05 - Bijlage 1 - Onderzoeksrapport Kwaliteit raadsvoorstellen gemeente Achtkarspelen
Tekst van het document
Vanuit het ambtelijk wederhoor is aangegeven dat het wel zo is dat de aankondiging van een onderwerp op de agenda van de raad – waar dit aparte format voor bedoeld is - (als het goed is) al plaatsvindt voordat er een college- of raadsvoorstel is. In dat geval zou er dus geen sprake moeten zijn van dubbel werk bij het invullen van het aparte format. Daarnaast kost het werken met de systemen Corsa en Liber – waarin de stukken correct moeten worden verwerkt en op route worden gezet – volgens betrokkenen veel tijd en aandacht. 15 / 54 3. De kwaliteit van de raadsvoorstellen zelf In dit hoofdstuk staat de kwaliteit van de raadsvoorstellen zelf centraal. In paragraaf 3.1 wordt ingegaan op de kwaliteitscriteria op papier en de sturing op kwaliteit. We gaan in paragraaf 3.2 in op de kwaliteit in de praktijk, aan de hand van onze analyse van de bestudeerde raadsvoorstellen en de gesprekken. De normen uit het normenkader worden getoetst op de relevante plekken in het hoofdstuk. 3.1. Kwaliteitscriteria op papier en sturing op kwaliteit 3.1.1. Er is een format beschikbaar waarin verschillende kwaliteitsaspecten terugkomen. De toelichting van sommige kopjes is aan interpretatie onderhevig. Er is voor de meningvormende en besluitvormende raadsvoorstellen één format opgesteld, waarin per kopje kort staat toegelicht wat moet worden ingevuld. Dit format is opgenomen in bijlage 4.
Het format bevat de benodigde vaste onderdelen voor een volledig raadsvoorstel. Per onderdeel is een beknopte toelichting opgenomen. In het format is onder meer expliciet aandacht voor beslispunten, argumentatie, risico’s, consequenties, participatie, vervolgtraject en evaluatie. In de gesprekken reflecteren de verschillende betrokkenen overwegend positief op de structuur van het format. Het format helpt om te zien welke onderdelen een plek moeten krijgen. Uit het bestudeerde format en de gevoerde gesprekken komt wel naar voren dat de toelichting per kopje niet overal even richtinggevend is. Sommige onderdelen zijn relatief concreet, bijvoorbeeld het formuleren van beslispunten. Dit geldt in mindere mate voor andere onderdelen. Zo bevat kopje ‘Alternativen’ de volgende toelichting: “mogelijke alternatieven met betrekking tot het voorstel en de besluitvorming”. De beknopte toelichting is enerzijds logisch gelet op de wisselende aard van de voorstellen, maar biedt opstellers wel veel ruimte in wat zij op welk detailniveau kunnen opschrijven. In verschillende gesprekken is genoemd dat de toelichting in het format op onderdelen concreter zou kunnen worden uitgewerkt. Norm Toets op de norm Duidelijk is vastgesteld aan welke kwaliteitscriteria de raadsvoorstellen moeten voldoen.
Uit de documentanalyse blijkt dat er een vast format is waarin de belangrijkste kwaliteitsaspecten van raadsvoorstellen zijn opgenomen. Daarmee is in formele zin vastgelegd aan welke onderdelen een voorstel moet voldoen. Uit interviews met betrokkenen blijkt dat dit format herkenbaar en behulpzaam is bij het structureren van voorstellen. Tegelijkertijd komt uit de documentanalyse en gesprekken naar voren dat de toelichting per onderdeel niet altijd richtinggevend is. Sommige onderdelen (zoals beslispunten) zijn concreet uitgewerkt, terwijl andere (zoals alternatieven) vrij algemeen zijn geformuleerd. Hierdoor hebben opstellers ruimte in de wijze en het detailniveau van invulling. Op basis hiervan concluderen wij dat aan deze norm gedeeltelijk wordt voldaan. 16 / 54 3.1.2. Er wordt op meerdere manieren gestuurd op de kwaliteit van de raadsvoorstellen. Dit komt de kwaliteit ten goede. Raadsleden zijn redelijk positief over de kwaliteit. Wel ontbreekt een eenduidig beeld van wat onder een kwalitatief ‘goed’ voorstel wordt verstaan. Er wordt binnen de gemeente op meerdere manieren gestuurd op de kwaliteit van raadsvoorstellen. Zoals toegelicht in paragraaf 2.3 worden voorstellen op verschillende momenten door verschillende betrokkenen gecontroleerd. Wel geldt daarbij dat de rol van de griffie daarin nog niet helder is.
Naast deze procesmatige kwaliteitsborging wordt ook door middel van trainingen/opleidingen ingezet op het versterken van de kwaliteit van raadsvoorstellen. Er is een intern online platform met instructies over wat van belang is bij het opstellen van raadsvoorstellen. Daarnaast worden meerdere keren per jaar trainingen verzorgd over het schrijven van voorstellen door de bestuurssecretaris. We zien het als positief dat er in de sturing expliciet aandacht is voor het sturen op de kwaliteit van de raadsvoorstellen. In verschillende gesprekken is aangegeven dat de kwaliteit van de voorstellen de afgelopen jaren is verbeterd. Uit de enquête en de raadssessie komt ook naar voren dat raadsleden over het algemeen redelijk positief zijn over de verschillende kwaliteitsaspecten van de raadsvoorstellen. In de enquête waarderen de raadsleden de kwaliteit van de voorstellen gemiddeld met een 6,48. Tegelijkertijd komt uit de interviews naar voren dat, ondanks de controlemomenten, het beschikbare format en de opleidingen en trainingen, een gedeeld beeld over wanneer een voorstel ‘kwalitatief goed’ is in de praktijk ontbreekt. Het format biedt hier niet genoeg concrete uitgangspunten voor. In de verschillende gesprekken is daarom gevraagd wat wordt gezien als belangrijke aspecten voor een kwalitatief goed voorstel.
Terugkerende onderdelen zijn dat de volledigheid en leesbaarheid van raadsvoorstellen van belang zijn, evenals een logische opbouw, korte zinnen, een duidelijke boodschap en argumenten die expliciet worden gekoppeld aan beslispunten. Dit gesprek, over de vraag wanneer een raadsvoorstel ‘kwalitatief goed genoeg’ is, wordt beperkt gevoerd. In verschillende gesprekken is aangegeven dat het voeren van dit gesprek - naast het verder aanscherpen van het format - de kwaliteit van de voorstellen verder ten goede kan komen, omdat hier dan ook vanuit een gedeeld kader op gestuurd kan worden. Norm Toets op de norm Intern is duidelijk geborgd dat de kwaliteitscriteria worden toegepast voordat voorstellen naar de raad gaan. Uit de documentanalyse en interviews blijkt dat de gemeente op meerdere manieren stuurt op de kwaliteit van raadsvoorstellen. Er zijn controlemomenten voorzien in het proces, er is een vast format en er wordt ingezet op trainingen en ondersteuning bij het opstellen van voorstellen. Dit wijst erop dat er actief wordt gestuurd op kwaliteit. Dit beeld wordt ondersteund door de enquête en raadssessie: raadsleden zijn over het algemeen redelijk positief over de kwaliteit van de voorstellen en beoordelen de kwaliteit van de voorstellen gemiddeld met een 6,48.
Tegelijkertijd blijkt uit interviews dat er geen eenduidig en gedeeld kwaliteitskader is voor wat een ‘goed’ raadsvoorstel is. Het format biedt hiervoor onvoldoende concrete houvast. Daarnaast komen uit de interviews meerdere aandachtspunten naar voren, zoals het niet consequent integraal consulteren bij het opstellen van raadsvoorstellen en daarnaast onduidelijkheid bij de rol van de griffie. Daarmee wordt er deels voldaan aan de norm. 17 / 54 Op basis van de verschillende bestudeerde voorstellen en gevoerde gesprekken zien we verschillende terugkerende aandachtspunten op het gebied van kwaliteit. Deze komen terug in het vervolg van dit hoofdstuk. 3.2. Analyse van ‘kwaliteit’ in de praktijk In deze paragraaf kijken we naar de verschillende aspecten van de kwaliteit van raadsvoorstellen. Deze volgen direct uit het door de rekenkamer vastgestelde normenkader (paragraaf 1.3). 3.2.1. Opbouw van raadsvoorstellen De 15 geselecteerde raadsvoorstellen zijn getoetst op het criterium ‘Raadsvoorstellen hebben een heldere, logische en eenduidige opbouw.’ We zien dat alle voorstellen overwegend opgebouwd zijn in lijn met het vastgestelde format voor meningvormende en besluitvormende raadsvoorstellen. Wel zien we dat in niet alle voorstellen, alle kopjes benut worden.
Zo ontbreekt in het voorstel ‘Concept Frysk Programma Landelijk Gebied (FPLG)’ (2) het kopje Foech ried/kolleezje en bevat het voorstel ‘Opvang alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’s) in Achtkarspelen’ (12) niet de kopjes Evaluaasje en Gearwurking. Ook zien we dat opstellers van raadsvoorstellen de vrijheid nemen om zelf kopjes toe te voegen die niet in het format staan. Zo bevat het voorstel ‘Concept Frysk Programma Landelijk Gebied (FPLG)’ (2) een kopje Kearnboadskip en het voorstel ‘Gebiedsteammedewerker in de scholen (GIS) en Jongerenwerk in het VO’ (10) een kopje Praktijkvoorbeelden van besparingen op de jeugdzorgkosten. Dit zijn geen kopjes in het vaste format (zie bijlage 4). Uit de gesprekken komt hierover naar voren dat niet alle informatie altijd logisch in één van de voorgeschreven kopjes uit het format past. Uit de enquête blijkt dat weinig raadsleden expliciet negatief zijn over de opbouw van de voorstellen. Van de raadsleden die de enquête hebben ingevuld (21 respondenten) is ongeveer de helft het eens met de stelling dat de voorstellen een heldere, logische en eenduidige opbouw bevatten. De andere helft van de raadsleden antwoordde neutraal (8x) of was het oneens met de stelling (3x). Norm Toets op de norm Raadsvoorstellen hebben een heldere, logische en eenduidige opbouw.
Uit de analyse van de 15 raadsvoorstellen blijkt dat deze grotendeels zijn opgebouwd volgens het vaste format. Dit zorgt voor een herkenbare structuur en draagt bij aan een logische opbouw. Tegelijkertijd zien we dat het format niet overal consistent wordt toegepast. In enkele voorstellen ontbreken standaardkopjes of worden deze niet ingevuld. Opstellers voegen daarnaast eigen kopjes toe, wat de uniformiteit vermindert. Uit de enquête blijkt dat raadsleden hierover wisselend oordelen. Ongeveer de helft is het eens met de stelling dat de voorstellen een heldere en logische opbouw hebben, terwijl de andere helft neutraal of negatief is. Dit bevestigt dat de opbouw in de praktijk niet altijd als eenduidig wordt ervaren. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. 18 / 54 3.2.2. Bondige samenvatting De 15 geselecteerde raadsvoorstellen zijn getoetst op het criterium: ‘Raadsvoorstellen bevatten een bondige samenvatting.’ In onze analyse komt naar voren dat alle raadsvoorstellen een samenvatting bevatten, conform het format. Wel zijn verschillende samenvattingen niet voldoende bondig: • In het voorstel ‘Concept Frysk Programma Landelijk Gebied (FPLG)’ (2) wordt een samenvatting gegeven, maar deze is zeer uitgebreid en bevat veel contextinformatie. Daarnaast blijkt onvoldoende wat concreet van de raad wordt verwacht.
• Uit de samenvatting in het voorstel ‘Opvang alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’s)’ (12) blijkt niet op basis waarvan of met welk doel er voorkeur moet worden uitgesproken voor een van de scenario's. • De samenvatting van het voorstel ‘Beleidsplan toerisme en recreatie’ (14) leest als een aanleiding. De meningen van de raadsleden lopen hierover uiteen in de enquête. 9 raadsleden waren het eens met de stelling dat de raadsvoorstellen een bondige samenvatting bevatten, 8 raadsleden waren het oneens en 4 raadsleden antwoordden neutraal. Uit de open antwoorden op de enquête en raadssessie komt naar voren dat sommige raadsleden de samenvattingen als compleet en kernachtig beschouwen, waar andere raadsleden deze juist als onvoldoende kernachtig of bondig zien. Norm Toets op de norm Raadsvoorstellen bevatten een bondige samenvatting. Uit de analyse van de 15 raadsvoorstellen blijkt dat alle voorstellen een samenvatting bevatten, conform het format. Tegelijkertijd zien we dat de samenvattingen niet altijd bondig en kernachtig zijn. In enkele voorstellen zijn samenvattingen te uitgebreid en bevatten zij veel contextinformatie. Uit de enquête en raadssessie blijkt dat raadsleden hierover verdeeld zijn. Een deel van de raadsleden ervaart de samenvattingen als kernachtig, terwijl een ander deel deze juist als te uitgebreid of onvoldoende duidelijk beschouwt.
Daarmee wordt er deels voldaan aan de norm. 3.2.3. Duidelijke beslispunten De 12 geselecteerde besluitvormende raadsvoorstellen zijn getoetst op het criterium: ‘Raadsvoorstellen bevatten duidelijke beslispunten.’ Uit onze analyse blijkt dat de besluitvormende raadsvoorstellen duidelijke beslispunten bevatten. De beslispunten vloeien logisch voort uit de rest van het voorstel en het is duidelijk waar de raad een besluit over dient te nemen. Zo geldt voor het raadsvoorstel ‘Verklaring van geen bedenkingen Mellereed 2A Harkema’ (3) dat de raad concreet wordt gevraagd om te besluiten de ‘nota van beantwoording zienswijzen’ vast te stellen en een definitieve verklaring van geen bedenkingen (vvgb) af te geven. Deze beslispunten sluiten logisch aan op de rest van het voorstel. In de toelichting wordt helder uitgelegd waarom de raad opnieuw een besluit moet nemen (er is een ontwerp-vvgb afgegeven waar een zienswijze op is ingediend) en er wordt duidelijk gemaakt wat het gevolg is van het afgeven van een definitieve vvgb (het college kan de benodigde omgevingsvergunning verlenen). Ook bijvoorbeeld het raadsvoorstel ‘Vervanging sportveldverlichtingsmasten’ (6) bevat een duidelijk beslispunt, inclusief dekking.
De raad wordt voorgesteld voor de vervanging van gemeentelijke sportveldverlichtingsmasten 19 / 54 incidenteel een bedrag van €189.005 (na SPUK) beschikbaar te stellen in 2025 en dit bedrag ten laste van de algemene reserve te laten komen. Daarnaast geldt ook voor het voorstel ‘Wmo-verordening’ (8) dat duidelijk is waar de raad een besluit over dient te nemen. Het voorstel bevat een duidelijk geformuleerd beslispunt: het vaststellen van de verordening. Het beslispunt vloeit daarmee logisch voort uit de rest van het voorstel, waarin bijvoorbeeld wordt uitgelegd welke wijzigingen in de verordening worden doorgevoerd ten opzichte van de vorige verordening. Uit de enquête blijkt dat weinig raadsleden expliciet negatief zijn over de duidelijkheid van de beslispunten. Met de stelling ‘Raadsvoorstellen bevatten duidelijke beslispunten.’ zijn 11 raadsleden het eens, 3 oneens, en 7 antwoordden neutraal. Norm Toets op de norm Raadsvoorstellen bevatten duidelijke beslispunten. Uit de analyse van de besluitvormende raadsvoorstellen blijkt dat deze consequent duidelijke en concreet geformuleerde beslispunten bevatten. Helder is waar de raad een besluit over moet nemen en de beslispunten sluiten logisch aan op de inhoud en onderbouwing van het voorstel. Uit de enquête blijkt daarnaast dat raadsleden overwegend positief zijn over de duidelijkheid van de beslispunten.
Slechts een beperkt aantal raadsleden is het hiermee oneens, terwijl een meerderheid instemt met de stelling. Daarmee wordt voldaan aan de norm. 3.2.4. Zelfstandige leesbaarheid De 15 geselecteerde raadsvoorstellen zijn getoetst op het criterium ‘Elk raadsvoorstel is zelfstandig leesbaar, met duidelijk onderscheid tussen hoofd- en bijzaken.’ Uit onze analyse komt naar voren dat de meeste van de bestudeerde voorstellen zelfstandig leesbaar zijn. Daarbij zien we dat hoofdzaken in de voorstellen met name aan bod komen onder de kopjes ‘Ynleiding’, ‘Arguminten’ en ‘Te berikken effekt’. Het verschilt per voorstel in hoeverre er aandacht is voor het concreet maken van het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Bij zes raadsvoorstellen zien we echter dat deze niet voldoende zelfstandig leesbaar zijn: • Het raadsvoorstel ‘Concept Frysk Programma Landelijk Gebied (FPLG)’ (2) is sterk afhankelijk van de bijlagen (met name de conceptversie van het FPLG zelf en de reactiebrieven). Zonder deze stukken is het lastig om de inhoud en betekenis van het FPLG en de gemeentelijke standpunten goed te begrijpen. Ook wordt er veel verwezen naar andere beleidsdocumenten (NPLG, NOVEX, FK2050+, MOOI Nederland). Dit is logisch, gelet op de complexiteit van de context, maar er wordt niet toegelicht wat deze documenten inhouden en wat de samenhang is.
Daarnaast wordt uit het voorstel beperkt duidelijk welke informatie voor de raad noodzakelijk is om te weten, en wat meer achtergrondinformatie is. • In het raadsvoorstel ‘Verklaring van geen bedenkingen Mellereed 2A Harkema’ (3) staat een lang deel over 'Status Mellerreed in de wegenligger'. Dit stuk neemt bijna een pagina in beslag, maar omvat niet de kern van het voorstel. • Het raadsvoorstel ‘Uitbreidingsplan bedrijventerrein De Swadde Buitenpost’ (7) leunt sterk op de bijlage. • Voor het voorstel ‘Wmo-verordening’ (8) geldt dat er meerdere keren wordt verwezen naar de bijlage, maar dat niet wordt verwezen naar specifieke onderdelen daarvan. • Ook voor het voorstel ‘Beleidsplan toerisme en recreatie’ (14) geldt dat er door de opsteller uit is gegaan van kennis van de inhoud van de bijlagen. 20 / 54 • Voor het voorstel ‘Uitgangspuntennotitie buitensportaccommodatiebeleid’ (15) geldt dat veel wordt verwezen naar de bijlagen voor inhoudelijke toelichting. Daarnaast bevat het voorstel een zeer uitgebreide financiële toelichting. Daarmee raakt de overkoepelende boodschap - de financiële consequenties zijn nog niet bekend - wat ondergesneeuwd. In interviews is benadrukt dat een raadslid in principe een besluit moet kunnen nemen op basis van het raadsvoorstel zelf, zonder bijlagen te hoeven doorgronden.
Dit uitgangspunt, en wat dit betekent voor hoe om wordt gegaan met het toevoegen van bijlagen, is geen onderdeel van het format en uit de bestudeerde raadsvoorstellen en de gevoerde gesprekken blijkt dat hier op een verschillende wijze mee wordt omgegaan. Wat daarbij opvalt is dat bij sommige voorstellen zo veel als mogelijk informatie in het voorstel zelf wordt opgenomen, terwijl in andere gevallen juist veel wordt verwezen naar bijlagen om het voorstel beknopt te houden. Deze variatie leidt ertoe dat de zelfstandige leesbaarheid per voorstel verschilt. Voor enkele voorstellen geldt dat essentiële informatie uitsluitend in bijlagen terug te vinden is, waardoor raadsleden aanvullende documenten moeten raadplegen om het voorstel volledig te begrijpen. Raadsleden zijn kritisch op de zelfstandig leesbaarheid van de raadsvoorstellen, met daarbij de mate waarin onderscheid wordt gemaakt tussen hoofd- en bijzaken. Op de stelling ‘elk raadsvoorstel is zelfstandig leesbaar, met duidelijk onderscheid tussen hoofd- en bijzaken’ antwoordden slechts 5 van de 21 raadsleden dat ze het daarmee eens waren: Norm Toets op de norm Elk raadsvoorstel is zelfstandig leesbaar, met duidelijk onderscheid tussen hoofd- en bijzaken.
Uit de analyse van de 15 voorstellen blijkt dat de meeste raadsvoorstellen zelfstandig leesbaar zijn, maar dat bij een substantieel aantal voorstellen (6 van de 15) de zelfstandige leesbaarheid tekortschiet. In deze voorstellen is essentiële informatie alleen opgenomen in bijlagen of wordt sterk verwezen naar externe documenten, zonder dat de kern daarvan in het voorstel zelf wordt toegelicht. Hierdoor kan de raad het voorstel niet volledig begrijpen zonder aanvullende stukken te raadplegen. Uit de gesprekken blijkt dat dit samenhangt met het ontbreken van een gedeeld beeld en duidelijke richtlijnen in het format over wat in het voorstel zelf moet staan en wat in bijlagen thuishoort. Uit de enquête blijkt tot slot dat raadsleden overwegend kritisch zijn op de zelfstandige leesbaarheid (slechts 5 van de 21 raadsleden zijn positief). Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm.
21 / 54 3.2.5. Bijlagen De 15 geselecteerde raadsvoorstellen zijn getoetst op het criterium ‘Bijlagen worden doelgericht toegevoegd, met een duidelijke toelichting op de relevantie van de opgenomen informatie.’ Uit onze analyse komt naar voren dat voor alle bestudeerde voorstellen waar bijlagen zijn toegevoegd, geldt dat de bijlagen logisch en relevant lijken voor het raadsvoorstel. Wel zien we dat er in de volgende voorstellen in de tekst niet expliciet wordt verwezen naar de (inhoud van de) toegevoegde bijlage(n): • Concept Frysk Programma Landelijk Gebied (FPLG) (2) • Verklaring van geen bedenkingen Mellereed 2A Harkema (3) • Wmo-verordening (8) • Afstemmings- en fraudeverordening Participatiewet / IOAW (11) • Beleidsplan toerisme en recreatie (14) • Uitgangspuntennotitie buitensportaccommodatiebeleid (15) Raadsleden zien ruimte voor verbetering voor wat betreft het toevoegen van bijlagen. Respondenten gaven in de enquête de volgende antwoorden op de stelling ‘Bijlagen worden doelgericht toegevoegd, met een duidelijke toelichting op de relevantie van de opgenomen informatie’: Uit de raadssessie en enquête is naar voren gekomen dat het voor raadsleden niet altijd duidelijk is wat de relevantie van bijlagen is, doordat een toelichting of samenvatting ontbreekt.
Daarbij is aangegeven dat omvangrijke bijlagen, zoals technische rapporten van tientallen pagina’s, veel tijd kosten om te doorgronden. Raadsleden geven aan dat de kerninformatie in het raadsvoorstel zelf moet staan, met bijlagen als aanvullende verdieping. Aangegeven is dat het daarbij helpt als expliciet wordt verwezen naar de relevante onderdelen van de bijlagen. Uit de gevoerde ambtelijke gesprekken komt naar voren dat opstellers volledig en transparant willen zijn en daarom zo volledig mogelijk willen zijn met het opnemen van informatie. Dit leidt er soms toe dat de afweging moet worden gemaakt welke informatie in het voorstel zelf wordt opgenomen en welke informatie een plek krijgt in de bijlagen. Een complicerende factor daarbij is dat raadsleden onderling verschillen in informatiebehoefte. Dit kan ook weer verschillend zijn per onderwerp en per voorstel. Het is logisch dat de mate waarin en de wijze waarop bijlagen worden toegevoegd afhankelijk is van de aard en complexiteit van het voorstel, bijvoorbeeld in het geval van complexe ruimtelijke of juridische dossiers. We zien echter dat er geen gedeeld beeld bestaat hoe hiermee om te gaan. Voor opstellers is niet duidelijk welk type bijlagen wel of niet toegevoegd dient te worden en hoe er naar de bijlagen dient te worden verwezen.
22 / 54 Norm Toets op de norm Bijlagen worden doelgericht toegevoegd, met een duidelijke toelichting op de relevantie van de opgenomen informatie. Uit de analyse van de 15 raadsvoorstellen blijkt dat bijlagen doelgericht zijn toegevoegd. De bijlagen zijn logisch en relevant voor de voorstellen. Tegelijkertijd zien we dat in 6 van de 15 voorstellen in de tekst niet expliciet wordt verwezen naar de (inhoud van de) bijlagen). Hierdoor is voor de lezer niet altijd duidelijk waarom een bijlage is toegevoegd en welke informatie daarin relevant is. Uit de interviews blijkt dat er geen eenduidig beeld is bij welke type informatie in bijlagen thuishoort en hoe daarnaar te verwijzen. Dit beeld wordt bevestigd door de enquête-uitkomsten, waarin raadsleden verdeeld zijn over in hoeverre bijlagen doelgericht worden toegevoegd (9 eens, 7 neutraal, 5 oneens) en door de raadssessie, waarin is aangegeven dat de relevantie van bijlagen vaak onduidelijk is en dat expliciete verwijzingen naar relevante onderdelen ontbreken. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. 3.2.6. Taal De 15 geselecteerde raadsvoorstellen zijn getoetst op de criteria: ‘De taal in raadsvoorstellen is: A. toegankelijk; B. bevat geen onnodig jargon; en C.
eventuele vaktermen en afkortingen worden helder uitgelegd.’ In onze analyse komt naar voren dat niet in alle raadsvoorstellen aandacht is voor de begrijpelijkheid en toegankelijkheid van de raadsvoorstellen. Veel raadsvoorstellen bevatten technische vaktermen, die niet altijd duidelijk worden toegelicht. Dit geldt bijvoorbeeld voor de volgende raadsvoorstellen: • ‘Vrij-verval riolering’ in het raadsvoorstel ‘Gemeentelijk Rioleringsplan 2023-2027’ (1); • NOVEX in het raadsvoorstel ‘Concept Frysk Programma Landelijk Gebied (FPLG) (2); • ‘Kapitaallasten’ in het voorstel ‘gebiedsontwikkeling Surhuisterveen’ (4); • ‘Multi Vaste Activa’ in het voorstel ‘Uitbreidingsplan bedrijventerrein De Swadde Buitenpost’ (7); en • ‘Recreatieve identiteitsdragers’ in het voorstel ‘Beleidsplan toerisme en recreatie’ (14). Een positief voorbeeld vormt het raadsvoorstel ‘Opvang alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’s)’ (3). Dit voorstel bevat een paragraaf waarin expliciet wordt uitgewerkt welke verschillende perspectieven er bij het COA, de gemeenteraad en inwoners over het begrip ‘kleinschalig’ in de zin van kleinschalige opvang bestaan, en welke factoren van toepassing zijn op wat als een werkbare schaal voor opvang wordt gezien.
Wat verder opvalt is dat in veel raadsvoorstellen waar afkortingen zijn opgenomen, deze niet worden uitgeschreven, zoals: • Wabo in het raadsvoorstel ‘Verklaring van geen bedenkingen Mellereed 2A Harkema’ (3); • SPUK in het raadsvoorstel ‘Raadsvoorstel Vervanging sportveldverlichtingsmasten’ (6); • FrIZA in het raadsvoorstel ‘Preventie- en handhavingsplan middelengebruik’ (9); en • IOAW in het voorstel ‘Afstemmings- en fraudeverordening Participatiewet / IOAW’ (11). Uit de enquête komt naar voren dat een aanzienlijke groep van de respondenten aangeeft dat voorstellen niet altijd goed leesbaar zijn. Met name het gebruik van afkortingen en vaktermen die niet worden toegelicht vormen daarbij een knelpunt. De raadsleden gaven de volgende antwoorden op de volgende stellingen: 23 / 54 1. De taal in raadsvoorstellen is toegankelijk. 2. De raadsvoorstellen bevatten geen onnodig jargon. 3. In de raadsvoorstellen worden eventuele vaktermen en afkortingen uitgelegd. Stelling 1 Stelling 2 Stelling 3 Uit de verschillende gevoerde gesprekken en de raadssessie komt als belangrijk uitgangspunt naar voren dat een raadsvoorstel in beginsel begrijpelijk moet zijn voor zowel raadsleden als inwoners, ook op het moment dat deze minder ingevoerd zijn in het onderwerp.
We zien bij de bestudeerde voorstellen echter meerdere voorbeelden van vaktermen die niet duidelijk worden toegelicht en afkortingen die niet worden uitgeschreven. Het is te begrijpen dat sommige raadsvoorstellen, gelet op het onderwerp, minder eenvoudig te begrijpen zijn dan andere voorstellen. En dat de leesbaarheid (en sowieso de kwaliteit) van de voorstellen afhankelijk is van de schrijfvaardigheid van de opsteller. Uit de gesprekken komt naar voren dat het schrijven van een raadsvoorstel voor sommige ambtenaren een activiteit is die slechts eens per jaar voorkomt, terwijl anderen dit frequenter doen. Dit neemt niet weg dat - ook bij voorstellen die bijvoorbeeld technisch van aard zijn – opstellers dienen te zorgen voor toegankelijk taalgebruik en dat vaktermen en afkortingen altijd worden uitgelegd en uitgeschreven. Hier bij het opstellen en tegenlezen van raadsvoorstellen oog voor hebben, is van belang om de begrijpelijkheid van de raadsvoorstellen te verbeteren. Norm Toets op de norm De taal in raadsvoorstellen is toegankelijk, bevat geen onnodig jargon en eventuele vaktermen en afkortingen worden helder uitgelegd. Uit de analyse van de 15 voorstellen blijkt dat de toegankelijkheid van de taal wisselend is. In meerdere voorstellen is het taalgebruik complex en minder toegankelijk, met name bij technisch of beleidsmatig complexe onderwerpen.
Dit beeld wordt bevestigd door de enquête, waarin raadsleden verdeeld zijn over de toegankelijkheid van de taal (10 eens, 5 neutraal, 6 oneens). Daarmee wordt aan dit deel van de norm gedeeltelijk voldaan. Meerdere voorstellen bevatten daarnaast jargon. Raadsleden zijn hier kritisch op: een meerderheid beoordeelt het gebruik van jargon negatief (1 geheel oneens, 7 oneens, 6 neutraal, 5 eens). Daarmee wordt aan dit deel van de norm gedeeltelijk voldaan. Verder blijkt uit de analyse dat vaktermen en afkortingen regelmatig niet worden uitgelegd of uitgeschreven. Dit wordt bevestigd door de enquête: een meerderheid van de raadsleden is het oneens met de stelling dat vaktermen en afkortingen worden uitgelegd (11 oneens, 4 neutraal, 6 eens). Daarmee wordt aan dit deel van de norm niet voldaan.
24 / 54 3.2.7. Consequenties De 15 geselecteerde raadsvoorstellen zijn getoetst op het volgende criterium: ‘Raadsvoorstellen bevatten voldoende informatie over financiële, personele en juridische consequenties’. In onze analyse komt naar voren dat in vrijwel alle raadsvoorstellen waar financiële consequenties relevant zijn, deze worden toegelicht. Dit gebeurt zowel in de samenvatting, de beslispunten als het hiervoor bestemde kopje ‘Finânsjes’. Een positief voorbeeld van een heldere financiële onderbouwing vindt plaats in het raadsvoorstel ‘Subsidieregeling activiteiten jaarwisseling Achtkarspelen’ (13). In dit voorstel zijn de financiële implicaties concreet uitgewerkt. Het totale subsidieplafond is genoemd en de dekking wordt helder uiteengezet (deels uit het veiligheidsbudget en het deel waarvoor de raad wordt gevraagd middelen vrij te maken). Ook staat er dat de afdeling financiën negatief adviseert over structurele toevoeging van budget gezien de financiële situatie van de gemeente. Er staat ook beschreven dat er voor de berekening van de bijdrage voor de verdelingssystematiek is gekeken naar de huidige regeling van de gemeente Dantumadiel.
Twee voorbeelden van raadsvoorstellen die onvoldoende uitgewerkte consequenties bevatten zijn: • het raadsvoorstel ‘Vervanging sportveldverlichtingsmasten’ (6) waarin de raad wordt gevraagd voor de vervanging incidenteel een bedrag van €189.005 (na SPUK) beschikbaar te stellen in 2025 en dit bedrag ten laste van de algemene reserve te laten komen. In de financiële onderbouwing wordt niet vermeld wat de vervanging aan jaarlijkse besparing oplevert en/of wat structurele lasten na vervanging zijn. • Het (meningvormende) raadsvoorstel ‘Opvang alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’s)’ (14). Dit voorstel bevat voor de verschillende scenario’s een korte schets van de financiële risico's. Zo staat voor scenario 2 beschreven dat de opvang van 14 amv's financieel (en organisatorisch) niet haalbaar is in verband met verplichte 24/7-beleiding en hoge kosten per opvangplek. Ook staat het risico opgenomen dat de volledige exploitatie bij de gemeente komt te liggen als het COA de locatie niet rendabel acht. Er worden echter geen exacte bedragen of budgettaire gevolgen genoemd. Als het gaat om het in beeld brengen van de juridische consequenties constateren we dat dit, waar relevant, systematisch gebeurt. In sommige raadsvoorstellen heeft de juridische onderbouwing ook een relatie met de aanleiding van het raadsvoorstel.
Dit zien we bijvoorbeeld heel concreet bij het raadsvoorstel ‘Verklaring van geen bedenkingen Mellereed 2A Harkema’ (3). Hierin staat beschreven dat het plan voor de bouw van een woning in strijd is met het geldend bestemmingsplan, waardoor een uitgebreide afwijkingsprocedure nodig is. Er moet daarom een uitgebreide omgevingsvergunning in afwijking van het bestemmingsplan worden verleend. Daarvoor is een (ontwerp) verklaring van geen bedenkingen van de gemeenteraad nodig. In het voorstel staat ook dat er tegen de ontwerpverklaring en de vergunning zienswijzen, bezwaar en beroep mogelijk zijn. Voor het voorstel ‘Uitbreidingsplan bedrijventerrein De Swadde Buitenpost’ (7) geldt dat deze veel juridische context bevat, bijvoorbeeld dat de procedure via een omgevingsvergunning met BOPA (Buitenplanse OmgevingsplanActiviteit) verloopt en dat de raad bindend adviesrecht heeft. Daarnaast wordt de relatie met de Omgevingswet, Omgevingsplan en BKL genoemd. Er wordt echter beperkt ingegaan op de juridische consequenties. Ten aanzien van de personele consequenties constateren we tenslotte dat deze in de meeste voorstellen niet of nauwelijks in beeld worden gebracht. Waar personele consequenties niet relevant zijn, wordt dit niet geëxpliciteerd.
Er zijn enkele uitzonderingen, waaronder het voorstel ‘Gemeentelijk Rioleringsplan 2023-2027’, waarin onder het kopje ‘Personele capaciteit’ staat dat de keuze voor de voorgestelde beleidslijn en de bijbehorende maatregelen vragen om 25 / 54 een bepaalde personele capaciteit van de afdeling Beheer om de doelstellingen te realiseren. En dat de totale werkvoorraad in de vorm van onderhoudskosten en investeringen in de planperiode toeneemt, waarmee het risico bestaat dat de afdeling onvoldoende capaciteit (door bijvoorbeeld krapte op de arbeidsmarkt) heeft om alle werkzaamheden uit te voeren en de doelstellingen te halen. Een concrete inschatting van gevolgen voor capaciteit ontbreekt echter. Onder raadsleden komt uit de enquête en raadssessie een gemengd beeld naar voren over de consequenties. Raadsleden geven aan dat de financiële, personele en juridische consequenties in veel gevallen wel worden genoemd, maar niet altijd volledig of even duidelijk. Met name bij personele en juridische gevolgen is vaker sprake van onduidelijke of ontbrekende informatie. Norm Toets op de norm Raadsvoorstellen bevatten voldoende informatie over (financiële, personele en juridische) consequenties. Uit de analyse van de 15 voorstellen blijkt dat er in vrijwel alle voorstellen (waar relevant) aandacht is voor de financiële consequenties.
Tegelijkertijd zien we dat in een aantal gevallen de financiële onderbouwing niet volledig is. Uit de enquête en raadssessie komt naar voren dat raadsleden over de financiële consequenties positiever zijn dan over de personele en juridische consequenties. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan dit deel van de norm. Juridische consequenties worden (waar relevant) benoemd en toegelicht. Wel constateren wij dat de juridische duiding niet altijd volledig is uitgewerkt, bijvoorbeeld waar vooral context wordt geschetst maar minder wordt ingegaan op concrete juridische gevolgen of risico’s. Dit wordt ook door raadsleden herkend in de enquête en raadssessie. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan dit deel van de norm. Personele consequenties blijven in de meeste voorstellen onderbelicht of geheel afwezig. Slechts in enkele gevallen wordt hier aandacht aan besteed, en ook dan blijft dit vaak beperkt tot algemene opmerkingen zonder concrete uitwerking. Dit beeld wordt bevestigd door raadsleden in de raadssessie en enquête. Het is wel de vraag in hoeverre dit al een plek moet krijgen in het raadsvoorstel zelf. 3.2.8.
Risicoparagraaf De 15 geselecteerde raadsvoorstellen zijn getoetst op het volgende criterium: ‘Elk raadsvoorstel bevat, indien relevant, een risicoparagraaf.’ Uit onze analyse komt naar voren dat het tussen raadsvoorstellen sterk verschilt hoe er wordt omgegaan met het in beeld brengen van risico’s. Er zijn positieve voorbeelden van raadsvoorstellen waarbij onder ‘Kanttekenings/risiko’s’ duidelijk risico’s worden genoemd. Het raadsvoorstel ‘Gebiedsontwikkeling Surhuisterveen’ (4) bevat bijvoorbeeld een uitgebreide paragraaf 'Kanttekenings/risiko's’, waarin zeven risico’s staan genoemd met onderbouwing. Een ander voorbeeld is het voorstel ‘Preventie- en handhavingsplan middelengebruik’, (9) waarin risico's staan genoemd over bezetting en capaciteit, en dat het effect van gedragsverandering vaak pas op de lange termijn zichtbaar is en beïnvloed wordt door veel factoren. Er zijn ook voorstellen waarin ‘Kanttekenings/risiko’s’ niet of beperkt zijn uitgewerkt. Het is te verklaren dat, afhankelijk van de aard van het voorstel en de fase van het proces, de mate waarin risico’s moeten of kunnen worden uitgewerkt 26 / 54 wisselend is. Wel vragen we ons bij enkele van de bestudeerde voorstellen af of er daadwerkelijk geen ‘Kanttekenings/risiko’s’ zijn, of vinden wij dat deze verder geduid zouden kunnen worden.
Het voorstel ‘Vervanging sportveldverlichtingsmasten’ (6) bevat bijvoorbeeld wel een beknopte paragraaf 'Kanttekenings/risiko's', waarin als belangrijkste risico wordt geschetst dat als er niet aantoonbaar actie is ondernomen binnen 5 maanden, de gemeente niet aan haar zorgplicht voldoet. Er staat verder echter niet toegelicht wat de consequenties zijn van het niet aan de zorgplicht voldoen. Ook staat niet toegelicht wat andere consequenties kunnen zijn op het moment dat de benodigde vervanging niet wordt uitgevoerd (bijvoorbeeld op het gebied van veiligheid). In de gevoerde gesprekken met de ambtelijke organisatie wordt bevestigd dat het volledig en scherp in beeld brengen van risico’s niet eenvoudig is. Het integraal opstellen van voorstellen kan hierbij helpend zijn, maar zoals geconcludeerd in paragraaf 2.3., gebeurt dit niet altijd. Wat als complicerende factor wordt gezien door de ambtelijke organisatie is dat het expliciet aangeven van risico’s en kanttekeningen vraagt om een zekere mate van kwetsbaarheid bij het opstellen van het voorstel, omdat dit het in sommige gevallen voor de raad minder aantrekkelijk kan maken om een besluit te nemen. Tegelijkertijd wordt ook onderkend dat juist dit type informatie essentieel is voor de raad om weloverwogen besluiten te kunnen nemen.
Door risico’s niet of slechts beperkt te noemen, ontstaat het risico dat de raad pas in een later stadium geconfronteerd wordt met onzekerheden die eerder in beeld hadden kunnen zijn. Daarom is het van belang dat er bij het opstellen van de raadsvoorstellen expliciet aandacht is voor dit onderdeel. Uit de enquête en raadssessie komt naar voren dat raadsleden overwegend positief zijn over de risicoparagraaf in de voorstellen. Wel is de kanttekening geplaatst dat hoewel in veel gevallen een risicoparagraaf is opgenomen, de uitwerking regelmatig beperkt blijft. Zo wordt genoemd dat risico’s soms ontbreken of dat deze vooral worden beschreven in termen van de gevolgen van het niet nemen van het besluit. Hierdoor ontstaat voor raadsleden niet altijd een volledig beeld van de onzekerheden en kwetsbaarheden die samenhangen met het voorstel, zowel op korte als op langere termijn. Norm Toets op de norm Elk raadsvoorstel bevat, indien relevant, een risicoparagraaf. Uit de analyse van de 15 voorstellen blijkt dat de raadsvoorstellen een kopje ‘Kanttekenings/ risiko’s’ bevatten. Tegelijkertijd zien we dat in meerdere voorstellen risico’s als ‘n.v.t.’ worden aangeduid, terwijl risico’s wél relevant lijken, of dat slechts één beperkt risico wordt benoemd.
Dit beeld wordt bevestigd door de ambtelijke interviews, waarin wordt aangegeven dat het expliciet benoemen van risico’s lastig is en niet altijd gebeurt. Daarnaast hebben raadsleden in de raadssessie en enquête aangegeven dat de uitwerking van de risico’s regelmatig beperkt is. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. 3.2.9. Tijdspad en evaluatie De 15 geselecteerde raadsvoorstellen zijn getoetst op de criteria: A. ‘Raadsvoorstellen bevatten een helder en realistisch tijdspad voor de uitvoering en evaluatie.’ B. ‘Bij belangrijke raadsbesluiten wordt aangegeven of, wanneer en hoe een evaluatie plaatsvindt.’ Uit onze analyse volgt dat voor ongeveer de helft van de bestudeerde raadsvoorstellen geldt dat er geen helder en realistisch tijdspad is opgenomen voor de uitvoering. Dit geldt bijvoorbeeld voor de voorstellen ‘Verklaring van geen bedenkingen Mellereed 2A Harkema’ (3), ‘Raadsvoorstel gebiedsontwikkeling Surhuisterveen’ (4) en ‘Uitbreidingsplan bedrijventerrein De Swadde Buitenpost’ (7). 27 / 54 De raadsvoorstellen waar dit wel het geval is gaan vaak over nieuw beleid. Het vervolgtraject staat in deze voorstellen onder het daarvoor bedoelde kopje ‘Ferfolchtrajekt’. In het voorstel ‘Opvang alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’s)’ (12) staat bijvoorbeeld dat de raad wordt gevraagd om op 22 mei 2025 een voorkeur uit te spreken voor één van de scenario's.
Vervolgens staat aangegeven dat het college afhankelijk van de uitkomst in het najaar van 2025 een principebesluit zal voorbereiden en dit ter besluitvorming zal voorleggen aan de raad. Ook staat er dat de wettelijke termijn van de Spreidingswet niet haalbaar is, en dat de consequenties daarvan nog onduidelijk zijn. Daarmee is de planning ook realistisch en transparant. Voor wat betreft het aspect ‘evaluatie’ constateren we dat slechts bij vier raadsvoorstellen wordt aangegeven dat er een evaluatie plaatsvindt. We zien dit vooral bij raadsvoorstellen waar een beleidscyclus aan verbonden is. Zo is in het raadsvoorstel ‘Preventie- en handhavingsplan middelengebruik’ (9) expliciet vermeld dat het uitvoeringsplan na twee jaar wordt geëvalueerd en vervolgens een nieuw plan wordt opgesteld. Daarnaast staat er dat de doelstellingen worden geëvalueerd aan de hand van de cijfers uit de gezondheidsmonitoren van de GGD en dat monitoring en evaluatie wordt gezien als een continue proces. In het raadsvoorstel ‘Beleidsplan toerisme en recreatie’ (14) staat dat er via de Berap-cyclus verantwoording wordt afgelegd over de voortgang en dat aan het einde van de beleidsperiode (2030) evaluatie volgt. Echter, bij het merendeel van de raadsvoorstellen is onder het kopje 'Evaluaasje' opgenomen dat dit niet van toepassing (n.v.t.) is óf is het kopje zelfs weggelaten.
Wij vragen ons af of dit bij alle raadsvoorstellen logisch is. Zo is bij het voorstel ‘Gebiedsontwikkeling Surhuisterveen’ (4) geen evaluatiemoment voorzien of beschreven. Dit kan een gemis zijn, zeker bij dergelijke projecten met zichtbare financiële en maatschappelijke impact. Uit de enquête en raadssessie komt naar voren dat de evaluatie van de voorstellen voor raadsleden een duidelijk aandachtspunt vormt. Vijf respondenten gaven in de enquête aan het eens te zijn met de stelling: ‘Bij belangrijke raadsbesluiten wordt aangegeven of, wanneer en hoe een evaluatie plaatsvindt.’ Uit de raadssessie en enquête komt daarbij naar voren dat geplande evaluaties niet altijd zichtbaar terugkomen op de Lange Termijn Agenda. Hierdoor ontbreekt overzicht en moeten raadsleden regelmatig navraag doen naar de stand van zaken of de uitkomsten van evaluaties. Raadsleden geven daarbij aan dat zij onvoldoende inzicht hebben in waarom wel of niet wordt geëvalueerd. In zowel het bestuurlijke gesprek als in de ambtelijke gesprekken wordt erop gewezen dat evalueren tijd en capaciteit vraagt. Daarbij wordt benadrukt dat evalueren geen doel op zich moet zijn. Prioritering is noodzakelijk en de raad heeft zelf instrumenten, zoals agendering of het indienen van amendementen, om te sturen op welke onderwerpen een evaluatie wenselijk is.
Dat neemt ons inziens niet weg dat het voor de raad navolgbaar moet zijn waarom wel of niet voor evaluatie wordt gekozen. Het is begrijpelijk dat niet ieder raadsvoorstel om een afzonderlijke evaluatie vraagt. Wel is het van belang dat de onderliggende afweging expliciet wordt gemaakt en toegelicht. Een korte toelichting in een raadsvoorstel kan
28 / 54 daarbij afdoende zijn. Dit voorkomt onduidelijkheid en aanvullende informatieverzoeken achteraf, wat op zijn beurt ook weer beslag legt op de ambtelijke organisatie. Norm Toets op de norm Raadsvoorstellen bevatten een helder en realistisch tijdspad voor de uitvoering en evaluatie. Voor ongeveer de helft van de bestudeerde voorstellen geldt dat er een helder en realistisch tijdspad is opgenomen voor de uitvoering, vooral bij beleidsplannen. In veel andere voorstellen ontbreekt een concreet overzicht van planning, fasering of evaluatiemomenten geheel of wordt volstaan met “n.v.t.” zonder toelichting. Daarmee wordt aan deze norm gedeeltelijk voldaan. Bij belangrijke raadsbesluiten wordt aangegeven of, wanneer en hoe een evaluatie plaatsvindt. Voor een beperkt deel van de voorstellen geldt dat aan is gegeven of, wanneer en hoe een evaluatie plaatsvindt. Op het moment dat geen evaluatie plaatsvindt, wordt dit niet in het voorstel gemotiveerd. Dit beeld is bevestigd in de interviews. Raadsleden geven hierover in de enquête en raadssessie aan dat zij onvoldoende inzicht hebben in waarom wel of niet wordt geëvalueerd, dat evaluaties niet altijd zichtbaar terugkomen op de LTA en dat regelmatig navraag moet worden gedaan naar de stand van zaken van een evaluatie. Daarmee wordt aan deze norm niet voldaan. Tenslotte toetsen we hier de norm die gaat over de ervaringen van de raad.
Dit doen we op basis van de input die de raad heeft meegegeven in de enquête en raadssessie, die is verwerkt in de voorgaande paragrafen van hoofdstuk 3. Norm Toets op de norm Raadsleden ervaren raadsvoorstellen als overzichtelijk, begrijpelijk en inhoudelijk volledig genoeg om hun kaderstellende en controlerende taak goed uit te kunnen voeren. Raadsleden constateren dat de kwaliteit van de raadsvoorstellen over het geheel genomen voldoende is, wat tot uiting komt in een gemiddelde waardering van een 6,48 voor de kwaliteit van voorstellen in de enquête. Daarbij zien raadsleden verschillende aandachtspunten, bijvoorbeeld op het gebied van de zelfstandig leesbaarheid, het taalgebruik en de evaluatie. Daarmee wordt aan deze norm gedeeltelijk voldaan. 29 / 54 4. Beleidsrationaliteit In dit hoofdstuk staat de beleidsrationaliteit van de raadsvoorstellen centraal. De normen uit het normenkader worden getoetst op de relevante plekken in het hoofdstuk. 4.1. Beleidsrationaliteit van de verschillende raadsvoorstellen 4.1.1.
Probleemstelling en bijdrage aan vastgestelde beleidsdoelen en ambities De 15 geselecteerde raadsvoorstellen zijn getoetst op het criterium ‘De raadsvoorstellen maken duidelijk welk concreet probleem het raadsbesluit moet oplossen, waarom dit probleem relevant en actueel is, en hoe het voorstel bijdraagt aan vastgestelde beleidsdoelen en ambities van de gemeente.’ Concreet, relevant en actueel probleem In onze analyse valt op dat de meeste raadsvoorstellen goed beschrijven welk probleem moet worden opgelost, en in het merendeel van de gevallen wordt ook duidelijk gemaakt waarom dit relevant is voor de gemeenteraad. Zo zien we dat voor het raadsvoorstel ‘Ontwikkeling perceel Betonwei Harkema’ (5) geldt dat woningbouw niet mogelijk is op de locatie in verband met het niet kunnen voldoen aan geluidsnormen en dat daarom de voorbereidingskosten moeten worden afgeboekt. Dit is een concrete aanleiding voor het nemen van een besluit. Daarnaast blijkt de relevantie en actualiteit ook uit dat de voorbereidingskosten moeten worden afgeboekt gelet op het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV). Voor het raadsvoorstel ‘GIS en jongerenwerk in het VO’ (10) is het heldere probleem dat het risico bestaat dat de inzet van GIS en het jongerenwerk wegvalt na afloop van de tijdelijke NPO-middelen, terwijl de resultaten/ervaringen meerwaarde laten zien.
De relevantie blijkt uit het feit dat het voortzetten van jongerenwerk in het VO en de GIS past bij een brede preventieve aanpak en aansluit bij de leidende principes in de Hervormingsagenda Jeugd en de door de raad vastgestelde Fryske Regiovisie Jeugdhulp. De actualiteit blijkt uit een motie van 11 juli 2024 waarin is gevraagd om het voortzetten in de begroting op te nemen en dat de NPO-middelen eind 2024 afliepen. Daarnaast waren de resultaten van de evaluatie en monitor een directe aanleiding voor het voorstel. Ook in het voorstel ‘Verklaring van geen bedenkingen Mellereed 2A Harkema‘ (3) is een concreet, relevant en actueel probleem te zien. De initiatiefnemer wil een woning bouwen, wat in strijd is met het geldende bestemmingsplan. Daarom is een verklaring van geen bedenkingen van de raad nodig. De relevantie blijkt uit de nieuwe woningbouwafspraken, waarin ruimte is om mee te werken aan nieuwbouw buiten het stedelijk gebied. De actualiteit blijkt uit het feit dat de voorgenomen nieuwbouw onderdeel is van de woningbouwopgave en er wordt in het voorstel dan ook verwezen naar de woningbouwafspraken. Uit de enquête ontstaat het beeld dat raadsleden positief zijn over in hoeverre duidelijk is welk concreet probleem het raadsbesluit moet oplossen en iets minder positief zijn waarom dit probleem relevant en actueel is.
Dit blijkt uit de volgende antwoorden die raadsleden in de enquête gaven op de volgende stellingen: 30 / 54 De raadsvoorstellen maken duidelijk: 1. Welk concreet probleem het raadsbesluit moet oplossen. 2. Waarom dit probleem relevant en actueel is. Stelling 1 Stelling 2 Bijdrage aan vastgestelde beleidsdoelen en ambities van de gemeente Voor het merendeel van de voorstellen geldt dat er wordt verwezen naar beleidsdoelen en ambities. De vaste kopjes uit het format, zoals ‘Eerdere behandeling’, ‘Korte samenvatting’, ‘Inleiding’, ‘Historie’ en ‘Te bereiken effect’, helpen om het probleem helder te schetsen en om de aanleiding van het voorstel te duiden. Daarnaast is in het format expliciet opgenomen dat bij de argumenten kan worden toegelicht dat het voorstel past binnen bestaand beleid, met een concrete verwijzing naar het betreffende programma en een toelichting op de wijze waarop het voorstel daaraan uitvoering geeft (zie de toelichting onder het kopje ‘Arguminten’ in bijlage 4). De mate waarin concreet wordt gemaakt hoe de voorstellen bijdragen aan eerder vastgestelde beleidsdoelen en ambities, verschilt wel per voorstel. Concrete verwijzingen zijn bijvoorbeeld te zien in het raadsvoorstel ‘Gebiedsontwikkeling Surhuisterveen‘ (4). Daarin wordt verwezen naar speerpunten uit het bestuursakkoord 2022-2026.
Zo is de verplaatsing van de sportvelden in Surhuisterveen opgenomen als speerpunt in het bestuursakkoord. Tevens is in het akkoord opgenomen dat door de verhuizing van de sportvelden er op de locatie bedrijventerreinen en woningbouwterreinen kunnen worden ontwikkeld. Ook wordt verwezen naar het 'Convenant Bedrijventerrein Noordoost Fryslân 2022-2035', waarin de provincie uitbreiding van het bedrijventerrein heeft goedgekeurd. Daarnaast blijkt ook uit het voorstel ‘Uitbreidingsplan bedrijventerrein De Swadde Buitenpost’ (7) dat deze concreet aansluit bij gemeentelijk en regionaal beleid. Er wordt verwezen naar de Omgevingsvisie, waarin staat dat er gewerkt wordt aan de realisatie van voldoende geschikte bedrijfskavels. Tevens staat er dat het beeldkwaliteitsplan wordt vastgesteld als aanvulling op de welstandsnota 'Ontwerpprincipes voor het bouwen in Achtkarspelen’. Minder concreet is bijvoorbeeld het voorstel ‘Subsidieregeling activiteiten jaarwisseling Achtkarspelen’ (13). In het voorstel wordt wel inhoudelijk geduid wat de gemeente middels het voorstel wil bereiken (veiligheid, leefbaarheid, transparantie en rechtmatigheid), maar dit wordt niet expliciet gekoppeld aan vastgestelde beleidsdoelen en ambities van de gemeente. We zien ook dat in meerdere voorstellen wordt geëxpliciteerd dat wordt afgeweken van eerder vastgesteld beleid.
Zo geldt voor het voorstel ‘Verklaring van geen bedenkingen Mellereed 2A Harkema’ (3) dat er staat toegelicht dat op grond van het geldend planologisch regiem de woning niet gebouwd kan worden en dat er daarom een uitgebreide omgevingsvergunning in afwijking van het (tijdelijk) omgevingsplan moet worden verleend, waar een verklaring van geen bedenkingen van de raad voor nodig is. Voor het voorstel ‘Preventie- en handhavingsplan middelengebruik’ (9)
31 / 54 geldt dat wordt geëxpliciteerd dat de focus ten opzichte van het vorige plan wordt verschoven van smal (alcohol en drugs) naar breed (tabak en de leefomgeving). In de gevoerde gesprekken is het beeld bevestigd dat er bij het opstellen van de raadsvoorstellen aandacht is voor het expliciteren van eerder vastgestelde doelen en ambities, maar dat de koppeling concreter kan worden gelegd. Ook raadsleden hebben in de raadssessie en de open toelichting op de enquête aangegeven dat voorstellen niet altijd worden gekoppeld aan bestaand beleid. Raadsleden antwoordden in de enquête als volgt op de stelling ‘De raadsvoorstellen maken duidelijk hoe het voorstel bijdraagt aan de vastgestelde beleidsdoelen en ambities van de gemeente.’: Daarbij is in de open antwoorden aangegeven dat beleid vaak wel als kapstok wordt genoemd, maar dat niet verder wordt ingegaan op wat dat beleid inhoudt en wat de koppeling daarvan vervolgens is met het raadsvoorstel. Voor de raad is het van belang dat inzichtelijk is hoe een voorstel bijdraagt aan vastgestelde beleidsdoelen en ambities, of – indien dat niet het geval is – waarom afwijking of nieuw beleid gerechtvaardigd is. Dit maakt voor de raad duidelijk waarom het van belang kan zijn een bepaald besluit te nemen, te meer omdat dit in sommige gevallen kan gaan om een koppeling naar beleid dat door de raad zelf eerder is vastgesteld.
Er lijkt nog geen eenduidig beeld te bestaan op welk detailniveau en op welke wijze de bijdrage van voorstellen aan eerder vastgestelde doelen en ambities het beste inzichtelijk kan worden gemaakt. Wel komt uit de gesprekken naar voren dat in voorstellen die betrekking hebben op het fysiek domein, de koppeling naar bijvoorbeeld omgevingsplannen/de omgevingsvisie concreet te leggen is. Voor andersoortige voorstellen kan dit meer een uitdaging vormen. Norm Toets op de norm De raadsvoorstellen maken duidelijk welk concreet probleem het raadsbesluit moet oplossen, waarom dit probleem relevant en actueel is, en hoe het voorstel bijdraagt aan vastgestelde beleidsdoelen en ambities van de gemeente. Uit de bestudeerde voorstellen blijkt welk concreet probleem het raadsbesluit moet oplossen en waarom dit probleem relevant en actueel is. De raad bevestigt dit beeld in de enquête. Daarmee wordt aan het eerste deel van deze norm voldaan. Daarnaast zien we dat er in de meeste voorstellen wordt verwezen naar eerder vastgestelde beleidsdoelen/ambities. De mate waarin ook concreet wordt gemaakt hoe het voorgestelde besluit bijdraagt aan die doelen/ambities, is wisselend. Raadsleden bevestigen dit beeld in de enquête en raadssessie. Ook in interviews is bevestigd dat het maken van deze koppeling expliciteter kan en dat er geen eenduidig beeld is bij hoe dit te doen.
Daarmee wordt aan het tweede deel van deze norm gedeeltelijk voldaan.
32 / 54 Norm Toets op de norm Indien een raadsvoorstel afwijkt van eerder vastgesteld beleid, eerdere raadsbesluiten of beleidsdocumenten, wordt dit expliciet gemaakt. We zien bij meerdere van de bestudeerde voorstellen dat is geëxpliciteerd dat is afgeweken van eerder vastgesteld beleid, eerdere raadsbesluiten of beleidsdocumenten. Daarmee is aan deze norm voldaan. 4.1.2. Alternatieve beleidsopties inclusief voor- en tegenargumenten, gevolgen en risico’s De 15 geselecteerde raadsvoorstellen zijn getoetst op het criterium ‘Alternatieve beleidsopties, inclusief voor- en tegenargumenten, gevolgen en risico’s, worden inzichtelijk gemaakt.’ We zien bij het merendeel van de voorstellen dat alternatieve opties worden geschetst. Wel zien we verschillen in de volledigheid en concreetheid daarvan. Voor het raadsvoorstel ‘Uitbreidingsplan bedrijventerrein De Swadde Buitenpost’ (7) geldt bijvoorbeeld dat er drie heldere alternatieven worden geschetst voor de uitbreiding van het bedrijventerrein, namelijk het niet opleggen van aanvullende welstandseisen, het wachten met het vaststellen van de BOPA om de nabetalingsplicht te voorkomen en om de grondexploitatie niet vast te stellen. De drie alternatieven worden uitgewerkt, inclusief tegenargumenten, risico’s en consequenties.
Ook het raadsvoorstel ‘Vervanging sportveldverlichtingsmasten‘ (6) bevat een helder alternatief, namelijk dat een aantal masten met een corrosiebehandeling kunnen worden opgeknapt, waardoor de masten voor 2 jaar kunnen blijven staan. Daarbij worden zowel voordelen (tijdelijk behoud van masten tegen lagere kosten) als nadelen (beperkte levensduur, geen mogelijkheid tot verduurzaming, extra onderhouds- en keuringskosten en niet passend binnen het nieuwe buitensportbeleid) genoemd. Ook worden de financiële, beleidsmatige en technische gevolgen van het alternatief geschetst. We zien ook meerdere raadsvoorstellen waar geen of beperkt alternatieven worden geschetst. Zo bevat het raadsvoorstel ‘Wmo-verordening’ (8) geen alternatieven. Onder het kopje ‘Alternativen’ staat “N.v.t.”. Er staat niet uitgewerkt waarom dit niet van toepassing is. Voor het voorstel ‘GIS en jongerenwerk in VO’ (10) geldt bijvoorbeeld dat er als enige alternatief wordt geschetst om GIS niet voort te zetten. Hier worden echter geen voor- en tegenargumenten, gevolgen, en risico's expliciet beschreven. Uit de open antwoorden op de enquête en de raadssessie is naar voren gekomen dat raadsleden zien dat er alternatieven worden geschetst, maar dat deze in hun ogen vaak niet compleet zijn. Raadsleden geven aan dat soms wordt afgedaan met het schetsen van het alternatief om het voorgenomen besluit niet te nemen.
De raadsleden gaven hierover in de enquête de volgende antwoorden op de volgende vier stellingen, waarin opvalt dat er relatief veel neutrale antwoorden zijn: In de raadsvoorstellen wordt inzichtelijk gemaakt: 1. Wat alternatieve keuzes zijn. 2. Wat de voor- en tegenargumenten zijn van alternatieve keuzes. 3. Wat mogelijke gevolgen zijn van de alternatieve keuzes. 4. Wat mogelijke risico’s zijn van de alternatieve keuzes. 33 / 54 Stelling 1 Stelling 2 Stelling 3 Stelling 4 In de ambtelijke en bestuurlijke gesprekken wordt onderkend dat het uitwerken van alternatieven in de praktijk niet eenvoudig is. Gewezen wordt daarbij op het feit dat de vergevorderde fase van het besluitvormingstraject, bijvoorbeeld waar al participatie heeft plaatsgevonden of voorbereidingen al zijn getroffen, soms maakt dat het minder voor de hand ligt om nog meerdere fundamenteel verschillende alternatieven voor te leggen. Het schetsen van alternatieven kan bijvoorbeeld ook beperkt of niet aan de orde zijn op het moment dat het raadsvoorstel raakt aan het moeten voldoen aan wettelijke eisen. Het is wel van belang dat de mogelijke alternatieven die er zijn, expliciet worden gemaakt en worden toegelicht. Juist door voor de raad inzichtelijk te maken waar wél en waar níet voor gekozen kan worden, wordt duidelijk wat de reikwijdte van het te nemen besluit is en welke consequenties daaraan verbonden zijn.
Ook wanneer de alternatieven beperkt zijn, of wanneer het enige realistische alternatief is om het voorgenomen besluit niet te nemen, kan dit gemotiveerd worden toegelicht. Ook door expliciet te maken waarom andere opties zijn afgevallen, waarom deze niet haalbaar of niet wenselijk zijn, en welke gevolgen dat zou hebben, wordt de besluitvorming voor de raad transparanter en beter navolgbaar. Norm Toets op de norm Alternatieve beleidsopties, inclusief voor- en tegenargumenten, gevolgen en risico’s, worden inzichtelijk gemaakt. Het merendeel van de bestudeerde raadsvoorstellen bevat alternatieve beleidsopties. Tegelijkertijd constateren wij dat dit niet consequent en volledig gebeurt. In meerdere voorstellen blijft het bij het noemen van één alternatief, vaak het niet uitvoeren van het voorstel, of wordt “n.v.t.” opgenomen zonder nadere toelichting, terwijl alternatieven wel denkbaar lijken. Daarnaast varieert de mate waarin alternatieven worden uitgewerkt sterk. In enkele voorstellen worden alternatieven concreet toegelicht, inclusief voor- en tegenargumenten, gevolgen en risico’s. In andere voorstellen blijft deze uitwerking beperkt of ontbreekt deze grotendeels. Dit beeld wordt bevestigd door de enquête en de raadssessie.
Uit de interviews komt naar voren dat het uitwerken van alternatieven in de praktijk niet altijd eenvoudig is, bijvoorbeeld vanwege wettelijke kaders of de fase van het besluitvormingsproces. Tegelijkertijd wordt daarbij ook erkend dat juist in die situaties het expliciet maken van de afweging en de (beperkte) keuzevrijheid van belang is voor de raad. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm.
4.1.3. Voortbouwen op eerder vastgesteld beleid/eerder genomen raadsbesluiten Ten behoeve van dit criterium is voor drie van de vijftien raadsvoorstellen bekeken hoe deze zich verhouden tot eerdere voorstellen uit het desbetreffende besluitvormingstraject. Het gaat om de voorstellen: • | ‘Verklaring van geen bedenkingen | Mellereed 2A Harkema’ (3); • | ‘Ontwikkeling perceel Betonwei Harkema’ (5) | ; • | en ‘GIS en jongerenwerk in VO’ (10). Voor deze voorstellen is bekeken of aspecten die eerder in het traject zijn besloten, ook | een logische plek hebben gekregen in het uiteindelijke raadsvoorstel, of dat de raad | is meegenomen bij wijzigingen daarin. De besluitvormingsprocedure zelf is niet onderzocht en daarmee wordt ook geen second opinion op de inhoud van de besluitvormingstrajecten zelf gegeven. In Bijlage 5 zijn de besluitvormingstrajecten concreet uitgewerkt. Uit onze analyse blijkt dat over het algemeen duidelijk wordt verwezen naar eerder | genomen raadsbesluiten. De raadsvoorstellen bevatten een vast onderdeel ‘Eerdere behandeling’, waarin wordt verwezen naar eerdere raadsvergaderingen. Een uitzondering vormt het raadsvoorstel ‘Ontwikkeling perceel Betonwei Harkema’ (5), waarin onder ‘Eardere behandeling’ geen eerdere raadsvergaderingen staan opgenomen.