderbouwd te kiezen. In de pagina’s hierna (vanaf paragraaf 4.3) is elk scenario in tabelvorm weergegeven en wordt per scenario een korte motivatie gegeven ten aanzien van effect op de leefomgeving. Bij elk scenario wordt de budgetbehoefte aangegeven. Ieder kwaliteitsniveau kent in meer of mindere mate risico’s, al naar gelang: ▪ Het gebruik (bijvoorbeeld intensief bereden wegen); ▪ De ligging (bijvoorbeeld buitengebied); ▪ Het onderdeel (bijvoorbeeld fietspad). De beoordeling van de assets vindt plaats op basis van visuele inspecties (kunstwerken en verharding, bomen) en schouwen (overige groen). In hoofdlijn geldt het volgende: ▪ Bij het niveau hoog en zeer hoog is er geen sprake van risico's5; ▪ Bij niveau basis zijn de risico’s hanteerbaar; ▪ Bij het niveau laag is er sprake van kans op risico's (denk aan: kans op gevaarlijke situaties, ongelukken, aansprakelijkheid en kapitaalvernietiging). De mate waarin dit risico zich voor kan doen, wordt daarbij beïnvloed door type asset, de ligging en/of het gebruik.

Het scenario is niet per definitie onveilig, maar de kans neemt wel toe; ▪ Bij het niveau zeer laag is er een exponentiele toename van hetgeen hierboven gesteld.

Figuur 11 Veilig weggebruik door zichtbare markering

De gemeente draagt bij aan de verkeersveiligheid van het weggebruik door de voorzieningen zichtbaar, heel en schoon te houden. Het gaat bijvoorbeeld om het tegengaan van scheuren en spoorvorming (aquaplanning), leesbare bebording, zichtbare markeringen en stabiele bermen. Buiten deze reguliere omstandigheden is het garanderen van de verkeersveiligheid tijdens werkzaamheden, bijvoorbeeld door goede bebording of omleidingen, een belangrijk item.

De mate van tevredenheid van burgers of de ergernis over de openbare ruimte, hangt samen met het aanzien, de (sociale) veiligheid en het comfort dat de gebruiker ervaart. Als het aanzien slordig is, bijvoorbeeld door een grote hoeveelheid zwerfafval, hoeft dit voor veiligheid nog geen consequenties te hebben. 5 Bijvoorbeeld voor bereikbaarheid, ongelukken of imagoschade gerelateerd aan de kwaliteit van het object bij normaal gebruik.

Vanzelfsprekend heeft een weg op een hoog niveau in een woongebied wel risico als je er met 100 km/u overheen rijdt.

27

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

Aan de andere kant leiden gaten of spoorvorming in de verharding bijvoorbeeld tot de behoefte om het rijgedrag aan te passen. Dit kan wel degelijk van invloed zijn op het comfort en daarmee de tevredenheid.

4.2

Rekenmethodiek De benodigde bedragen voor onderhoud en vervangingen zijn in deze nota aan de hand van een cyclische doorrekening inzichtelijk gemaakt. Bij een cyclische doorrekening wordt gekeken naar de (theoretische) onderhoudscyclus van de assets. Een asfaltweg kent bijvoorbeeld een bepaalde levensduur en er zijn tot op het moment van vervangen onderhoudsmaatregelen die gedaan moeten worden. Per asset zijn hier door de CROW voorgeschreven maatregelen met bijbehorende planjaren, op basis waarvan een cyclische doorrekening gemaakt kan worden. Het grote voordeel van een cyclische planning is dat er gemakkelijk ver vooruit gerekend kan worden, om de opgave op lange termijn inzichtelijk te maken. Het nadeel is dat deze planning geen rekening houdt met de huidige kwaliteit van de assets. De cyclische planning is uitermate geschikt om de budgetbehoefte (kaders) te bepalen en vormt daarom de basis voor de doorrekeningen in deze nota kapitaalgoederen. Doorkijk lange termijn: de vervangingsopgave wegen De vervangingsinvesteringen vanuit de cyclische doorrekening voor de komende 5 jaar bedragen bij scenario ‘alles basis’ gemiddeld € 908.493 per jaar (zie ook paragraaf 4.6). Dit is een relatief beperkt bedrag als er wordt gekeken naar de lange termijn (zie figuur hiernaast). Te zien is dat tot 2080 de kosten over de gehele periode gemiddeld €1,5 miljoen per jaar zijn.

De kosten zijn echter niet gelijk verdeeld over de jaren, zo zullen de theoretische kosten vanaf 2055 fors gaan oplopen (ook wel de vervangingsopgave genoemd).

Figuur 12 Gemiddelde vervangingskosten per jaar (cyclische doorrekening)

Naast de cyclische doorrekening kan er ook kwalitatief worden gerekend. Een kwalitatieve doorrekening is gebaseerd op de laatste inspecties en wordt vooral gemaakt voor verharding, riolering, gebouwen en civiele kunstwerken. Bij een kwalitatieve doorrekening wordt maximaal 5 jaar vooruit gekeken, waarbij de eerste twee planjaren zijn 100-80% zeker, in verband met de verdere ontwikkeling van de staat van het areaal (b.v. door vorstschade). Daarna neemt de zekerheid af.

28

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

De kwalitatieve planning is uitvoering en daarom geen onderdeel van de nota kapitaalgoederen. De kwalitatieve planning zelf zal worden meegenomen in de beheerplannen, wordt vastgesteld door het college en ter info met de raad gedeeld. Hier is gekeken ook naar ‘werk-met-werk’ maken, bijvoorbeeld door koppelkansen wegen en riolering inzichtelijk te maken op de integrale kaart (zie voorbeeld figuur links). Figuur 13 Integrale kaart projecten wegen en riolering (voorbeeld Surhuisterveen)

Extra investeringen wegen Tijdens de integrale sessie/kaart is gebleken dat door bijv. koppelkansen de budgetbehoefte voor investeringen van wegen de komende 5 jaren hoger lag (+ €300.000) dan het bedrag wat uit de cyclische doorrekening kwam. Dit komt doordat er bijvoorbeeld nu projecten naar voren gehaald moeten worden om gelijktijdig op te kunnen pakken en het later juist weer een besparing oplevert. Omdat dit een noodzakelijke budgetbehoefte is zijn de resultaten van deze kaart verwerkt in de doorgerekende scenario’s.

4.3

Financiering: Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) De gemeente heeft een groot vermogen geïnvesteerd in de objecten in de openbare ruimte zoals bruggen en beschoeiing, groen en wegen. Deze kapitaalgoederen zijn van groot belang voor het wonen, werken, winkelen en recreëren. Onderhoud is noodzakelijk vanuit de zorgplicht voor de veiligheid van alle gebruikers. Maar, er is ook een financiële verantwoordingsplicht van de gemeente voor deze kapitaalgoederen. Het BBV onderscheidt hierbij twee typen: • Met economisch nut: Dit zijn de kapitaalgoederen waar je inkomsten uit kunt genereren. Voor de openbare ruimte gaat dit bijvoorbeeld om het rioolstelsel. Hier kun je immers heffingen en rechten voor innen. Het BBV stelt dat deze investeringen geactiveerd moeten worden, mits er is voldaan aan de criteria van investeren. • Met maatschappelijk nut: Dit zijn kapitaalgoederen waar geen inkomsten uit te halen zijn, maar die wel duidelijk een publieke functie hebben. Het gaat dan bijvoorbeeld om wegen, water en groenvoorzieningen. Met ingang van 2017 moeten deze investeringen ook worden geactiveerd, mits er is voldaan aan de criteria van investeren.

Financieren van beheer Grofweg kun je beheer- en onderhoudsmaatregelen op drie manieren financieren: • Je betaalt de maatregelen direct vanuit je jaarlijkse beschikbare budget (exploitatie) – bijvoorbeeld groenbeheer: uitvoeren van terugkerende cyclische maatregelen; • Je hebt ervoor gespaard en betaalt de maatregelen daarvan (voorziening of reserve) – bijvoorbeeld wegbeheer: fluctuaties in de planning worden zo opgevangen. Dit is toegestaan mits er een actueel beheerplan aanwezig is (niet ouder dan 5 jaar); • Je leent er geld voor (activeren) – bijvoorbeeld kunstwerken: betalen voor een vervanging van een brug.

29

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

Activeren wil zeggen dat je een grote uitgave niet direct betaalt uit je beschikbare middelen (de exploitatie). Je doet een investering die je over de komende jaren gaat afschrijven (de afschrijvingsperiode) via een jaarlijks bedrag aan aflossing en rente (de kapitaallasten). Deze kapitaallasten komen vervolgens wel ten laste van de exploitatie. De BBV eist dat er bij activeren sprake moet zijn van het toevoegen van waarde: een investering. Onderhoud of investering? In de praktijk van alledag worden de termen groot onderhoud en vervangen vaak door elkaar gebruikt. Tot 2017 was het verschil ook minder van belang, maar nu is het onderscheid tussen onderhoud en vervanging cruciaal, vanwege de regels die de BBV stelt aan de financiering van de kosten. Onderhoud is het uitvoeren van preventieve dan wel correctieve maatregelen om een object in goede staat (op een vooraf bepaald kwaliteitsniveau) te houden of te brengen. Onderhoud kan worden onderscheiden in klein en groot onderhoud. Het uitvoeren van onderhoud is niet levensduur verlengend, maar het object behoudt zijn waarde binnen de geplande levensduur. Van een investering is pas sprake bij een significante kwaliteitsverbetering in verwachte levensduur of functionaliteit. Dan wordt er waarde toegevoegd. Dit is sowieso het geval bij nieuwe aanleg of algehele vervanging zoals rehabilitatie van een weg.

Maar ook groot onderhoud aan een bestaand object geldt als investering, als dat leidt tot: • Een significante kwaliteitsverbetering/een levensduurverlenging (bijvoorbeeld het conserveren van een brugleuning of de herinrichting van een weg); • Aanpassingen om te voldoen aan wet- en regelgeving (bijvoorbeeld investeringen in een brug of brugwachtershuisje om te voldoen aan veiligheidsvoorschriften). Samengevat betekent dit: • Klein onderhoud en ‘niet levensduur verlengend groot onderhoud’ mag niet geactiveerd worden. • Levensduur verlengend of kwaliteit verbeterend groot onderhoud en vervangingen moeten wel worden geactiveerd.

4.4

Riolering, baggeren, gebouwen en openbare verlichting In deze paragraaf wordt de stand van zaken samengevat ten aanzien van de beleidsvelden riolering, baggeren, gebouwen en openbare verlichting. Deze beleidsvelden zijn vanwege wetgeving of andere planverplichting vastgelegd in separate plannen: • Riolering: kent een aparte planverplichting (GRP) en komt terug in het nieuwe GRP van 2022. • Baggeren: is reeds belegd in het beheerplan baggeren (zie ook bijlage 7). • Gebouwen: moeten voldoen aan de NEN 2767 (wetgeving), waarvoor een MJOP is opgesteld. In dit MJOP is uitgegaan van conditiescore 3. • Openbare verlichting: is reeds belegd in een investeringsplanning (eind 2018 vastgesteld) en meegenomen in de meerjarenbegroting. Vanwege deze wetgeving/planverplichting zijn de keuzes al vastgelegd en daarom niet als zodanig meegenomen in de scenariokeuze van deze nota Kapitaalgoederen. De objecten staan natuurlijk wel in de openbare ruimte en hebben ook een bepaalde budgetbehoefte. Vanwege deze relevantie (rioolvervangingen hebben bijvoorbeeld invloed hebben op de onderhoudswerkzaamheden aan wegen, zie ook bijlage 6), komen deze onderdeel in hoofdlijn terug in deze paragraaf.

30

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

4.4.1

Riolering Het doel is om de gemeente op een adequate manier te ontdoen van afvalwater en wateroverlast te voorkomen. Dit gebeurt door uitvoering te geven aan het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP), onder andere door de aanleg van regenwaterstructuren. Achtkarspelen voldoet aan wettelijke zorgplichten zoals vastgelegd in de Wet Milieubeheer en de Waterwet. Hierbij is doelmatig beheer het uitgangspunt: kwaliteit vergroten tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten. Verstening van tuinen en groen bij openbare gebouwen moet worden beperkt en ontmoedigd omdat dit een negatief effect op afwatering heeft. Gemeenten moeten op grond van de Wet milieubeheer beschikken over een actueel gemeentelijk rioleringsplan (GRP). De gemeenteraad stelt daartoe telkens voor een daarbij te bepalen periode een dergelijk plan vast. Op 8 december 2016 heeft de gemeenteraad het Gemeentelijk Riolerings Plan (GRP) 2016-2021 vastgesteld. In het beheerplan vrijverval riolering Achtkarspelen (8 april 2021) is inzicht gegeven in het actuele overzicht van het rioolstelsel anno 2021 (kwantiteit/ kwaliteit) en ook de onderhouds- en vervangingsplanning voor de periode 2021 t/m 2026. Op deze manier weet de gemeente wat ze beheert, hoe de onderhoudstoestand is en wat de kosten voor het rioolstelsel zijn op korte en middellange termijn. In 2022 wordt een nieuw GRP opgesteld.

Kwalitatieve maatregelen De achterliggende jaren is gewerkt aan de invulling van de ‘minder meer’ kosten opgave vanuit het Bestuursakkoord Water 2011 en het FBWK. Naast de inspectiestrategie ‘beheer op maat’ is ook het maatregelpakket geoptimaliseerd naar lokaal specifieke omstandigheden van de gemeente Achtkarspelen. In deze optimalisatie is het risico – effect (effect gestuurd rioolbeheer) verwerkt. Er is nadrukkelijk gekeken naar optimalisatie binnen de bandbreedte van het kwaliteitsniveau basis, dit om aan te sluiten op het huidig beleid van wegbeheer (gehele areaal op basisniveau). Omvang en leeftijdsopbouw De gemeente heeft op dit moment (peildatum 2021) circa 212 kilometer vrijverval riolering in eigendom en beheer. In onderstaande tabellen is de verdeling naar de verschillende stelseltypen nader gespecificeerd en het verschil met het areaal peildatum rioolbeheerplan 2017 inzichtelijk gemaakt. Stelseltype

Lengte (m)

Omvang (%)

Gemengd Hemelwater GS Hemelwater VGS Overig Vuilwater GS Vuilwater VGS

143.835 38.318 7.844 5.480 7.252 9.392

67,81% 18,06% 3,70% 2,58% 3,42% 4,43%

Eindtotaal

212.121

100,00%

Figuur 14 Kenmerken vrijverval riolering [bron: GBI; peildatum januari 2021]

31

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

Stelseltype

Lengte (m)

Omvang (%)

Gemengd Hemelwater GS Hemelwater VGS Overig Vuilwater GS Vuilwater VGS

140.362 32.456 8.696 6.295 5.595 10.201

68,76% 15,74% 4,06% 4,04% 2,56% 4,75%

Eindtotaal

203.605

100,00%

Figuur 15 Kenmerken vrijverval riolering [bron: GBI; peildatum mei 2017]

GS: gescheiden stelsel VGS: verbeterd gescheiden stelsel (met koppeling tussen hemelwater en vuilwater) Vergeleken met 2017 is er toename van 8.516 meter riool (circa 4%). Daarnaast is er een zichtbare trend dat er steeds meer gescheiden riool wordt aangelegd en dat (met de nieuwe inzichten in verbeterd gescheiden stelsels) de verbeterd gescheiden stelsels omgebouwd worden tot gescheiden stelsels. Stelseltype ‘overig’ bestaat voor het overgrote deel uit vrijvervalriolering in het buitengebied (gescheiden vuilwater stelsels). Waaronder de drukriolering in het buitengebied. Onderhouds- en vervangingsopgave periode 2021-2026 Aan de hand van de beheerstrategie en de beschikbare inspectieresultaten is een disciplinaire onderhouds- en vervangingsopgave voor de periode 2021-2026 gegenereerd. Maatregel Verwijderen obstakel Repareren 1

Vervangen Analyseren waterpeil Verwijderen wortels Totaal

2021

2023

Eindtotaal

€ €

63.991 3.271.696 €

€ 3.454 €

63.991 3.275.150

€ € € €

2.754.403 € 6.850 34.216 6.131.156 €

83.806 € € € 87.260 €

2.838.209 6.850 34.216 6.218.416

Figuur 16 Planning geoptimaliseerd maatregelpakket [bron: GBI; peildatum januari 2021]

1) bij de maatregel ‘vervangen’ kan de keuze gemaakt worden voor relining, hier is in de budgetbepaling vooralsnog niet vanuit gegaan.

Toelichting tabel: De planning is opgesteld in 2021. In het eerste jaar worden de maatregelen in dat jaar en de achterstand inzichtelijk. Op basis van de aanwezige schades zijn er in 2022 geen maatregelen gepland. De eerste maatregelen na 2021 zijn nodig in 2023. In totaal is voor de periode 2021-2026 circa € 6 miljoen aan onderhouds- en vervangingsmaatregelen voorzien. Hiervan is de helft (circa € 2,8 miljoen) geraamd voor de vervanging van circa 5 kilometer kwalitatief slechte riolen. In vergelijk tot de eerdere beheerplannen uit 2015 en 2017 is sprake van een toename van de totaalopgave (in euro’s). Met name het budget voor reparatie en vervanging neemt toe. Dit is

32

Nota Kapitaalgoederen 2022-2026 25 augustus 2021 Gemeente Achtkarspelen

enerzijds het gevolg van het alsmaar ouder wordende areaal. Anderzijds heeft toename van inzicht in de toestand van het riool (sinds 2015 is de inspectiegraad toegenomen waardoor ook schades inzichtelijk komen die er mogelijk al waren maar nog niet vastgelegd waren) hier ook impact op. Integrale vooruitblik De planningen voor riolering en wegen zijn voor de komende vijf jaar met elkaar vergeleken om tot een efficiënte integrale afstemming te komen. Door deze vergelijking zijn er per kern combinatieprojecten benoemd. In bijlage 6 is als voorbeeld van deze werkwijze een kaart opgenomen van de kern Surhuisterveen.

4.4.2

Baggeren Op dit moment is de situatie rond het baggerbeheer in Achtkarspelen te kenschetsen als “op orde”. Er zijn geen watergangen waar vanuit milieuhygiënisch oogpunt nog acties noodzakelijk zijn. Op dit moment wordt er gebaggerd om het hydraulisch profiel en de doorstroming van de watergangen op orde te houden. In 2002 was er een uitgebreid en complex baggerplan noodzakelijk om in de daaropvolgende jaren de milieutechnische kwaliteit op een goed niveau te krijgen. Dit traject is nu in feite afgerond en de loop van de jaren is het baggerbeheer meer aangesloten bij het dagelijks beheer van de overige onderdelen (riolering, wegen en groen). Gegevens, planning en kosten worden daarom ook parallel aan de overige beheeronderdelen bijgehouden in GBI. Tweejaarlijks wordt er in het beheerareaal onderzoek gedaan naar de slibdiktes in de waterpartijen binnen het bebouwde gebied. Het laatste onderzoek is van 2019. De gemeten slibdiktes worden in het beheersysteem ingevoerd en hiermee wordt de baggerplanning bijgesteld. Doelstellingen en strategische aanpak In het baggerbeheer is als doel gesteld om in de komende jaren de waterpartijen in het bebouwde gebied in een zodanige conditie te houden dat: ▪ De afvoer van water uit het bebouwde gebied gewaarborgd blijft. ▪ De belevingswaarde van het oppervlaktewater hoog blijft. ▪ De flora en fauna in en bij de waterpartijen goed gedijt.

Om deze doelstellingen te kunnen halen, is in het beheerpakket een strategische aanpak uitgewerkt. Deze aanpak is gebaseerd op het gegeven dat alle waterpartijen de komende 35 jaar weer een keer gebaggerd moeten worden. Om de werkzaamheden en kosten zoveel mogelijk over de verschillende jaren te verspreiden, is een clusterindeling gemaakt. De waterpartijen in de gemeente zijn ingedeeld in 25 clusters. Wanneer welk cluster gebaggerd gaat worden, hangt af van de tweejaarlijkse metingen van de slibdiktes. Met deze structurele aanpak wordt voorkomen dat er over een aantal jaren weer een grote inhaalslag nodig is in het baggerbeheer. Door te monitoren en door periodiek een klein deel van het areaal aan te pakken, blijft het beheer behapbaar en blijft de conditie van de waterpartijen op een constant niveau. Ook heeft deze aanpak als voordeel dat er gewerkt kan worden met een jaarlijks constant budget dat relatief beperkt blijft.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Achtkarspelen&id=c6691371-0810-4327-b4fc-8621a099aac9