CConstaterende datAchtkarspelen
Koppel je AI →
Document · PDF

04 - Bijlage 4 - MER-beoordeling

Raadsvergadering Oerlis 19 februari 2026, gemeente AchtkarspelenBij agendapunt: Kaders en keuzes concept Warmteprogramma Achtkarspelen11.446 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen

Sweco Nederland B.V. Onderwerp Projectnummer Klant Auteur Gecontroleerd door Vrijgegeven door Datum Versie Documentreferentie

Handelsregister 30129769 Plan-mer-beo warmte 8karspelen 51032751 Gemeente Achtkarspelen Christiaan Ilsink, Renske Huiberts, Nadia Krijgsman, Mark Groen Matthijs Vrij Peerdeman Mark Groen 14-11-2025 Definitief Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

2/39

Inhoudsopgave

1.

Inleiding ......................................................................................................................... 4 1.1 Aanleiding ......................................................................................................... 4 1.2 Milieueffectrapportage....................................................................................... 4 1.3 Doel van deze aanmeldingsnotitie .................................................................... 5 1.4 Procedure mer-beoordeling .............................................................................. 6 1.5 Leeswijzer ......................................................................................................... 6

2.

Kenmerken van het programma .................................................................................... 7 2.1 Plangebied en voornemen ................................................................................ 7 2.1.1 Plangebied ........................................................................................ 7 2.1.2 Voornemen: warmteprogramma ....................................................... 7 2.2 Belangrijkste kenmerken plangebied ................................................................ 8 2.2.1 Verontreiniging en hinder.................................................................. 8 2.2.2 Gevoelige gebieden .......................................................................... 9 2.3 Samenvatting kenmerken van het programma ............................................... 13

3.

Kenmerken van de potentiële effecten ........................................................................ 14 3.1 Beschrijving Wijktypologieën .......................................................................... 14 3.2 Potentiële effecten van warmtetechnieken ..................................................... 18 3.2.1 Lucht-water warmtepomp ............................................................... 18 3.2.2 Bodem-water warmtepomp............................................................. 22 3.2.3 Water-water warmtepomp .............................................................. 25 3.2.4 Hybride warmtepomp ...................................................................... 29 3.3 Vergelijking Warmtetechnieken ...................................................................... 32 3.4 Samenvatting kenmerken de effecten ............................................................ 32

4.

Conclusie t.a.v. mogelijk aanzienlijke milieueffecten .................................................. 34 4.1 Doel van deze aanmeldingsnotitie .................................................................. 34 4.2 Conclusie aanmeldingsnotitie ......................................................................... 34 4.3 Mitigerende maatregelen ................................................................................ 35

Bijlage 1: Wijktypologie op postcode niveau ......................................................................... 37

3/39

1.

Inleiding

1.1

Aanleiding

Alle gemeenten moeten uiterlijk eind 2026 een warmteprogramma hebben opgesteld. In dat warmteprogramma brengen gemeenten in kaart wat het beoogde alternatief voor aardgas wordt. Concreet beschrijft een gemeente haar warmtestrategie voor de komende 10 jaar (tot en met 2035). Om tot weloverwogen keuzes te komen, moeten gemeenten aandacht hebben voor de milieueffecten van deze keuzes. Vaak is een warmteprogramma kaderstellend, waardoor ofwel een plan-mer-plicht geldt, ofwel een plan-merbeoordelingsplicht.

Voor veel Friese plattelandsgemeenten geldt dat de keuzes qua warmtetechnieken beperkt zijn. Collectieve oplossingen (warmtenetten) zijn in plattelandsgebieden veelal geen optie. Het gros van de woningen zal daarom overstappen op een individuele techniek (warmtepompen). Bij warmtepompen is geen sprake van mer-plichtige projecten (Bijlage V Ob), zoals dat wel het geval is bij warmtenetten. Om die reden geldt in eerste instantie een plan-merbeoordelingsplicht.

In december 2020 heeft de gemeenteraad van Achtkarspelen een Warmtevisie vastgesteld. Deze is opgesteld samen met gemeente Tytsjerksteradiel en in samenwerking met een projectgroep bestaande uit diverse stakeholders. In deze visie is geconcludeerd dat individuele warmteoplossingen in de meeste gevallen het meest passend zijn. Daarbij geldt dat het beperken van de warmtevraag door middel van isolatie de eerste noodzakelijke stap is. Voor woningen die het basisisolatieniveau hebben bereikt (circa 65 kWh/m² of lager) ligt een volledig elektrische warmtepomp voor de hand. Voor woningen die nog niet aan dit niveau voldoen, kan een hybride warmtepomp in combinatie met het bestaande gasnet een geschikte tussenoplossing vormen.

1.2

Milieueffectrapportage

Het instrument milieueffectrapportage (mer 1) is ontwikkeld om het milieu een volwaardige plaats in de besluitvorming te geven. Een mer is verplicht bij de voorbereiding van plannen en besluiten van de overheid die kunnen leiden tot aanzienlijke milieugevolgen voor het milieu. In de Omgevingswet (Ow) wordt onderscheid gemaakt in mer voor plannen (plan-mer) en mer voor projecten (project-mer). In beide gevallen kan er sprake zijn van een milieueffectrapport (MER2) of mer-beoordeling (een procedure waarin moet worden onderzocht of een MER nodig is).

1 2

mer: procedure van de milieueffectrapportage MER: het Milieueffectrapport dat als resultaat van de mer wordt geschreven

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

4/39

KADER 1.1: VERSCHILLENDE SOORTEN MER-PROCEDURES Kaderstellende plannen: plan-mer In de Omgevingswet is gekozen voor een algemene omschrijving van de plan-mer(beoordelings)plichtige plannen en programma’s. Wel is in de Omgevingswet verduidelijkt dat onder een plan of programma in ieder geval worden verstaan: een omgevingsvisie, een programma, een omgevingsplan en een voorkeursbeslissing. In principe geldt dat wanneer sprake is van een kaderstellend plan er een plan-mer-plicht geldt. Plan-mer-beoordeling De Omgevingswet biedt in sommige situaties echter de mogelijkheid om via een plan-merbeoordeling te onderbouwen dat er geen plan-mer nodig is. Dit geldt voor kaderstellende plannen of programma’s waar sprake is van een kleine wijziging of het plan betrekking heeft op een klein gebied op lokaal niveau3. In die gevallen kan worden onderbouwd dat er geen sprake is van aanzienlijke milieugevolgen als gevolg van het betreffende plan. Verder geldt voor plannen en programma’s die een kader vormen voor andere projecten dan de projecten uit Bijlage V Omgevingsbesluit (dus voor projecten die niet in de tabel in die bijlage genoemd worden), dat via een plan-mer-beoordeling onderbouwd moet worden dat er geen sprake is van aanzienlijke milieugevolgen.

Project-mer(-beoordeling) Als het project genoemd staat in kolom 1 bijlage V Ob én voldoet aan de voorwaarden genoemd in kolom 3, dan moet via een project-mer-beoordeling onderbouwd worden dat er geen sprake is van aanzienlijke milieugevolgen.

In dit geval is sprake van een programma dat een kader vormt voor andere projecten dan de projecten uit Bijlage V Omgevingsbesluit waardoor een planmer-beoordeling aan de orde is.

1.3

Doel van deze aanmeldingsnotitie

De mer-beoordeling is een toets van het bevoegd gezag om te bepalen of bij het voorgenomen project mogelijk belangrijke nadelige milieugevolgen kunnen optreden. In het kader van een plan-mer-beoordeling wordt een aanmeldingsnotitie opgesteld. In een aanmeldingsnotitie wordt op objectieve wijze de informatie verzameld en gepresenteerd die nodig is voor de afweging of een plan-mer-procedure noodzakelijk is. Bij de mer-beoordeling dient het bevoegd gezag expliciet te beoordelen of zij het noodzakelijk acht om de mer-procedure te doorlopen. Er kunnen twee uitkomsten zijn: • •

Belangrijke nadelige milieugevolgen kunnen niet uitgesloten worden → er dient een mer-procedure doorlopen worden; Belangrijke nadelige milieugevolgen treden niet op → er wordt gemotiveerd aangegeven dat geen mer-procedure wordt doorlopen.

Het uitgangspunt bij deze beoordeling is: Nee, tenzij… (zie hiervoor verder kader 1.2). Dit uitgangspunt betekent dat geen nadere mer-procedure nodig is, tenzij sprake is van mogelijke ‘belangrijke nadelige gevolgen’ voor het milieu op 3

Dit wordt geregeld in artikel 11.1, lid 2, onder a van het Omgevingsbesluit.

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

5/39

basis waarvan een dergelijke procedure wel noodzakelijk moet worden geacht. Deze ‘belangrijke nadelige gevolgen’ moeten voor de plan-mer-beoordeling worden beoordeeld op basis van het toetsingskader van Bijlage II van de smbrichtlijn (Richtlijn 2001/42/EG). KADER 1.2 UITLEG AANMELDINGSNOTITIE Zoals aangegeven is het uitgangspunt bij de mer-beoordelingsnotitie het ‘nee, tenzij’ principe. Dit heeft gevolgen voor inhoud en diepgang van deze aanmeldingsnotitie. In dit kader wordt kort toegelicht hoe deze aanmeldingsnotitie is opgebouwd en op welke wijze naar de inhoud moet worden gekeken. Waarom Nee, tenzij? Dat het ‘nee, tenzij’ principe geldt, vloeit voort uit het feit dat het een project van een zodanige omvang is dat daarvoor geen directe mer-plicht geldt. Wanneer voor een activiteit geen directe mer-plicht geldt, is de verwachting dat deze activiteit waarschijnlijk geen aanzienlijke milieugevolgen oplevert. Dit moet echter wel worden getoetst middels de mer-beoordeling. In bepaalde gevallen kan een activiteit met een kleinere omvang namelijk wel degelijk belangrijke nadelige milieugevolgen hebben. Dat kan bijvoorbeeld doordat die activiteit in of bij een kwetsbaar gebied is gepland. Inhoud aanmeldingsnotitie Voor een aanmeldingsnotitie die wordt opgesteld in het kader van de mer-beoordeling bestaan geen vereisten voor de diepgang van het onderzoek.

In de meeste gevallen kan de merbeoordeling worden gebaseerd op ‘expert judgement’, zonder (model)berekening of (veld)onderzoek. Het uitgangspunt is dat de aanmeldingsnotitie kort en bondig is en alleen inzoomt op die kenmerken en gevolgen die mogelijk kunnen leiden tot nadelige gevolgen voor het milieu. In veel gevallen zal snel helder zijn dat een activiteit geen belangrijke nadelige gevolgen voor het milieu heeft (vanwege grote afstand tot gevoelige gebieden, de locatie en de omgeving hebben geen bijzondere kenmerken waardoor er een verwaarloosbare kans is op belangrijke nadelige gevolgen, de activiteit leidt niet tot grote emissies, heeft een klein ruimtebeslag e.d.). Dan is ook geen uitgebreide motivering nodig: er wordt dan beknopt beschreven dat naar alle Europese criteria is gekeken.

1.4

Procedure mer-beoordeling

Deze aanmeldingsnotitie geeft de informatie die nodig is om te beoordelen of een mer nodig is voor het voorgenomen programma. Op basis van deze aanmeldingsnotitie neemt het bevoegd gezag een beslissing of voor dit programma, omwille van aanzienlijke milieugevolgendie zij voor het milieu kan hebben, een mer-procedure moet worden doorlopen. Tegen een plan-mer-beoordelingsbeslissing is geen bezwaar of beroep mogelijk omdat bij het besluit in het kader waarvan de plan-mer-beoordeling plaatsvond, in dit geval het programma (kerninstrument uit de Omgevingswet), geen bezwaar of beroep mogelijk is.

1.5

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt een omschrijving gegeven van het Warmteprogramma van de gemeente Achtkarspelen, hierin wordt ingegaan op de voornemens en warmteoplossingen die in het warmteprogramma zijn meegenomen. Daarnaast wordt in hoofdstuk 2 ingegaan op de belangrijkste kenmerken van het plangebied. Hoofdstuk 3 beschrijft de verschillende milieuaspecten, geeft inzicht in mogelijke effecten en maatregelen om effecten te voorkomen of te beperken. De conclusie is opgenomen in hoofdstuk 4.

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

6/39

2.

Kenmerken van het programma

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de kenmerken van het programma en van het plangebied. Hierbij zijn de criteria gehanteerd uit bijlage II van de smbrichtlijn. In paragraaf 2.1 wordt ingegaan op de begrenzing van het plangebied en op het voornemen (het Warmteprogramma). In paragraaf 2.2 worden vervolgens de belangrijkste voor dit Warmteprogramma relevante kenmerken van het plangebied beschreven. Het hoofdstuk sluit af met een samenvatting hiervan. Op basis van de kenmerken van het programma en het plangebied wordt in hoofdstuk 4 ingegaan op de potentiële effecten van het voornemen.

2.1

Plangebied en voornemen

2.1.1

Plangebied

Het plangebied betreft de gehele gemeente Achtkarspelen. Daarbinnen liggen de volgende kernen:

2.1.2

Voornemen: warmteprogramma

Een warmteprogramma is een instrument waarmee gemeenten invulling geven aan de warmtetransitie binnen de Omgevingswet. Het programma beschrijft hoe de Gemeente Achtkarspelen stapsgewijs toewerkt naar een duurzame warmtevoorziening, in samenhang met de fysieke leefomgeving. Onderwerpen die erin terugkomen zijn: • • • • •

de lokale warmtebronnen en infrastructuur die benut worden, de keuze voor geschikte warmtetechnieken per wijk of gebied, de fasering van de uitvoering (korte-, midden- en langetermijn), de effecten op milieu, ruimte en energie-infrastructuur, de samenwerking met netbeheerders, woningcorporaties en bewoners.

Het warmteprogramma is geen verplichtend besluit voor bewoners, maar vormt een beleidsmatig en ruimtelijk stappenplan dat richting geeft aan toekomstige projecten binnen de gemeente.

De warmtetransitie vraagt om duidelijke keuzes in technieken en een zorgvuldige afweging van de ruimtelijke impact. Voor de gemeente Achtkarspelen is dit van groot belang, gezien de combinatie van uitgestrekte landelijke gebieden en woonwijken. Binnen de kaders van de Omgevingswet is het warmteprogramma een instrument om richting te geven aan deze keuzes. Daarbij is het noodzakelijk inzichtelijk te maken welke warmtetechnieken mogelijk zijn, wat hun werking is, en welke ruimtelijke voorzieningen dit vraagt.

Onderstaande tabel 1 geeft een overzicht van vier aardgasvrije warmtetechnieken die in Achtkarspelen als mogelijkheid worden gezien. Deze technieken zijn beschreven in de warmtevisie en vormen de basis voor de beoordeling van de haalbaarheid en ruimtelijke inpassing binnen de verschillende gebiedstypen in de gemeente.

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

7/39

Tabel 1: Mogelijke individuele warmtetechnieken Warmtetechniek

Ruimtelijke benodigdheden

Lucht-water

- Buitenunits (tuinen, daken, gevels)

Haalt warmte uit de buitenlucht en geeft die af via een watercircuit.

- Trafohuisjes & elektriciteitsnet (verzwaring)

Efficiënt maar minder bij kou en kan geluid geven.

- Soms technische ruimte bij collectieve toepassing

Bodem-water

- Bodemwarmtebron & boringen

Gebruikt warmte uit de bodem via een gesloten lussensysteem.

- Leidingen (bron - woning)

Betrouwbaar en efficiënt, maar vereist boringen en vergunningen.

- Trafohuisjes & elektriciteitsnet - Technische ruimte bij collectieve systemen

Water-water

- (grond) waterbron

Benut warmte uit oppervlakte- of grondwater. Duurzaam, maar

- Leidingen (bron - woningen)

ecologisch en vergunningstechnisch beperkt toepasbaar.

- Trafohuisjes & elektriciteitsnet - Technische ruimte of pompstation

Hybride

- Buitenunits (tuinen, daken)

Combineert een kleine warmtepomp met een HR-ketel op gas.

- Trafohuisjes & elektriciteitsnet

Minder ingrijpend, maar deels afhankelijk van aardgas of klimaatnuetraal gas.

2.2

Belangrijkste kenmerken plangebied

2.2.1

Verontreiniging en hinder

Voor sommige bodem-gerelateerde individuele warmtetechnieken is de aanwezigheid van bodemverontreiniging relevant. De aanwezigheid van een dergelijke verontreiniging kan een belemmering zijn. Aan de andere kant kan het saneren van een dergelijke verontreiniging positief zijn voor de bodemkwaliteit. Figuur 2.1 geeft de bekende of potentiële verontreinigingen binnen de gemeente Achtkarspelen aan. Er worden in Kootserstille en diverse dorpen saneringen en onderzoeken uitgevoerd, maar voor zover bekend is er geen sprake van grootschalige verontreinigingen. Bij de effectbeschrijving in hoofdstuk 3 wordt waar relevant nader ingegaan op effecten als gevolg van deze verontreinigingen.

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

8/39

Figuur 2.1: Bodemkwaliteitskaart Achtkarspelen

2.2.2

Gevoelige gebieden

Natura 2000 gebieden Binnen de gemeente Achtkarspelen bevinden zich geen Natura 2000-gebieden (Figuur 2.2). Ook binnen de gehanteerde invloedszone van 5 kilometer rond de gemeentegrenzen zijn geen Natura 2000-gebieden aanwezig. Dit betekent dat mogelijke effecten van stikstofdepositie op instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000-gebieden niet aan de orde zijn. In deze plan-MER-beoordeling worden dergelijke effecten daarom niet verder beschouwd.

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

9/39

Figuur 2.2: Natura 2000 gebieden in de nabijheid van de gemeente Achtkarspelen

Natuur Netwerk Nederland (NNN) In de gemeente zijn enkele NNN gebieden aanwezig. Deze zijn weergegeven op onderstaande kaart. De aanwezigheid van NNN-gebieden kan gevolgen hebben voor individuele warmtetechnieken. In hoofdstuk 3 wordt hier nader op ingegaan.

Figuur 2.3: Natuur Netwerk Nederland (NNN) en de bijbehorende EHS (Ecologische Hoofdstructuur) in de Gemeente Achtkarspelen

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

10/39

Cultuurhistorisch waardevolle objecten Binnen de gemeente Achtkarspelen bevinden zich cultuurhistorisch waardevolle objecten en gebouwen. Omdat het een plattelandsgemeente betreft, gaat het vaak om karakteristieke plattelandsgebouwen zoals stinsen, boerderijen, buitenplaatsen, staten en combinaties hiervan. Deze panden hebben een belangrijke historische en ruimtelijke waarde voor de gemeente. Tegelijkertijd kan dit bij de verduurzaming uitdagingen opleveren, omdat de aanwezigheid van dergelijke objecten beperkingen kan geven bij het toepassen van individuele warmtetechnieken.

Figuur 2.4: Cultuurhistorische Kaart Achtkarspelen

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

11/39

Archeologisch waarden Binnen de gemeente Achtkarspelen bevinden zich diverse archeologisch waardevolle locaties. Bij grondwerkzaamheden, zoals die nodig zijn voor de aanleg van bepaalde individuele warmtetechnieken waarbij boringen moeten worden uitgevoerd, dient hier zorgvuldig rekening mee te worden gehouden. De aanwezigheid van deze locaties kan namelijk beperkingen opleveren voor de uitvoering van dergelijke werkzaamheden. In hoofdstuk 3 wordt hier nader op ingegaan.

Figuur 2.5: Archeologische Waarde Kaart Achtkarspelen

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

12/39

2.3

Samenvatting kenmerken van het programma

Tabel 2: Samenvatting van de kenmerken van het programma op basis van de toetsingscriteria uit Bijlage II van de smb-richtlijn (Richtlijn 2001/42/EG) Criteria

Beschrijving

De mate waarin het plan of programma een kader vormt voor projecten en andere activiteiten met betrekking tot de ligging, aard, omvang en gebruiksvoorwaarden alsmede wat betreft de toewijzing van hulpbronnen.

Het voornemen is gemeentelijk beleid en vormt daardoor het kader voor andere projecten of activiteiten op het gebied van de warmtetransitie. Verder heeft het voornemen geen betrekking op de toewijzing van specifieke hulpbronnen.

De mate waarin het plan of programma andere plannen en programma's, met inbegrip van die welke deel zijn van een hiërarchisch geheel, beïnvloedt.

In de aanmeldingsnotitie is getoetst aan effecten op beschermde waarden in hogere plannen/programma’s. Hieruit komen geen aanzienlijke milieugevolgen naar voren (zie ook hoofdstuk 3). Het programma is mogelijk van invloed op de gemeentelijke omgevingsvisie, maar dit kan pas later worden bepaald.

De relevantie van het plan of programma voor de integratie van milieuoverwegingen, vooral met het oog op de bevordering van duurzame ontwikkeling.

Het programma houdt rekening met de milieuoverwegingen zoals opgenomen in deze notitie en bevordert een duurzame ontwikkeling van de gemeente waarbij het gebruik van aardgas uiteindelijk wordt uitgesloten.

De relevantie van het plan of programma voor de toepassing van de milieuwetgeving van de Gemeenschap (bijv. plannen en programma's in verband met afvalstoffenbeheer of waterbescherming).

Milieuwetgeving is geborgd in de Omgevingswet. Deze planmer-beoordeling gaat in op de relevante milieukenmerken (zie hoofdstuk 3).

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

13/39

3.

Kenmerken van de potentiële effecten

Bij het beoordelen van de effecten van een Warmteprogramma speelt de planmer-beoordeling een rol. Het effectonderzoek in een plan-mer-beoordeling is globaler dan in een volledige mer. In de plan-mer-beoordeling dit hoofdstuk wordt vastgesteld ingegaan op welke effecten mogelijk op kunnen treden als gevolg van de keuzes die in het Warmteprogramma worden gemaakt, wat de aard van die effecten is, hoever deze reiken en of hierdoor beschermde gebieden worden beïnvloed. Op basis hiervan wordt aangegeven of er mogelijk sprake is van aanzienlijke milieueffecten milieugevolgen die een plan-mer noodzakelijk maken.

Een tweede doel van deze mer-beoordeling aanmeldingsnotitie is om te inventariseren of er eventuele aandachtspunten zijn waarvoor vervolguitwerking en vervolgprocedures nodig zijn. De effectonderzoeken voor deze aanmeldingsnotitie mogen bestaan worden gebaseerd uit op reeds beschikbare informatie en er hoeft niet per se aanvullend onderzoek te worden gedaan, tenzij op basis van alleen de beschikbare informatie, niet uitgesloten kan worden bepaald kan worden of een effect aanzienlijk negatief is.

Bij het bepalen of de effecten aanzienlijk negatief zijn mogen Mmitigerende maatregelen kunnen bij de beoordeling van milieueffecten worden betrokken om te bepalen of de effecten aanzienlijk negatief zijn. Wanneer mitigerende maatregelen worden betrokken, Wel moeten deze maatregelen geborgd worden in het programma.

Om de potentiële milieueffecten te structureren zal de analyse per warmtetechniek worden verdeeld over verschillende milieuthema’s. Zo om ervoor te zorgen dat ontstaat er een overzichtelijk en gedetailleerd beeld wordt gecreëerd van de mogelijke milieueffecten. De milieueffecten kunnen afhankelijk zijn van de kenmerken van de wijken waar de warmtetechnieken worden toegepast. Om die reden wordt in dit hoofdstuk eerst ingegaan op de wijktypologieën binnen de gemeente en de kenmerken van de verschillende wijktypen.

3.1

Beschrijving Wijktypologieën

Bij het beoordelen van gemeentelijke warmteprogramma's is het belangrijk om ruimtelijk inzicht te gebruiken bij de analyse van de potentiële effecten van de warmteoplossingen. Verschillende wijktypen kunnen namelijk variërende milieueffecten hebben of verschillen in de toepasbaarheid van warmtetechnieken. Zo is de afstand tussen woningen binnen een villawijk duidelijk anders in vergelijking met een historisch stadscentrum. Vrijliggende bebouwing zoals bijvoorbeeld boerderijen en stinsen worden in deze wijktypologieën als villawijken gezien. In de villawijken wordt automatisch rekening gehouden met de cultuurhistorische waarde. Dit komt doordat deze locaties doorgaans individuele warmtetechnieken vereisen en vanwege hun ligging en omliggende ruimte kunnen in principe alle individuele warmtetechnieken op de locatie worden toegepast

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

14/39

In figuur 3.1 zijn alle wijktypologieën van de gemeente Achtkarspelen weergegeven. In bijlage 1 zijn uitsnedes opgenomen van deze kaart, zodat verder ingezoomd kan worden op de kernen en de aanwezige wijktypologieën. In de kaart wordt onderscheid gemaakt tussen dorpen, villawijken, naoorlogse wijken en andere typologieën.

Figuur 3.1: Wijktypologieën Kaart Achtkarspelen

Vooroorlogse woonwijk:

Figuur 3.2: Vooroorlogse woonwijk in Gemeente Achtkarpspelen

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

15/39

Vooroorlogse woonwijken, voornamelijk gebouwd vóór de Tweede Wereldoorlog, onderscheiden zich door gedetailleerde baksteenarchitectuur en diverse architectonische kenmerken. In veel Nederlandse dorpen vormt de kern een verzameling historische boerderijen en kerk- of handelsgebouwen, met in de loop der jaren toegevoegde bebouwing. Langs de verbindingswegen tussen steden en het omliggende platteland is vaak lintbebouwing ontstaan, waar historische en nieuwe gebouwen elkaar afwisselen. Deze wijken bestaan vaak uit gesloten bouwblokken met rijenhuizen en samenhangende gevelwanden, wat zorgt voor een uniforme uitstraling. De straten zijn vaak ruim, met brede trottoirs grenzend aan de tuinen van de woningen. Kenmerkende elementen zoals sierlijsten, hoge plafonds en klassieke raamindelingen geven de wijken hun unieke charme en dragen bij aan hun cultuurhistorische waarde. Deze wijken vervullen niet alleen een woonfunctie maar zijn ook een belangrijk onderdeel van het stads- en dorpserfgoed, waardoor hier relatief veel monumenten voorkomen.

Naoorlogse woonwijk:

Figuur 3.3: Naoorloogse woonwijk in Achtkarspelen

Naoorlogse woonwijken, ontwikkeld na de Tweede Wereldoorlog, werden ontworpen om te voldoen aan de snelle bevolkingsgroei en de wederopbouw van steden. Deze wijken bestaan voornamelijk uit rijtjeshuizen, twee-onder-eenkapwoningen en soms appartementen, met een eenvoudige en functionele architectuur zonder veel decoratieve elementen. Opvallend aan dit type wijk zijn de eengezinswoningen van twee of drie verdiepingen, die zowel een voor- als achtertuin hebben. Wel zijn deze tuinen vaak verhard. De wijkopzet is ruimtelijk met veel groenvoorzieningen en openbare ruimtes, zoals pleinen en speeltuinen. Dit type wijk kenmerkt zich door rationele planning en modernistische invloeden, wat resulteert in rechte straten en efficiënte indelingen. Hoewel de architectuur eenvoudig en functioneel is, hebben deze wijken soms cultuurhistorische waarden door de unieke architectonische benaderingen en bouwexperimenten uit die periode.

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

16/39

Villawijk:

Figuur 3.4: Villawijk in Achtkarspelen

Een villawijk is een buurt met grote, vrijstaande huizen op ruime, goed onderhouden percelen. Deze wijken liggen meestal in groene en rustige buitenwijken, ver weg van de hectiek van stadscentra, en bieden bewoners een hoge mate van privacy en gevoel van veiligheid dankzij de royale erven en afgeschermde tuinen. Villawijken zijn vaak voorzien van luxueuze voorzieningen zoals grote tuinen, oprijlanen, automatische toegangspoorten en parkeerplaatsen. De architectuur varieert van klassiek tot modern, met een opvallende aandacht voor detail en hoogwaardige materialen. Binnen villawijken kunnen ook cultuurhistorisch waardevolle gebouwen voorkomen.

Vinex-wijk:

Figuur 3.5: Vinex-wijk Achtkarspelen

Een Vinex-wijk is een moderne woonomgeving, ontworpen als gevolg van de Vinex-plannen die zijn opgesteld door de Nederlandse overheid. Deze wijken, vaak gelegen aan de randen van steden, worden gekenmerkt door een hoge woningdichtheid en een diversiteit aan woningtypen, variërend van

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

17/39

eengezinswoningen tot appartementencomplexen. Vinex-wijken zijn ook voorzien van uitgebreide faciliteiten, zoals scholen, gezondheidszorg en recreatiemogelijkheden, om een geïntegreerde en leefbare gemeenschap te bevorderen. De infrastructuur en openbare ruimten zijn doelbewust ontwikkeld om verkeer efficiënt af te wikkelen en om groene ruimten te creëren die bijdragen aan de woonkwaliteit. De straten zijn ruim en hebben vaak brede trottoirs, grenzend aan voortuinen.

3.2

Potentiële effecten van warmtetechnieken

Zoals in paragraaf 2.1 reeds beschreven heeft de gemeente reeds een analyse gedaan voor verschillende technieken voor warmtetoepassing in de gemeente. In deze analyse is naar voren gekomen dat individuele technieken het meest toepasbaar zijn op basis van de wijktypologieën en dichtheid. Daarbij kan het gaan om de volgende technieken: -

Lucht-water warmtepomp Bodem-water warmtepomp Water-water warmtepomp Hybride warmtepomp

Deze technieken worden op verschillende milieuthema’s getoetst en beoordeeld op hun toepasbaarheid binnen de verschillende wijktypologieën. Het is belangrijk op te merken dat dit onderzoek zich uitsluitend richt op de directe mogelijke nadelige milieueffecten van de warmtetechnieken zelf. Effecten die samenhangen met het gebruik van gas of de wijze waarop elektriciteit wordt opgewekt, vallen hier niet onder. Voor de hybride warmtepomp wordt bovendien uitgegaan van het gebruik van bestaande gasleidingen.

3.2.1

Lucht-water warmtepomp

Een lucht-water warmtepomp onttrekt warmte aan de buitenlucht, zelfs bij lage buitentemperaturen. Deze warmte wordt op een energiezuinige manier overgedragen aan water, dat gebruikt wordt voor verwarming van de woning (via radiatoren of vloerverwarming) en voor sanitair warm water (zoals douchen en wassen). Deze techniek maakt geen gebruik van fossiele brandstoffen zoals aardgas of stookolie en is daarom een milieuvriendelijk en duurzaam alternatief voor de traditionele cv-ketel. Lucht-water warmtepompen zijn relatief eenvoudig te installeren omdat ze geen ingrijpende aanpassingen aan de woning of ondergrond vereisen. Voor grootschalige inzet van deze techniek dient wel het elektriciteitsnet verzwaard te worden, waarvoor extra transformatorhuisjes geplaatst dienen te worden. Geluid De ventilator van de lucht-water-warmtepomp die bij iedere woning wordt geïnstalleerd veroorzaakt geluid. Hoe lager de omgevingstemperatuur of hoe hoger de gewenste binnentemperatuur, hoe harder de lucht-water-warmtepomp moet draaien om warmte uit de buitenlucht te halen. Lucht-waterwarmtepompen kunnen in sommige uitvoeringen ook worden ingezet om de woning te koelen. In dat geval draait de lucht-water-warmtepomp ook in de zomer en emitteert daarmee geluid. Europese regels stellen eisen aan het maximale geluid van lucht-water-warmtepompen.

Lucht-water-warmtepompen tot 6 kW mogen maximaal 65 dB(A) produceren en lucht-water-warmtepompen

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

18/39

van 6 tot 12 kW maximaal 70 dB(A). Het maximale geluidsniveau van een luchtwater-warmtepomp kan variëren afhankelijk van het model en de fabrikant. Door technologische ontwikkelingen zijn lucht-water-warmtepompen in de praktijk echter veel stiller. In het Besluit Bouwwerk en Leefomgeving (Bbl) wordt een maximaal geluidsniveau van 40 dB voor een lucht-water-warmtepomp voorgeschreven, gemeten op de perceelsgrens. Om aan deze eis te kunnen voldoen zijn er speciaal ontworpen, stillere varianten van lucht-water-warmtepompen op de markt. Daarnaast kan met het kiezen een geschikte locatie voor de lucht-waterwarmtepomp en/of het plaatsen van een geluidskap het geluidsniveau van lucht-water-warmtepompen worden verlaagd. De eisen uit Bbl gaan over het geluidsniveau van een enkele warmtepomp op perceelgrens. Bij een gezamenlijke perceelgrens tussen twee percelen mag volgens Bbl de warmtepomp van iedere woning 40 dB(A) produceren. Bij het cumuleren van twee geluidniveaus resulteert dit tot een geluiddrukniveau van 43 dB(A). Bij bijvoorbeeld drie appartementen met een warmtepomp aan de gevel wordt dit cumulatieve geluidniveau circa 45 dB(A). Uit eerder onderzoek (Sweco, 2025) in een wijktypologie vergelijkbaar met bloemkoolwijken en naoorlogse woonwijken is gebleken dat deze techniek een cumulatieve toename van minder dan 5 dB(A) kan veroorzaken, van 40 dB(A) naar minder dan 45 dB(A).

Dit is gebaseerd op een conservatieve aanname dat alle warmtepompen tegelijkertijd op maximaal vermogen staan, maar dat zal over het algemeen niet optreden. Deze berekening geeft aan dat er binnen dergelijke wijktypologieën in principe weinig geluidshinder valt te verwachten ondanks een toename van het geluidsniveau. De mate van hinder verschilt wel per wijktypologie. In wijktypen met grotere percelen zoals villawijken staan individuele pompen verder van elkaar, waardoor er minder cumulatie zal zijn van het geluid. Ook is er meer ruimte beschikbaar voor geluidsmitigatie. In compacte en dichtbebouwde gebieden, zoals de historische binnenstad, is dit moeilijker en staan verschillende pompen juist dichter op elkaar, waardoor ook de cumulatieve toename groter kan zijn. Mitigerende maatregelen zoals een nette afscherming of omkasting (gericht op het voorkomen van geluidsweerkaatsing) kunnen geluidshinder beperken. Daarnaast bestaat er geen landelijke wet- en regelgeving vanuit de Rijksoverheid om de cumulatieve geluidseffecten van warmtepompen te beperken. Strategieën om deze effecten te verminderen, zoals omkasting, zullen daarom in het warmteprogramma moeten worden opgenomen. Wanneer dit soort mitigerende maatregelen daarin worden benoemd, wordt verwacht dat op het gebied van geluid geen aanzienlijke milieugevolgen zullen optreden.

Tonaal geluid Een andere vorm van geluid dat voor overlast kan zorgen, is tonaal geluid. Tonaal geluid is een constante zelfde toon. Tonaal geluid is van belang omdat het vaak meer opvalt en als storender wordt ervaren dan niet-tonaal geluid. Dit komt doordat het menselijk oor gevoeliger is voor regelmatige patronen en frequenties. De meeste geluidsbronnen zullen tonen creëren die verspreid zijn over het frequentiespectrum. Tonaal geluid is vaak een erg specifieke frequentie. Dit valt op en kan als storend ervaren worden. Systeemonderdelen uit de verschillende technieken, zoals transformatorhuisje en de installaties kunnen tonaal geluid produceren. Bij transformatorhuisjes veroorzaakt de transformator vaak een tonaal geluid in de vorm van een Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

19/39

hoorbare bromtoon, meestal rond de frequentie van 50 of 60 Hz, afhankelijk van de netfrequentie. De pompen, ventilatoren en warmtewisselaars hebben vaak een constante frequentie, wat kan resulteren in tonaal geluid. Dit tonaal geluid kan vooral merkbaar zijn in stille omgevingen of 's nachts. Om geluidsoverlast te minimaliseren, kunnen maatregelen zoals geluidsisolatie, onderhoud van apparatuur en optimalisatie van de warmtepompinstallatie worden genomen. Door deze mitigerende maatregelen te treffen, worden aanzienlijke milieugevolgen als gevolg van tonaal geluid niet verwacht. Trillingen In de gebruiksfase kunnen trillingen ontstaan, vooral door de werking van de compressor en ventilator. Deze trillingen kunnen geluidsoverlast veroorzaken en zelfs schade aan de installatie of het gebouw toebrengen. Deze trillingen zijn te voorkomen of te verminderen door de lucht-water-warmtepomp op een stabiele ondergrond te monteren en gebruik te maken van dempers om de trillingen te absorberen. Vanwege de mogelijke schade zullen bij trillingen altijd maatregelen worden getroffen, waardoor geen aanzienlijke milieugevolgen zullen optreden. Lucht/atmosfeer In principe vinden er bij deze techniek geen emissies plaats en verandert de luchtkwaliteit niet. Incidenteel kan er bij een lekkage een emissie plaatsvinden. Lucht-waterwarmtepompen bevatten doorgaans (synthetische) koelvloeistoffen.

Zeker bij split-opstellingen (systeem bestaande uit een binnen- en buitenunit) bestaat de kans op lekkage van deze koelvloeistoffen. Deze koelvloeistoffen zijn vluchtige gassen en zullen dus in de atmosfeer opgaan, waarmee ze bijdragen aan het broeikaseffect. Echter, er zijn steeds meer monoblockopstellingen op de markt, waardoor er geen leidingen met koudemiddelen lopen tussen de buitenunit en de woning waardoor de kans op lekkage kleiner is. Ook wordt regelgeving over het gebruik van koelvloeistoffen steeds strenger, waardoor producenten steeds minder schadelijke koelvloeistoffen toepassen en daarmee de impact van eventuele lekkages geminimaliseerd wordt. Denk bijvoorbeeld aan de tegenwoordig verkrijgbare propaan warmtepompen. Hoe lager de GWP (Global Warming Potential) van het toegepaste koudemiddel, hoe minder schadelijk eventuele lekkage is met het oog op het broeikaseffect. Bij voorkeur is de GWP van het koudemiddel lager dan 150 CO 2-equivalent. Omdat dit negatieve effect alleen bij lekkages optreedt en dit bij normaal gebruik niet aan de orde zal zijn, wordt dit niet als een relevant effect beschouwd. Bodem Er worden voor deze warmtetechniek geen nadelige effecten op het gebied van bodem verwacht omdat er geen gebruik wordt gemaakt van de bodem.

Water Er worden voor deze warmtetechniek geen nadelige effecten op het gebied van water verwacht omdat er geen gebruik wordt gemaakt van water. Natuur en biodiversiteit Tijdens de aanlegfase kan tijdelijke verstoring optreden door aanwezigheid van mensen, installatiemateriaal en geluid. Deze effecten zijn zeer lokaal van aard. Natura 2000-gebieden worden niet beïnvloed. Tijdens de gebruiksfase kan beperkte invloed op vogels en vleermuizen ontstaan door ventilatiegeluid, maar dit blijft zeer beperkt. Zolang aan het geluidniveau van 40 dB(A) uit het Bbl wordt voldaan met individuele pompen zal verstoring niet of nauwelijks

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

20/39

optreden. Aanzienlijke milieugevolgen op natuur of biodiversiteit zijn daarom niet te verwachten. Archeologie en cultuurhistorie Er vindt bij de aanleg en het gebruik van lucht-water warmtepompen geen directe bodemverstoring plaats, dus archeologische risico’s zijn niet aanwezig. Cultuurhistorie en cultuurhistorisch erfgoed refereren aan specifieke elementen in de leefomgeving die een belangrijke rol spelen in de identiteit en geschiedenis van een gemeenschap, zoals monumentale gebouwen, archeologische monumenten, tuinen en parken, of beschermde stads- of dorpsgezichten. De gemeente kent een lange en rijke geschiedenis, waar veel overblijfselen van te vinden zijn. Er kunnen effecten op cultuurhistorische waarden optreden, bijvoorbeeld bij het boren door gevels van waardevolle gebouwen (zoals stinsen of monumentale boerderijen). Ook wanneer de warmtetechniek op een niet opvallende plek wordt geplaatst kunnen er effecten optreden door onder andere de boring in de gevels. Dit maakt deze techniek minder geschikt voor historische bebouwing. Er is per situatie maatwerk nodig om te bekijken of het toepassen van deze warmtetechniek vergunbaar is. Samenvatting kenmerken potentiële effecten Tabel 3 geeft een overzicht van de milieuaspecten waarvoor mogelijk effecten op kunnen treden tijdens de aanlegfase (a) of gebruiksfase (g) van de luchtwater warmtepomp in de verschillende wijktypen.

Witte cellen betekenen dat een effect op kan treden, maar dat dit niet te verwachten is. Grijze cellen betekenen dat er geen effect op kan treden en dat het betreffende milieuaspect niet relevant is voor de betreffende techniek. Uit de effectanalyse blijkt dat voor geen van de effectcriteria aanzienlijke milieugevolgen te verwachten zijn.

Tabel 3: Overzicht mogelijke negatieve milieueffecten lucht-water warmtepomp in verschillende wijken. Vooroorlogse woonwijk

Naoorlogse woonwijk

a/g

a/g

Natuur en biodiversiteit

a

a

Archeologie en cultuurhistorie

a

Geluid

Villawijk

Vinexwijk: a/g

Trillingen Bodem Water a

a

a

Samenvatting: Tijdens de aanlegfase van een lucht-water warmtepomp is er geen bodemverstoring en zijn geen grootschalige graafwerkzaamheden nodig, waardoor er geen impact op archeologie, bodem en water is. Wel kan tijdelijke geluidshinder ontstaan door transport van materialen en installatie van de buitenunit. In dichtbebouwde wijken kan dit tijdelijk als hinderlijk worden

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

21/39

ervaren, vooral in smalle straten. Vanwege de ruimere opzet zal dit in villawijken niet aan de orde zijn. Tijdens de gebruiksfase kan geluidsoverlast ontstaan door de buitenunit, bestaande uit ventilator en compressor. In compacte wijken met meerdere units dicht bij elkaar kan het cumulatieve geluid toenemen, terwijl in villawijken dit minder een probleem is vanwege grotere percelen en afstanden tussen woningen. Onder andere strategische plaatsing van warmtepompen en het plaatsen van omkastingen zijn maatregelen waarmee overlast door (cumulatief) geluid kunnen voorkomen. Trillingen treden incidenteel op, maar worden in voorkomende gevallen opgelost met trillingsdempers. Het ventilatiegeluid kan licht verstorend zijn voor vogels en vleermuizen, en de buitenunit kan visueel impact hebben op het straatbeeld, met name bij historische panden waar gevels of ornamenten geraakt kunnen worden. Bodem- en waterkwaliteit worden door deze techniek tijdens gebruik niet beïnvloed.

3.2.2

Bodem-water warmtepomp

Een bodem-water warmtepomp haalt zijn warmte uit de bodem via een gesloten buizennetwerk dat horizontaal of verticaal in de grond wordt aangelegd. Door dit netwerk stroomt een vloeistof (vaak een mengsel van water en antivries/glycol), die de aardwarmte opneemt en overdraagt aan een warmtepomp. De warmtepomp verhoogt vervolgens de temperatuur en gebruikt deze warmte om water te verwarmen voor de centrale verwarming en/of het sanitair. Omdat de temperatuur in de bodem op een bepaalde diepte relatief constant is, biedt deze techniek een zeer stabiel en efficiënt rendement, ook in de winter. Voor de installatie van een bodemwarmtepomp wordt gebruikgemaakt van een gesloten bodemenergiesysteem (GBES). Voor iedere woning moet hiervoor een boring worden uitgevoerd. Deze boring gebeurt met een grote, zware boorwagen. Omdat deze boorwagens tijdens de aanlegfase veel ruimte innemen, kunnen bepaalde wijktypen al op voorhand worden uitgesloten. Dit geldt met name voor woningen die zich bevinden aan smalle straten of moeilijk bereikbare locaties. Geluid Bij de installatie van een individuele bodemwarmtepomp ontstaat er tijdelijk geluidsoverlast. Vanwege het zware gewicht van de boorwagen moeten rijplaten worden geplaatst, waardoor het rijden over deze platen voor geluidsoverlast zorgt.

Het boren zelf veroorzaakt eveneens geluid, naast de geluidshinder die ontstaat door de inzet van machines en het transport van materieel. Deze machines zorgen voor geluidhinder tijdens de aanlegfase. De duur van de werkzaamheden voor één GBES is relatief kort: enkele dagen tot enkele weken. Deze pompen hebben geen buitenunit waardoor tijdens de gebruiksfase geen merkbare geluidshinder wordt verwacht. Trillingen Tijdens de aanlegfase kan trillinghinder op verschillende manieren ontstaan. Dit gebeurt voornamelijk door de boringen zelf en door het installatie gerelateerde vrachtverkeer. Omdat deze pompen geen buitenunit hebben wordt er tijdens de gebruiksfase geen merkbare trillinghinder verwacht. Bodem Tijdens de aanlegfase van een gesloten bodemenergiesysteem (GBES) kunnen er nadelige effecten optreden voor de bodem. Voor iedere woning moet Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

22/39

minimaal één boring worden uitgevoerd, vaak tot een diepte van wel 300 meter. Omdat hierbij gewerkt wordt met spoelboringen en smalle boorgaten (15–20 cm), is het lastig om scheidende bodemlagen goed te herkennen en volledig af te dichten. Dit vergroot het risico dat grondwater verontreinigd raakt wanneer beschermende scheidende bodemlagen worden doorboord. Er kunnen soms meerdere boringen per woning nodig om voldoende warmte te kunnen leveren. Het aantal boringen bij GBES ligt veel hoger dan bij andere systemen: 100 tot 150 keer meer dan bij open bodemenergiesystemen (OBES). Daarmee neemt ook de kans op negatieve effecten toe. Op het gebied van verontreiniging blijkt dat de regels die bodemverontreiniging moeten voorkomen vaak niet strikt worden nageleefd. Uit inspecties van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) blijkt dat er regelmatig afwijkingen zijn van de protocollen, waarbij in ongeveer de helft van de gevallen risico’s voor de bodem ontstaan. Tijdens de gebruiksfase van een gesloten bodemenergiesysteem (GBES) zijn er enkele risico’s voor de bodem. Het gesloten leidingsysteem werkt met een circulatiemedium dat rondgepompt wordt en warmte uitwisselt met de bodem. Wanneer de bodem na warmteonttrekking onvoldoende herstelt, kan bevriezing optreden, waardoor het systeem niet meer optimaal functioneert.

Lekkage van het circulatiemedium vormt een ander risico voor de grondwaterkwaliteit. Volgens een rapport van KWR treedt gemiddeld één lekkage per jaar op per 435 bodemlussen, met een grotere kans in het horizontale deel van het systeem dan in het verticale deel. Het effect van een lek hangt af van het gelekte volume en de samenstelling van het medium; een typisch GBES van 80 meter diepte bevat bijvoorbeeld ongeveer 85 liter circulatievloeistof. Kleine lekkages, bijvoorbeeld in een koppeling, leiden vaak pas na verloop van tijd tot storingen door drukverlies, terwijl grotere lekkages, bijvoorbeeld door graafschade, direct worden opgemerkt. Wanneer een systeem buiten gebruik wordt gesteld, wordt de leiding vaak gevuld met beton of een ander afdichtend materiaal om instorting of verontreiniging van grondwaterlagen te voorkomen. Dit betekent echter dat het materiaal in de bodemlaag aanwezig blijft en zich niet meer laat verwijderen. Hoewel dit technisch gezien geen acute milieuschade hoeft te veroorzaken, wordt er wel gesproken over een blijvende verandering van de bodemstructuur en een beperking van de mogelijkheden voor toekomstig hergebruik van dezelfde ondergrondse ruimte. Water Deze techniek maakt geen direct gebruik van grond- of oppervlaktewater, maar bij fouten tijdens aanleg kunnen lokale waterlagen worden geraakt.

Daarnaast kan het grote aantal boorgaten de verspreiding van bestaande (grondwater)verontreinigingen naar diepere lagen bevorderen, wat in infiltratiegebieden een extra risico vormt. Daarom is het belangrijk om vooraf hydrologisch onderzoek uit te voeren om negatieve effecten op de grondwaterkwaliteit en -kwantiteit te voorkomen. Daarnaast bestaat, zoals eerder benoemd, het risico op lekkage. Hierbij kan het circulatiemiddel uit het systeem terecht komen in het grondwater. Echter, er zijn ontwerpen van gesloten bodemenergiesystemen (GBES) waarbij kan volstaan met enkel water als circulatiemiddel, waardoor het risico op negatieve effecten op de grondwaterkwaliteit door lekkages wordt voorkomen (zie onderzoek Stowa: Bodemenergiesystemen v2, april 2022-converted.pdf).

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

23/39

Natuur en biodiversiteit Tijdens de aanlegfase kan tijdelijke verstoring van flora en fauna optreden, vooral door de omvang van het werkgebied. Bij horizontale systemen wordt vaak een groot oppervlak van de bodem verstoord, wat tijdelijke effecten kan hebben op de aanwezige vegetatie en kleine dieren. Ook het gebruik van grote boorwagens en de bijbehorende werkzaamheden kan tijdelijke invloed op de natuur hebben. Tijdens de gebruiksfase zijn er geen effecten te verwachten omdat het pompsysteem inpandig wordt geplaatst en er geen uitstralingseffecten zijn. De effecten zijn zeer lokaal van aard. Natura 2000gebieden worden niet beïnvloed. Wel kan lekkage van het circulatiemiddel invloed hebben op de in de bodem aanwezige microbiologie. Echter, er zijn ontwerpen van gesloten bodemenergiesystemen (GBES) waarbij kan volstaan met enkel water als circulatiemiddel, waardoor het risico op negatieve effecten op de in de bodem aanwezige microbiologie door lekkages wordt voorkomen (Zie onderzoek Stowa: Bodemenergiesystemen v2, april 2022-converted.pdf). Archeologie en cultuurhistorie Op individueel niveau is het risico van één boring op het archeologisch bodemarchief relatief laag. Door het hoge aantal boringen dat nodig is bij een GBES van maximaal 300 meter diep, kan het cumulatieve effect echter leiden tot een hoger totaalrisico op archeologische verstoring in de aanlegfase.

Ook het beperkte toezicht op GBES-boringen draagt bij aan een verhoogd totaalrisico op aantasting van archeologische waarden. Het aantal boringen per hectare vormt daarom een belangrijkere indicator voor het risico dan de diameter van een enkele boring. In de gemeente Achtkarspelen liggen enkele archeologisch waardevolle terreinen. Op deze locaties levert het toepassen van bodem-warmtepompen een risico op voor effecten op aanwezige archeologische waarden. Hier is het nodig om eerst archeologisch onderzoek uit te voeren voordat boringen worden uitgevoerd. Daarnaast kan er in de gebruiksfase effect zijn op cultuurhistorische waarden, bijvoorbeeld bij gebouwen met beperkte mogelijkheden voor aanpassingen aan gevel of tuin. Dit zal echter vooral in historische centra en mogelijk in vooroorlogse woonwijken aan de orde kunnen zijn waarbij cultuurhistorische elementen mogelijk beschadigd of aangetast. Door op voorhand archeologisch onderzoek uit te voeren is het optreden van effecten op archeologische waarden niet te verwachten. Ook bij cultuurhistorisch waardevolle objecten of elementen kan door het treffen van voldoende maatregelen aanzienlijke effecten worden voorkomen.

Samenvatting kenmerken potentiële effecten Tabel 4 geeft een overzicht van de milieuaspecten waarvoor mogelijk effecten op kunnen treden tijdens de aanlegfase (a) of gebruiksfase (g) van de luchtwater warmtepomp in de verschillende wijktypen. Witte cellen betekenen dat een effect op kan treden, maar dat dit niet te verwachten is. Grijze cellen betekenen dat er geen effect op kan treden en dat het betreffende milieuaspect niet relevant is voor de betreffende techniek. Rood en een x betekent dat deze techniek niet te verwachten is in het type wijk vanwege ruimtelijke beperkingen.

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

24/39

Tabel 4: overzicht mogelijk negatieve milieueffecten bodem-water warmtepomp. Vooroorlogse woonwijk

Naoorlogse woonwijk

Villawijk

Vinexwijk:

Geluid

a

a

a

a

Trillingen

a

a

a

a

Bodem

a/g

a/g

a/g

a/g

Water

a

a

a

a

Natuur en biodiversiteit

a

a

a

a

Archeologie en cultuurhistorie

a/g

a

a

a

Samenvatting: De aanlegfase van een individuele bodem-water warmtepomp vereist het plaatsen van een gesloten buizennetwerk via boringen tot wel 300 meter diep. Dit gaat gepaard met tijdelijk geluid door boorwerkzaamheden en transport van boorwagens.Trillingen kunnen optreden waar er vooral in dichtbebouwde wijken mogelijk meer overlast kan worden ervaren. Ook kan het bodemprofiel tijdelijk worden verstoord, waarbij het risico op verontreiniging bestaat als beschermende lagen worden doorboord. Archeologische lagen kunnen bij hoge verwachtingswaarden geraakt worden en hierdoor een effect ondervinden. Tijdens de gebruiksfase zijn de effecten op geluid en trillingen beperkt, omdat er geen buitenunit aanwezig is. De circulatie van het medium in de bodem kan leiden tot lokale bodem- of grondwaterverontreinigingen, bijvoorbeeld door lekkages, maar bij een correct ontwerp blijven de effecten beperkt. Natuur en biodiversiteit ondervinden geen invloed. Ten aanzien van cultuurhistorie kan schade optreden van cultuurhistorische elementen. Dit kan vooral in oudere wijken optreden.

3.2.3

Water-water warmtepomp

Er vallen drie technieken onder de water-water warmtepomp. Het onderscheid tussen de drie technieken wordt gemaakt door de bron die gebruikt wordt. Hierbij hoort: - Oppervlaktewater - Grondwater - PVT-panelen De toepassing van PVT-panelen voor warmteopwekking blijft in dit onderzoek buiten beschouwing, omdat hierbij geen gebruik wordt gemaakt van water als bron.

3.2.3.1

Water-water warmtepomp met gebruik van grondwater

Een water-water warmtepomp kan gebruik maken van grondwater als open bron. Via een pompput wordt grondwater opgepompt, waarna de warmte wordt onttrokken met behulp van een warmtewisselaar. Het afgekoelde water wordt daarna teruggevoerd in de bodem via een retourput. De gewonnen warmte wordt op een energiezuinige manier overgedragen aan water voor de

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

25/39

verwarming van de woning (via radiatoren of vloerverwarming) en voor sanitair warm water. Omdat het grondwater het hele jaar door een vrij constante temperatuur heeft, levert deze techniek een hoog rendement. Een water-water warmtepomp gebruikt geen fossiele brandstoffen zoals aardgas of stookolie en is daarom een milieuvriendelijk en duurzaam alternatief. Voor toepassing is meestal een vergunning nodig voor de onttrekking en terugvoer van grondwater. Ook hier wordt gebruikgemaakt van boorwagens die in wijken met dichte bebouwing en smalle straten vaak niet mogelijk is. Gezien de hoge kosten van dit systeem, mede vanwege de benodigde vergunning maar ook door de hoge kosten van het systeem zelf, is dit systeem financieel zeer onaantrekkelijk voor individuele toepassing. Een water-water warmtepomp met gebruik van grondwater (open systeem) is alleen financieel haalbaar in collectieve opstellingen en wordt in de praktijk dan ook alleen toegepast op collectieve basis. Echter, collectieve warmteoplossingen liggen buiten de scope van het Warmteprgoramma en daarmee van deze plan-merbeoordeling. Wel kan een water-water warmtepomp worden gekoppeld aan een gesloten leidingensysteem in de bodem. Hier is geen vergunning voor nodig, omdat geen gebruik wordt gemaakt van grondwater. Ook is een gesloten systeem minder kostbaar dan een open systeem.

Daarmee is dit voor individuele woningen wel financieel haalbaar. Echter, in deze opstelling is dit systeem hetzelfde als de bodem-water warmtepomp. Daarom gaan we in deze plan-mer-beoordeling niet nader in op de water-water warmtepomp met gebruik van grondwater, maar wordt hiervoor verwezen naar paragraaf 3.2.2.

3.2.3.2

Water-water warmtepomp met gebruik van oppervlaktewater (gesloten systeem)

Een water-water warmtepomp kan ook gebruik maken van oppervlaktewater (rivieren, meren of sloten). Dit kan op twee manieren: via een open systeem (water wordt opgepompt en teruggevoerd) of via een gesloten collector (leidingen met koelvloeistof liggen in het water). De onttrokken warmte wordt op een energiezuinige manier overgedragen aan water voor de verwarming van de woning (via radiatoren of vloerverwarming) en voor sanitair warm water. Het gebruik van oppervlaktewater als warmtebron, ook wel aquathermie genoemd, kan zowel collectief worden ingezet via warmtenetten voor hele wijken, als individueel via kleinere systemen voor woningen of gebouwen. Voor deze notitie nemen we de laatstgenoemde als uitgangspunt omdat de gemeente uitgaat van individuele warmtetechnieken. Een water-water warmtepomp gebruikt geen fossiele brandstoffen zoals aardgas of stookolie en is daarom een milieuvriendelijk en duurzaam alternatief. Voor toepassing kan een melding of vergunning nodig zijn, afhankelijk van het type systeem en de locatie. Veelal is de gemeente het bevoegd gezag voor kleinere oppervlaktewateren (vijvers, sloten), maar in geval van een rivier of meer kan de provincie of het waterschap bevoegd gezag zijn. Voor de vraag of een melding of vergunning noodzakelijk is, wordt aanbevolen het betreffende bevoegd gezag te raadplegen.

Met het oog op financiële haalbaarheid voor individuele huishoudens, gaan we in deze beoordeling alleen in op aquathermie via een gesloten collector (gesloten systeem). Een open systeem is namelijk veel kostbaarder en is

Sweco | Plan-mer-beoordeling Warmteprogramma Achtkarspelen Projectnummer 51032751 Datum 14-11-2025

Versie Definitief

Documentreferentie Plan-mer-beoordeling warmteprogramma Achtkarspelen

26/39

daarom in de praktijk alleen haalbaar als collectieve oplossing. Collectieve warmteoplossingen liggen buiten de scope van deze plan-mer-beoordeling. Een belangrijke voorwaarde voor de individuele toepassing van een gesloten aquathermie op basis van oppervlaktewater is dat de te verwarmen woning (of het te verwarmen gebouw) direct aan een oppervlaktewater ligt. Daarmee zal dit systeem voor slechts een deel van de woningeigenaren in Achtkarspelen een optie zijn. Het systeem bestaat uit een gesloten leidingen-/buizensysteem (vergelijkbaar met een radiator), gevuld met een circulatiemiddel, dat in het oppervlaktewater wordt gehangen. Het systeem onttrekt warmte aan het water middels een warmtepomp en warmtewisselaar in de woning. Er is minder risico op interferentie tussen individuele systemen dan bij individuele bodemlussen (bodem-water warmtepompen). Bij meerdere individuele systemen die gebruik maken van hetzelfde oppervlaktewater kan het water weliswaar afkoelen, waarmee het systeemrendement verlaagt, maar het systeem blijft operationeel. Een interessant voorbeeld van een water-water warmtepomp op een gesloten aquathermie systeem met gebruik van oppervlaktewater is de installatie bij Gerrit Hiemstra, woonachtig in Balk in Friesland.

4 Geluid Tijdens de aanlegfase kan geluidshinder optreden door boor- en graafwerkzaamheden, wat gelijk kan zijn aan de aanlegfase van de bodemwater warmtepomp, bij het aanleggen van bronnen en leidingen naar de woning. Tijdens de gebruiksfase is vrijwel geen geluidshinder omdat er geen buitenunit nodig is. Alleen de compressor en pompen binnenshuis produceren geluid, maar dit is beperkt en vergelijkbaar met een koelkast. Er zijn dus nauwelijks negatieve effecten op geluidhinder voor de woonomgeving te verwachten. Trillingen Tijdens de aanleg kunnen tijdelijke trillingen optreden bij boringen of het aanleggen van leidingen, wat gelijk aan de aanleg van bodem-water warmtepompen kan zijn. Tijdens de gebruiksfase kan beperkte trillingshinder ontstaan door de interne compressor en pompen. Omdat deze zich binnenshuis bevinden, kunnen trillingen worden gedempt met trillingsdempers en een stabiele fundering. Structurele nadelige effecten op gebouwen of omgeving worden niet verwacht. Bodem Er worden voor deze warmtetechniek geen nadelige effecten op het gebied van bodem verwacht omdat er geen bodemverstorende werkzaamheden noodzakelijk zijn. Water Het systeem onttrekt warmte aan oppervlaktewater. Bij gesloten collectoren vindt geen directe beïnvloeding van het oppervlaktewater plaats, behalve een lichte afkoeling van het omringende water.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Achtkarspelen&id=e6e17f34-874a-4997-9602-d85fb565484c