Rapport klimaatadaptatiestrategie.pdf

Klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda Aalten Samen bewust met daadkracht aan de slag

Colofon Auteur(s) Bart van Eck, Chakira Vink en Michiel van Lierop Opdrachtgever Gemeente Aalten Postbus 140 8100 AC Aalten (0572) 347 799 info@aalten.nl www.aalten.nl Datum 07-09-2022 Versie d1 ©

2

Waterprof B.V. 2022

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

Samen bewust en met daadkracht aan de slag Net als de rest van Nederland ontkomt ook onze gemeente niet aan de gevolgen van klimaatverandering. Het wordt natter, droger en warmer en dat hebben we het afgelopen jaar gemerkt. Niet eerder was het zo droog. In de zomer was dit het gesprek van de dag. Deze herfst valt vooral op hoe warm het blijft. Als gevolg van deze veranderingen krijgt klimaat een steeds prominentere rol in onze dagelijkse gesprekken. Aan de ene kant is dit vervelend omdat het een teken is dat we de veranderingen merken. Aan de andere kant is dit goed, want het wijst op bewustwording en de noodzaak tot actie. Een mooi, klimaatbestendig Aalten is een leefbare gemeente die is aangepast aan de gevolgen van klimaatverandering. We doen dit als gemeenschap, voor de gemeenschap. Met bewoners en ondernemers trekken we gezamenlijk op om water langer vast te houden, biodiversiteit te verhogen, koelteplekken te realiseren en bovenal de belevingswaarden van onze prachtige kernen en buurten te verhogen. Mooie al bestaande voorbeelden zijn de herinrichting van de Admiraal de Ruyterstraat in Aalten en het centrumplan voor Dinxperlo. Om een klimaatbestendige gemeente te realiseren is nog wel actie nodig en dus moeten we nu aan de slag met klimaatadaptatie. Als we wachten met het nemen van maatregelen wordt de gevolgschade steeds groter en zijn straks duurdere maatregelen nodig.

Ook dit bewustzijn moeten we creëren. De lokale klimaatadaptatiestrategie (LAS) gaat ons daarbij helpen. Ik nodig u van harte uit om deze LAS te lezen, geïnspireerd te raken en uw steentje bij te dragen aan een mooie klimaatbestendige gemeente. Erik Groters Wethouder Gemeente Aalten

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

3

Inhoud Voorwoord

3

1

Introductie

5

2

Waarom deze klimaatadaptatiestrategie?

6

2.1 Aanleiding

6

2.2 Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie

6

2.3 Aaltense aanpak

7

2.4 In dit rapport

8

WETEN: De gevolgen van klimaatontwrichting in Aalten

9

3.1 Het wordt natter

9

3.2 Het wordt droger

14

3.3 Het wordt warmer

17

WILLEN: Ambitie klimaatadaptatie Aalten in 2050

21

4.1 Risico’s en prioritering

21

4.2 De opgave

23

4.3 Meekoppelen

23

4.4 Ambitie Aalten 2050

25

4.5 Strategie

27

WERKEN: Uitvoeringsagenda 2022-2030

32

5.1 Uitvoeringsagenda 2022-2030

32

Financiering

39

6.1 Gemeentelijke opgave

39

6.2 Stimuleringsmaatregelen

40

6.3 Waterschapssubsidies

42

Bijlagen

43

3

4

5

6

7

4

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

1

Introductie

De klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda van gemeente Aalten is het resultaat van een uitgebreid intern proces. Met dit document kan de gemeente het gesprek aangaan met haar inwoners. Dankzij de klimaatadaptatiestrategie weten we wat de klimaatuitdagingen zijn en waar we aan willen werken om die uitdagingen het hoofd te bieden. De visie van onze inwoners, bedrijven en andere belangrijke partners kennen we nog niet. Tijdens de zogenaamde risicodialogen (zo noemen we het gesprek over de risico’s die we door klimaatverandering lopen) halen we die op en gaan we dit document verder verrijken om zo te komen tot een definitieve klimaatadaptatiestrategie.

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

5

2

Waarom deze klimaatadaptatiestrategie?

2.1

Aanleiding

De klimaatrecords volgen elkaar in rap tempo op. Voor Aalten zijn dit het hitterecord van 40,4 °C in 2019, het droogterecord van bijna 400 mm neerslagtekort in 2022 en in de Achterhoek zijn in het laatste decennium neerslaghoeveelheden tot 138 mm in een etmaal gemeten. De kans dat deze extremen voorkomen neemt door klimaatverandering toe. In Nederland stijgt de gemiddelde temperatuur tot 2050 tussen de 1 en 2,3 °C ten opzichte van het huidige klimaat. Om de gevolgen te beperken moeten we ons aanpassen, dat noemen we (klimaat)adaptatie.1

2.2

Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie

Sinds 2018 is het landelijke Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) van kracht. Hierin hebben het Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten met elkaar afgesproken dat ons land vanaf 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. Verschillende overheden werken hiervoor met elkaar samen in zogenaamde werkregio’s, zoals de Achterhoek+, waar Aalten ook onderdeel van uit maakt. Het DPRA gebruikt de trits ‘weten-willen-werken’ (zie Figuur 2.1) om te komen tot een klimaatadaptief en waterrobuust land. Deze trits houdt in dat op regionaal en lokaal niveau: 1.

weten: effecten van klimaatverandering – weerextremen – in kaart worden gebracht;

2.

willen: in dialoog met de belangrijkste belanghebbenden een gezamenlijke ambitie wordt bepaald;

3.  werken: gezamenlijk uitvoeringsagenda’s worden opgesteld om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust te maken.

Bron: Deltaprogramma 2018

Figuur 2.1. De trits weten-willen-werken (bron: Deltaprogramma 2018).

In Figuur 2.1 is te zien dat de trits over de tijd heen herhaald wordt. Dit houdt in dat er elke zes jaar gekeken wordt of kwetsbaarheden en kansen veranderen, dat strategieën herijkt worden en projecten waar nodig worden bijgestuurd of opgestart.

Klimaatadaptatie heeft niet als doel om klimaatverandering te stoppen/te mitigeren. We maken ons alleen weerbaar tegen de gevolgen

1

van klimaatverandering.

6

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

Het DPRA vertaalt de trits ‘weten-willen-werken’ naar zeven ambities. Deze ambities vormen stappen die gemeenten kunnen volgen om hun omgeving klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. De ambities zijn: 1.

kwetsbaarheden in beeld brengen;

2.

risicodialoog voeren en strategie opstellen;

3.

uitvoeringsagenda opstellen;

4.

meekoppelkansen benutten;

5.

stimuleren en faciliteren;

6.

reguleren en borgen;

7.

handelen bij calamiteiten.

Het doel van de opdracht is om voor de gemeente Aalten te komen tot een Lokale Klimaatadaptatiestrategie (LAS) en uitvoeringsagenda. Daarmee ligt de focus op de eerste drie ambities. Ambitie 1 Kwetsbaarheden in beeld brengen weerspiegelt het ‘weten’, ambitie 2 Risicodialoog voeren en strategie opstellen staat voor het ‘willen’ en ambitie 3 Uitvoeringsagenda opstellen reflecteert het ‘werken’.

2.3

Aaltense aanpak

De gemeente Aalten werkt de komende jaren vanuit het raadsprogramma 2022 – 2026 en het uitvoeringsprogramma Daadkrachtig, Duurzaam en Dichtbij aan 6 thema’s. De klimaatstrategie Aalten valt onder thema 2, duurzaamheid en klimaat. Meer specifiek sluit de klimaatstrategie aan bij de onderdelen: • 2f regionale aanpak droogte; • 2g stimuleringsmaatregelen duurzaamheid en klimaat; • 2h biodiversiteit en klimaatadaptatie bij elk ruimtelijk plan. Vanuit de voornoemde onderwerpen ondersteunt de klimaatstrategie de lokale realisatie van de onderstaande Global Goals: • 6, schoon water en sanitair; • 11, duurzame steden en gemeenschappen; • 13 klimaatactie; • 15 leven op het land. De klimaatstrategie Aalten is opgesteld volgens de nationale DPRA-trits ‘weten-willen-werken’. In Figuur 2.2 is te zien welke bronnen en activiteiten zijn ingezet om daar invulling aan te geven.

Figuur 2.2 laat zien dat voor het ‘weten’ een aantal bestaande inzichten zijn gebundeld om zo de kwetsbaarheden in beeld te brengen. De voornaamste bronnen zijn de Klimaateffectatlas en de regionale stresstesten.

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

7

Weten Klimaateffectatlas

Willen

Regionale stresstesten 2021

Interne risicodialoog; dialoog met de gemeente

Werken

Klimaatstraatwens

Meekoppelkansen

Concept Lokale Adaptatiestrategie

Uitvoeringsagenda

Figuur 2.2. Proces Klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda Aalten.

Voor het ‘willen’ heeft bij de gemeente een interne risicodialoog plaatsgevonden. Daarbij zijn verschillende beleidsdomeinen zoals wonen, wegen, groen, ruimtelijke ordening en het waterschap betrokken. Ook zijn er met de Klimaatstraatwens wensen van bewoners opgehaald. Het ‘weten’ en ‘willen’ wordt vervolgens gecombineerd in een concept-LAS. Bij het ‘werken’ wordt deze LAS vertaald naar een uitvoeringsagenda. Daarbij wordt meteen gekeken naar meekoppelkansen in de gemeente. Om te komen tot een definitieve LAS volgt de gemeente Aalten een iets andere aanpak dan voorgesteld in nationale DPRA aanpak. De risicodialoog met externe belanghebbenden zoals het waterschap, de veiligheidsregio, inwoners, bedrijven en overige instellingen wordt namelijk pas gevoerd na het opstellen van de LAS en uitvoeringsagenda, in plaats van daarvoor. Om die reden gaat het om een concept-LAS, die pas definitief wordt na het verwerken van de input uit de externe risicodialoog. De reden voor het aanpassen van het proces is drieledig. 1. Het veranderende klimaat heeft gevolgen voor alle thema’s uit het raadsprogramma, maar het onderwerp leefde vooral bij Team Ruimte en nog niet voldoende bij de overige teams van de gemeente. Daarom is eerst gewerkt aan interne bewustwording over dit onderwerp. Hierdoor is een breder gedragen ambtelijk beeld over de klimaatuitdagingen voor de gemeente Aalten ontstaan. 2.

Door het voeren van de interne dialoog zijn de meekoppelkansen voor en bij de diverse teams opgehaald. 3. Klimaatadaptatie is één van de onderwerpen voor de omgevingsvisie. Daarom is er voor gekozen de externe klimaatdialoog te voeren tijdens het participatieproces van de omgevingsvisie: het ophalen van de gebiedsopgaven bij de externe belanghebbenden.

2.4

In dit rapport

Dit rapport volgt de structuur weten-willen-werken zoals ook de DPRA die toepast. In het volgende hoofdstuk worden de gevolgen van klimaatontwrichting voor gemeente Aalten beschreven (hoofdstuk 3). Daarna volgen de doelen die gemeente Aalten zichzelf stelt op het gebied van klimaatadaptatie (hoofdstuk 4). Vervolgens wordt de werkwijze besproken waarop de gemeente aan de doelen gaat werken in de periode 2022-2030 (hoofdstuk 5). Tot slot wordt de financiering van de uitvoeringsagenda behandeld (hoofdstuk 6).

8

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

3 WETEN: De gevolgen van klimaatontwrichting in Aalten De kwetsbaarheid van Aalten in kaart gebracht Tussen 2019 - 2021 heeft de gemeente met andere overheden binnen de werkregio Achterhoek+ stresstesten uitgevoerd om de gevolgen van droogte, wateroverlast, overstroming2 en hittestress inzichtelijk te maken. Deze inzichten zijn verwerkt in de digitale klimaatatlas.3 Deze atlas bevat kaarten die voor de vier thema’s weergeven waar problemen ontstaan door extreem weer als gevolg van klimaatverandering. Het KNMI werkt met een bandbreedte voor klimaatverandering, die is verwerkt in de klimaatscenario’s. Deze klimaatscenario’s zijn vertaald in de effectberekeningen van de stresstesten. De scenario’s worden in 2023 herzien, maar het uitgebrachte klimaatsignaal 2021 laat al doorschemeren dat de extremen elkaar sneller zullen opvolgen. Wijzigingen van de klimaatscenario’s zullen dan ook gevolgen hebben voor de uitkomsten van de stresstesten.

3.1

Het wordt natter

Steeds vaker krijgen we te maken met korte, hevige buien. Het riool in Aalten is getoetst en berekend op een bui met een maximale neerslag van ongeveer 20 mm in een uur. Deze bui komt gemiddeld eens per twee jaar voor. Een bui die groter is dan 20 mm per uur zorgt vaak voor water op straat. Aalten is gelegen in een glooiend gebied. Het water dat op straat komt, blijft niet stil staan, maar stroomt naar de laagste plekken in de gemeente. De stresstest laat zien waar het water naartoe stroomt en ophoopt. Daar waar water zich ophoopt bevinden zich mogelijke overlastlocaties en knelpunten. Denk bij overlast aan bijvoorbeeld water dat woningen in loopt of wegen die niet meer (voor hulpdiensten) begaanbaar zijn. De ernst van een knelpunt is niet uit de stresstestkaart te halen, deze wordt bepaald tijdens de risicoanalyse en -dialoog. Naast kortdurende neerslag kan er ook langdurige neerslag voorkomen. Langdurige neerslag kan zorgen voor grondwateroverlast. Een voorbeeld van grondwateroverlast zijn kruipruimten4 die vollopen met grondwater. De stresstesten geven meer inzicht in de grondwatersituatie in bebouwd gebied en tonen waar de aandachtsgebieden zijn gelegen in de gemeente. 3.1.1

Wateroverlast in Aalten

De effecten van de extreme neerslag voor gemeente Aalten zijn bepaald met de landelijk geadviseerde bui als uitgangspunt. Het gaat hier om een bui van 70 mm in één uur, die eens per 100 jaar voorkomt. Naast deze bui zijn ook andere regionale buien doorgerekend, zoals de bui van

2

H  et thema ‘overstroming’ is tijdens de stresstest als (relatief) irrelevant beschouwd voor de gemeente Aalten en daarom niet meegenomen in deze klimaatadaptatiestrategie.

3

De uitgangspunten die bij het vormgeven van de stresstesten zijn gehanteerd zijn via de link te achterhalen.

4

Kelders zijn niet genoemd, deze dienen waterdicht te zijn en vallen zodoende buiten de beoordeling voor grondwateroverlast (bron: GRP)

9

160 mm in twee uur die in 2010 is gevallen. Deze bui is twee keer zo groot als het uitgangspunt. In Figuur 3.1 en Figuur 3.2 laten we de verschillen tussen de berekende buien zien met de kern Aalten als voorbeeld.

Figuur 3.1. Gevolgen van een bui van 70 mm per uur (landelijk uitgangspunt) in de kern Aalten.

10

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

Figuur 3.2. Gevolgen van een bui van 160 mm in 2 uur in de kern Aalten.

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

11

De verschillen tussen Figuur 3.1 en Figuur 3.2 zijn groot. Hoe meer (donkerder) blauw op de kaart, hoe meer water zich heeft verzameld in die gebieden. Uit Figuur 3.1 is op te maken dat de meeste panden in Aalten een klein risico lopen op schade door extreme neerslag (oranje of rood gekleurd). Wegen zijn veelal toegankelijk voor calamiteitenverkeer (groen en geel). Over het algemeen kan gesteld worden dat grote hoeveelheden water op straat wel degelijk zorgen voor hinder, maar dat de kern Aalten niet heel kwetsbaar is voor deze extreme bui. Figuur 3.2 laat zien dat dit niet geldt voor de bui van 160 mm die in 2 uur valt. Vooral de wijken in het zuiden van de kern Aalten zijn kwetsbaar voor deze extreme bui. Veel water blijft daar staan en wegen worden tijdelijk onbegaanbaar voor hulpdiensten (rood). Ondanks deze kwetsbaarheid lijken de panden in de Aalten ook in dit scenario weinig risico te lopen op schade met uitzondering van enkele panden in het centrum en het industrieterrein. Andere plekken, zoals de kern Dinxperlo, zijn meer kwetsbaar voor de extremen dan kern Aalten. Vooral nabij de Aaldersbeeklaan en de Melbrink is een verhoogde kans op wateroverlast en schade. In het buitengebied zien we vooral inundatie van landbouwpercelen. Figuur 3.3 geeft een indruk van de kwetsbaarheid van de volledige gemeente.

Figuur 3.3. Gevolgen van een bui van 70 mm per uur (landelijk uitgangspunt) in de gemeente Aalten.

12

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

3.1.2

Risico-inschatting door wateroverlast in Aalten

In welke mate de kwetsbaarheden en bijhorende risico’s onwenselijk zijn, hangt af van de risicoanalyse en de ambities. In Tabel 3.1 zijn de gevolgen van extreme neerslag voor de gemeente Aalten opgesomd die als (zeer) relevant geïdentificeerd zijn tijdens de interne risicodialoog. Tabel 3.1. Relevante gevolgen van wateroverlast in Aalten, inclusief ernst en sector waar effect optreedt. Shock/ Stress

Water en ruimte

Natuur

Klimaateffect ↓ Gevolgen →

Landbouw, tuinbouw en visserij

Gezondheid

Recreatie en tourisme

Infrastructuur

Energie

IT en telecom

Veiligheid

Zeer relevant Toename wateroverlast*

Shock

Toename schimmels in getroffen woningen

Shock

Toename kans uitval elektriciteitsvoorzieningen

Shock

Toenemende schade aan woningen, gebouwen en voertuigen*

Shock

Schade aan gebouwen, kassen en oogsten

Shock

Oogstschade landbouw

Shock

Conditie infrastructuur versneld achteruit

Stress

Mogelijk meer blootstelling aan wateroverdraagbare ziekteverwekkers door water op straat

Shock

Verandering ziekten en plagen Shock Toename kans vochtige woningen

shock

Verandering van de kwaliteit Shock van het oppervlaktewater door afspoeling en overstort van rioolwater Kansen voor natte natuur

Kans

Bodemverdichting

Stress

Verandering blootstelling aan ziekteverwekkers

Stress

Toename schimmel en huisstofmijtallergie

Stress

Verandering ecosystemen/ soorten

Stress

Relevant Afname concentratie contaminanten (verdunning)

Stress

Toename risico's buitenevenementen

Shock

Toename erosie bovenloop en Stress sedimentatie benedenloop Toename erosie in heuvelachtig gebied

Stress

Afname beschikbaarheid infrastructuur

Stress

Groot

Medium

Klein

In Tabel 3.1 is te zien dat effecten ook beoordeeld zijn op de impact (groot, medium en klein). De impact van een effect kan verschillen over sectoren. Ook is te zien dat in bepaalde domeinen meer effecten optreden dan in andere (zoals gezondheid vs. IT en telecom).

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

13

Naast het benoemen van relevante gevolgen is met de Klimaatschadeschatter een inschatting gemaakt van de potentiële schade die door wateroverlast ontstaat. Hoewel de schadeposten grove schattingen zijn met een matige betrouwbaarheid, geeft het wel een indicatie van de verschillen in schade tussen het huidige klimaat en een veranderend klimaat. De schade benoemd in Figuur 3.4 ontstaat door: (in)directe schade aan panden, hagelschade, indirecte schade aan wegen, schade aan voertuigen, infecties door water op straat en schade aan elektriciteitskasten. De bedragen laten zien dat er aanzienlijk meer schade optreedt bij een gewijzigd klimaat. Per inwoner nemen de kosten met meer dan 50% toe. Uit het voorgaande blijkt dat de effecten en de toename in schade niet verwaarloosbaar zijn. Dit bevestigt de noodzaak om in de klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda ambities en maatregelen op te nemen die de effecten van wateroverlast tegengaan.

Figuur 3.4. Schade (in miljoenen euro’s) tot en met 2050 door wateroverlast bij een (on)gewijzigd klimaat. (bron: www.klimaatschadeschatter.nl)

3.2

Het wordt droger

Met een veranderend klimaat vallen buien heviger over kortere perioden van tijd. Hierdoor ontstaan perioden waarin weinig neerslag valt en waarin zich een neerslagtekort kan voordoen. Bovendien neemt door de toenemende temperaturen de verdamping (en het watergebruik) toe. Beide trends dragen bij aan een grotere kans op droogte. Maar droogte is meer dan alleen een neerslagtekort. Het gaat ook over de beschikbaarheid van water voor bijvoorbeeld kwetsbare natuur. Droogte kent diverse nadelige gevolgen, een overzicht is gegeven in tabel 3.2 (zie pagina 16). In de stresstest is uitgegaan van het droogste klimaatscenario. Daarin neemt het neerslagtekort met 30% toe. Dit lijkt een steeds reëler beeld te worden, zeker op de hoge zandgronden. Zandgronden zijn immers gevoeliger voor droogte dan andere grondsoorten omdat ze minder goed vocht vast houden. De uitschieters van 2018, 2019, 2020 en 2022 zijn hiervoor een belangrijke indicatie.

14

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

Figuur 3.5. Gevolgen van droogte in de gemeente Aalten.

Figuur 3.6. Gevolgen van droogte in de gemeente Aalten.

Mate waarin er risico is dat vegetatie onvoldoende

Gemiddeld Laagste Grondwaterstand in centimeters onder

bodemvocht en grondwater tot beschikking heeft.

het maaiveld.

3.2.1

Droogte in Aalten

Droogte vormt het grootste risico in de gemeente Aalten. In 2022 hebben we een recordjaar met een neerslagtekort van bijna 400 mm en zeer lage grondwaterstanden lokaal in de gemeente. Het lijkt erop dat het voorjaar en de zomer de komende jaren steeds droger worden. Figuur 3.5 toont de droogtegevoeligheid in de gemeente Aalten. Figuur 3.5 laat zien in hoeverre er risico is dat vegetatie onvoldoende bodemvocht en grondwater tot beschikking heeft. De ligging op het Oost-Nederlands plateau als natuurlijk infiltratiegebied en het bijhorend dekzandlandschap zorgen van nature al voor lage grondwaterstanden, wat de kwetsbaarheid voor droogtegevoeligheid vergroot. Hoe roder het gebied, hoe droogtegevoeliger. In de donkerrode gebieden is het vochttekort maximaal en is er geen benutting van het grondwater meer mogelijk. De vegetatie is dan volledig afhankelijk van neerslag of beregening en daarmee zeer droogtegevoelig. Uit de stresstest blijkt verder dat Gemiddeld Lage Grondwaterstanden minimaal 50 tot 80 cm beneden maaiveld zitten. Dit weerspiegelt de stukken in Figuur 3.6 die geelkleurig zijn. Dat is voor natte en kwetsbare natuur vaak te laag. Gemiddeld genomen liggen de grondwaterstanden in het gebied bij droogte beneden de 180 cm. Op de plekken met het donkerste rood, loopt dit zelfs op tot 250 cm. 3.2.2

Risico-inschatting door droogte in Aalten

Door de droogte is het voor agrariërs op dit moment soms al niet meer toegestaan om water uit het oppervlaktewater te onttrekken. Dit gaat mogelijk later ook gelden voor grondwater. De gevolgen van droogte worden in veel sectoren op dat moment voelbaar. De impact hiervan is enorm, want

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

15

zoals duidelijk werd is in sommige gebieden de vegetatie tijdens droogte volledig afhankelijk van beregening. De werkregio Achterhoek+ is door het grote risico van droogte daarom gestart met een programma-aanpak Droogte. Daarin wordt in gezamenlijkheid geprobeerd om de pijn door droogte te verzachten. Tabel 3.2 biedt een overzicht van alle relevante droogtegevolgen voor gemeente Aalten. Shock/ Stress

Water en ruimte

Natuur

Klimaateffect ↓ Gevolgen →

Landbouw, tuinbouw en visserij

Gezondheid

Recreatie en tourisme

Infrastructuur

Energie

IT en telecom

Veiligheid

Zeer relevant Lagere gewasopbrengsten*

Shock

Oogstschade landbouw*

Shock

Vaker een beregingsverbod

Shock

Verandering hydrologie natuurgebieden

Stress

Verandering ecosysteem/ verschuiving soorten

Stress

Hogere kosten waterbeheer

Stress

Afname zoetwaterbeschikbaarheid

Stress

Toename vraag naar water

Stress

Relevant Afname verkeersongelukken wegtransport

Kans

Internationaal verbeterede concurrentiepositie

Kans

Verandering luchtoverdraagbare infectieziekten

Stress

Toename blootstelling aan pollen door toename CO2

Stress

Minder koelwaterindustrie

Stress

Bedreiging cultureel erfgoed

Stress

Verlies soorten en habitats a.g.v. hogere concentraties contaminanten

Stress

Verlies aan soorten en habitats

Shock

Nederland/Aalten gunstiger vakantieland/gebied

Kans

Toename fijnstof

Stress

Innamepunten drinkwater WestNederland verzilten

Stress

Verminderde zoetwatreaanvoer (West-Nederland)

Stress

Toename CO2 uitstoot

Stress

Toename kans op natuurbranden/ bermbranden*

Shock

Hogere blootstelling wateroverdraagbare infectieziekten

Stress

Tabel 3.2. Relevante gevolgen van droogte in Aalten, inclusief ernst en sector waar effect optreedt.

Groot

Medium

Klein

In Tabel 3.2 is te zien dat veel gevolgen optreden in de sector land- en tuinbouw. Veel gevolgen worden daar ingeschat als zeer relevant en met een grote impact. Naast het benoemen van relevante gevolgen is met de Klimaatschadeschatter een inschatting gemaakt van de potentiële schade die door droogte ontstaat. Dit is te zien in Figuur 3.9.

16

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

Figuur 3.7. Schade (in miljoenen euro’s) tot en met 2050 door droogte bij een (on)gewijzigd klimaat.

Figuur 3.7 toont dat de geschatte schade voor Aalten tot 2050 ongeveer 138 miljoen euro bedraagt. Met name de landbouw zal veel hinder ondervinden van droogte. Opvallend is dat de schade iets lager uitvalt dan in de huidige situatie. Dit komt doordat het warmere weer zorgt voor een hogere gewasopbrengst (het groeiseizoen duurt langer). Evengoed is de schade per inwoner hoger dan die van wateroverlast en hitte bij elkaar opgeteld. Uit het voorgaande blijkt dat de effecten en de hoeveelheid schade niet verwaarloosbaar zijn. Dit bevestigt de noodzaak om in de klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda ambities en maatregelen op te nemen die de effecten van droogte tegengaan.

3.3

Het wordt warmer

Het klimaat van 2050 heeft een hogere maximumtemperatuur dan het klimaat van vandaag. Deze stijgt mogelijk met 2 tot 3 °C. Het aantal tropische dagen (+ 30 °C) en warme dagen (+ 25 °C) tijdens de zomer neemt verder toe, respectievelijk met 6 dagen en 40 dagen. Ook de nachten met een temperatuur hoger dan 20 °C zullen toenemen (+ 7 nachten). We zien dat de bebouwde omgeving sneller opwarmt dan het omliggende gebied. Dit heet het hitte-eilandeffect, een weergave hiervan is te zien in Figuur 3.8.

Figuur 3.8. Schematische weergave hitte-eilandeffect (geen weergave van de situatie in gemeente Aalten). Klimaatadaptatie-strategie Aalten

17

De toenemende hitte heeft een negatief effect, vooral op onze gezondheid en de natuur. We noemen dit hittestress. Hittestress wordt uitgedrukt in gevoelstemperatuur, die wordt berekend aan de hand van luchttemperatuur, de straling, de wind en luchtvochtigheid. Grote hoeveelheden verhard oppervlak verhogen de gevoelstemperatuur, terwijl schaduw en groen de gevoelstemperatuur verlagen. Veel kan bereikt worden met de juiste inrichting van het buitengebied of gebruik van materialen in de stad.

3.3.1

Hitte in Aalten

In Figuur 3.9 is het hitte-eilandeffect voor de gemeente Aalten weergegeven. Figuur 3.9 laat zien dat de dorpskernen extra kwetsbaar zijn voor hitte, zeker Dinxperlo, Bredevoort en Aalten. Lichtrood laat een temperatuurstijging zien tussen de 2 en 3 °C ten opzichte van het buitengebied. Donkerrood toont een maximale temperatuurstijging van zo’n 4 °C. Dat betekent dat wanneer de temperatuur in het buitengebied de 30 °C bereikt, bepaalde wijken in o.a. Dinxperlo en Aalten te maken krijgen

Figuur 3.9. Gevolgen van hitte in de gemeente Aalten.

met temperaturen van 34 °C.

3.3.2

Risico-inschatting door hitte in Aalten

We spreken van hittestress als de gevoelstemperatuur onaangenaam of zelfs schadelijk is voor mens en dier. Dit is voor mensen bij 35 °C, vanaf 41 °C spreken we van extreme hittestress. Vooral jonge kinderen en ouderen krijgen bij fysieke inspanning problemen. Ook slapen is lastiger onder warme omstandigheden met alle gevolgen van dien. Tabel 3.3 laat zien welke relevante effecten van hitte in Aalten optreden.

18

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

Shock/ Stress

Water en ruimte

Natuur

Klimaateffect ↓ Gevolgen →

Landbouw, tuinbouw en visserij

Gezondheid

Recreatie en tourisme

Infrastructuur

Energie

IT en telecom

Veiligheid

Zeer relevant Toename blootstellingUV-straling

Shock

Stijging van aantal 'allergiedagen'

Stress

Toename behoefte aan koeling

Shock

Meer hittestress en zomersmog*

Stress

Meer druk op eerste hulpdiensten

Shock

Mogelijke toename van ziekteverwekkers in water (zoals blauwalg)

Stress

Toename blootstelling ziekteverwekkers door meer waterrecreatie

Stress

Toename overlevingskans insecten en exoten in winter*

Stress

Verandering vectoroverdraagbare ziekteverwekkers door toename leefgebied (b.v. muggen)*

Stress

Mogelijk verslechtering zwemwaterkwaliteit

Stress

Hoger energiegebruik

Shock

Afname kwaliteit nachtrust

Shock

Toename luchtveronreining Vermindering van arbdeidsproductiviteit*

Shock

Relevant Toename risico voor grote evenementen

Stress

Toename blackouts & kans op uitval IT

Shock

Toename risico op uitzetting rails en bruggen en smelten asfalt

Shock

Toename dagtoerisme

Kans

Nederland/Aalten gunstiger vakantieland/gebied; toename aantal buitenlandse toeristen

Kans

Meer hittestress vee

Shock

Verandering uitwisseling ziekten dieren/mensen

Stress

Mogelijke toename ziekten en plagen in landbouw

Shock

Meer gebruik van natuur, openb. groen en sted. recreatie ruimte

Stress

Risicotoename verdrinking door toename waterecreatie

Shock

Verschuiving richting warmteminnende aquatische soorten

Stress

Verschuiving teelten

Stress

Onkruid neemt toe (beheerskosten)

Stress

Mismatch in voedselketen

Stress

Toename potentiele gewasopbrengsten

Kans

Verandering migratiepatronen trekkende soorten

Stress

Tabel 3.3. Relevante gevolgen van hitte in Aalten, inclusief ernst en sector waar effect optreedt. Groot

Medium

Klein

In Tabel 3.3 is te zien dat veel gevolgen optreden in de sector gezondheid. Gevolgen worden ingeschat als zeer relevant en met een grote impact.

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

19

. Een schatting van de schadekosten als het huidige klimaat tot 2050 hetzelfde zou blijven. Dit zal waarschijnlijk niet gebeuren, maar we tonen deze situatie om de impact van klimaatverandering beter zichtbaar te maken.

. Een schatting van de schadekosten als het klimaat sterk verandert: het WH-scenario.

De getallen in de tool geven nog geen totaalbeeld van de schadekosten door klimaatverandering, eerder een ondergrens. Met deze versie is geprobeerd om de belangrijkste schades te kwantificeren. Wil je meer informatie Naast het benoemen van relevante gevolgen is met de Klimaatschadeschatter een inschatting over de gebruikte methode en aannames? Bezoek dan www.klimaatschadeschatter.nl gemaakt van de potentiële schade die door hitte ontstaat. Dit is te zien in Figuur 3.10.

Figuur 3.10. Schade (in miljoenen euro’s) tot en met 2050 door hitte bij een veranderend klimaat.

De schade in Figuur 3.12 ontstaat door verminderde arbeidsproductiviteit, sterfte en ziekenhuisopnames. Daarbij moet worden opgemerkt dat dit waarschijnlijk een onderschatting is, omdat niet ieder gevolg even goed kan worden doorgerekend. De geschatte schade die ontstaat door hittestress is voor de gemeente Aalten geraamd op maximaal 15 miljoen euro tot 2050. Uit het voorgaande blijkt dat de effecten en de hoeveelheid schade niet verwaarloosbaar zijn. Dit bevestigt de noodzaak om in de klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda ambities en maatregelen op te nemen die de effecten van hitte tegengaan.

20

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

4 WILLEN: Ambitie klimaatadaptatie Aalten in 2050 De gezamenlijke ambities en de acceptabele restrisico’s vaststellen De gemeente ‘weet’ nu wat de gevolgen van klimaatverandering zijn. Ze kan alleen niet alle effecten met negatieve gevolgen (in één keer) oppakken. Hierdoor ontstaan de vragen: Waar leggen we de prioriteit? Wat ‘wil’ de gemeente wel en niet doen? Om te kunnen prioriteren is een afwegingskader nodig. Welk risico wil de gemeente lopen en welk risico zeker niet? De (on)acceptabele risico’s die voortkomen uit de interne risicodialoog vormen de basis voor de hier voorgestelde ambitie. Gezamenlijk met de samenleving en het bestuur moet bepaald worden in hoeverre deze ambitie daadwerkelijk wordt vastgesteld.

4.1

Risico’s en prioritering

In het vorige hoofdstuk werd met een ruwe risico-inschatting al aangehaald dat niet alle negatieve effecten van klimaatadaptatie even ernstig zijn. De kans van voorkomen en de schade zijn bepalend voor de ernst die een bepaald negatief effect heeft op de samenleving en omgeving binnen de gemeente Aalten. We bepalen de onacceptabele risico’s en op basis daarvan ondernemen we gericht acties om die te voorkomen; dit zijn onze hoogste prioriteiten. De prioritering5 is gemaakt met experts binnen de gemeente, waarbij de kennis uit het ‘weten’ hoofdstuk als input is gebruikt. In de onderstaande opsomming is weergegeven hoe de prioritering tot stand is gekomen. 1. Tijdens de interne risicodialoog de relevantie van een bepaald effect te benoemen (niet relevant, relevant en zeer relevant). De gemeente wil met name aan de slag gaan met de zeer relevante effecten (zie tabellen in het vorige hoofdstuk). De negatieve effecten hebben de meeste invloed op de gezondheid van de samenleving, de natuur, land- en tuinbouw en de watersector. 2. Tijdens de interne risicodialoog per wijk te kijken naar welke effecten het vaakst optreden. De frequentie en concentratie van effecten geeft een beeld van de kans van voorkomen. Dit gaf niet direct een heel ander beeld dan eerder al was verkregen. Hiermee kan gesteld worden dat de meeste effecten gemeentebreed spelen.

Hittestress is wel een belangrijk aandachtspunt, vooral in het centrum van Dinxperlo. 3. Tijdens de interne risicodialoog diverse stellingen voor te leggen die een indicatie geven van de prioritering. Hieruit blijkt dat schade aan woningen door extreme neerslag zo veel als mogelijk moet worden voorkomen. Het hitte-eilandeffect niet meer mag zijn dan 2 tot 2,5 °C. De natuur en biodiversiteit een belangrijke plek moeten krijgen als ook de agrarische gemeenschap. 4. Bewoners te interviewen in een straatklimaatwens en hen te vragen naar specifieke wensen voor de gemeente in het kader van klimaatadaptatie. De antwoorden zijn gescreend op verschillende woorden die een relatie hebben met de effecten. Denk hierbij aan wateroverlast, hitte, biodiversiteit

5 Tijdens de externe risicodialogen wordt de prioritering aangescherpt evenals het beeld van de experts van de gemeente. Klimaatadaptatie-strategie Aalten

21

en meer. Daaruit is vooral informatie naar voren gekomen over de mogelijke aanpak voor klimaatadaptatie in de gemeente Aalten. De resultaten van de klimaatstraatwens zijn weergegeven in bijlage 1. 4.1.1

Het wordt natter

De gemeente kent tijdens de klimaatbui van 70 mm in één uur relatief weinig problemen. De meeste wegen blijven toegankelijk en het risico van water dat de woningen in loopt, is klein. De gemeente wil de kans op wateroverlast door extreme neerslag zoveel als mogelijk vermijden en dus verder beperken. Onacceptabele risico’s die zij identificeert zijn dat:

• • • • •

water de woningen/gebouwen in loopt; hinder op wegen ontstaat die langer dan 4 uur duurt; blokkering van doorgaande wegen en tunnels voor (calamiteiten)verkeer ontstaat; rioolwater op straat komt te staan waardoor gezondheidsklachten na een bui toenemen; een sterke reductie van gewasopbrengsten ontstaat als gevolg van slagschade door extreme neerslag.

4.1.2

Het wordt droger

De gemeente wil voorkomen dat droogte zorgt voor:

•

het verdwijnen van ecosystemen en kwetsbare soorten uit ons gebied, dit mede als gevolg van verschuivingen in ecosystemen, maar ook het gebrek aan stromend water voor het leven in de watergangen, plassen en poelen;

• •

een sterke reductie van gewasopbrengsten door extreme droogte; een hoger verbruik van (drink)water leidt tot een algemeen watertekort.

4.1.3

Het wordt warmer

De gemeente wil voorkomen dat hitte zorgt voor:

• • • •

een toegenomen hitte-eilandeffect van meer dan 2,5 °C; het onevenredig zwaar treffen van ouderen en kwetsbaren in de samenleving; het verdwijnen van ecosystemen en organismen; inwoners en toeristen, die steeds vaker gebruik gaan maken van natuurwater, kunnen bij warm weer door toegenomen concentraties contaminanten en blauwalgen ziek worden van het recreëren in natuurwater.

22

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

4.2

De opgave

We gaan aan de slag met de belangrijkste uitdagingen. De opgave van de gemeente wordt bepaald door twee criteria: 1. de kans dat een effect optreedt; 2. de impact en het gevolg van deze schade. Stresstesten en de (klimaat)effecten zijn op wijkniveau bepaald. De belangrijkste effecten zijn benoemd. De omvang van de effecten zijn zoveel als mogelijk kwalitatief bepaald, maar de omvang is vooralsnog niet vastgesteld. De risicodialoog moet hier invulling aan geven. Welke hinder en schade ondervindt de samenleving momenteel? De raad en de belangrijkste belanghebbenden bepalen gezamenlijk welk restrisico de maatschappij mag lopen. De opgave, oftewel, het risico dat de gemeente met maatregelen moet wegnemen, is het verschil tussen het restrisico en de huidige geldende normen.

Figuur 4.1. Vaststellen risicomitigatie en restrisico.

4.3

Meekoppelen

Ook al ondervinden we allemaal hinder van het veranderende klimaat, de financiële middelen voor klimaatadaptatie zijn niet altijd toereikend. Klimaat kent geen aparte financieringsstructuur, zoals riolering die wel kent6. Willen we klimaatadaptatie kunnen financieren, dan zal het gedachtegoed van klimaatadaptatie integraal moeten worden overgenomen in andere beleidsvelden. Beleidsvelden met

6

De VNG heeft een nieuw modelverordening Riool- en waterzorgheffing, die het mogelijk maakt om iedereen mee te laten betalen aan de watertaken.

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

23

een eigen begroting. Denk hierbij aan wegbeheer, rioleringszorg, groenbeheer en programma’s zoals de energietransitie. Het aansluiten of integreren van klimaatadaptatie bij deze beleidsvelden noemen we ook meekoppelen. Het vinden van meekoppelkansen in de gemeente is geen grote uitdaging. De komende jaren wordt de energietransitie uitgerold (Samen Duursaam), wordt riolering vervangen en zijn verschillende wegen die moeten worden opgepakt. Dat meekoppelen een meerwaarde biedt laat het integraal uitgevoerde project van Admiraal de Ruyterstraat/Dijkstraat zien. In dit project is gezorgd voor: 1. verhoogde verkeersveiligheid; 2. meer biodiversiteit; 3. circulariteit; 4. minder wateroverlast door extreme neerslag. In deze projecten dragen vele beleidsvelden een financieel steentje bij waardoor klimaatadaptatie als meekoppelkans meegenomen wordt. In het onderstaande overzicht (tabel 4.1) zijn de verschillende buurten7 van de gemeente Aalten geprioriteerd aan de hand van de opgaven – en dus meekoppelkansen – die voor de komende 10 jaar voordoen. Het buitengebied blijft hierin onderbelicht, doordat meekoppelkansen zich vooral concentreren op het stedelijke gebied. Orde prioriteit

Naam buurt

1

Dinxperlo Centrum-Oost

2

Bredevoort

3

Aalten kern Noord/Noordoost

4

Aalten kern Zuid 1

5

Dinxperlo west

6

Aalten kern Oost

7

De Heurne

8

Aalten kern Centrum

9

Aalten Kern Zuid 2

10

Dinxperlo Noord

11

Buitengebied oost

12

Aalten kern West

13

Lintelo

14

Buitengebied west

15

Aalten kern Kobus

16

Barlo

17

IJzerlo

18

Haart

19

Lintelo Tabel 4.1: de prioritering van buurten (1 t/m 19) waarbij 1 de hoogste prioriteit krijgt en 19 de laagste.

prioritering gebaseerd op de opgavenplaatsgevonden. die per buurt tot 2050Op moet worden uitgevoerd. De prioritering De heeft op eenis aantal beleidsvelden hoofdlijnen zijn dit de opgaven

voor:

• 7

24

tot 2030

2030 - 2040

2040 - 2050

stedelijk water/riolering;

Buurten conform de verdeling van het CBS

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

• • • •

verkeer en wegen; leefbaarheid; nieuwbouw en herstructurering; gemeentelijke opgaven.

Een gedetailleerd overzicht van alle onderdelen die zijn meegenomen bij het vinden van meekoppelkansen is terug te vinden in bijlage 1. In tabel 4.2 zijn de opgaven voor de geprioriteerde wijken weergegeven.

Bredevoort

Dinxperlo Centrum - oost

Aalten Kern Noord/Noordoost

•

•

•

•

vervangingsopgave voor de riolering;

van omliggende

hoofdwegenstructuur en

watergangen;

omliggende wegen voor de

•

voorzieningenniveau zorg

auto, inclusief parkeren;

herstructureringsopgave/

•

kwetsbaarheid voor

ecologische doelstellingen oppervlaktewater;

• •

auto en fietswegennet; eenzaamheid/ leefstijlinterventies;

•

biodiversiteit.

herstructurering en transformatieopgave;

• •

energietransitie; gewenste

•

lage energielabels van woningen;

biodiversiteit; extremen;

• •

•

vervangingsopgave riolering en grondwaterproblematiek;

hoofdwegenstructuur en omliggende wegen voor de

transformatieopgave;

• •

•

auto, inclusief parkeren; en welzijn;

•

ecologische doelstellingen

leefstijlinterventies; sport, cultuur en evenementen;

•

biodiversiteit.

leefstijlinterventies.

Tabel 4.2: overzicht van de belangrijkste meekoppelkansen in de drie geprioriteerde buurten.

4.4

Ambitie Aalten 2050

De gemeente is groen, koel en duurzaam. Dankzij alle inspanningen functioneert de gemeente als een spons en ondervinden de inwoners en bedrijven geen echte overlast door hitte, droogte of een teveel aan water. Samen met inwoners, bedrijven en andere instanties is gewerkt aan bewustwording, het opzetten van integrale projecten en het multifunctioneel (her)inrichten van een klimaatrobuuste en biodiversiteitsrijke gemeente. Het hitte-eilandeffect is teruggebracht tot maximaal 2,5 °C en meer dan 90% van de woningen ondervindt geen schade bij hevige neerslag. De groenblauwe inrichting van alle schoolterreinen, met bijhorende lespakketten en bekende activiteiten als tegelwippen, tuinambassadeurs en

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

25

afkoppelcoaches hebben ertoe geleid dat steeds meer bewoners en bedrijven zelf aan de gang zijn gegaan met afkoppelen en ontharden. Het percentage inwoners dat vrijwillig met de gemeente meewerkt bij herinrichtingsplannen om het verhard oppervlak af te koppelen is enorm toegenomen. Enkel lokaal en bij geïsoleerde locaties8 kunnen nog problemen en schade bij hevige neerslag ontstaan (rest-risico’s). Op deze locaties is geen sprake van grote (gezondheids)risico’s waardoor dit rest-risico is geaccepteerd. Water dat is afgekoppeld wordt in eerste instantie zoveel als mogelijk op eigen perceel vastgehouden en geïnfiltreerd. Daar waar dit niet kan stroomt het water oppervlakkig af naar de groenblauwe verbinding in de wijk. Maximaal 10% van het hemelwater stroomt af naar het lokale watersysteem. De gemeente beschikt over een robuust groenblauw netwerk bestaande uit bos, diverse groenvoorzieningen, watergangen, wadi’s en vijvers. Deze verbindingen zijn een enorme opsteker voor de natuur en biodiversiteit in en om de dorpen en buurten. Bomen bieden schaduw. Toenemende warmte vergroot de verdamping wat tijdens hete dagen zorgt voor verkoeling. De groen/blauwe verbinding functioneert dan ook als koelteplek in de wijk. De koelteplekken zijn zo ingericht dat deze uitnodigen om elkaar te ontmoeten en te spelen.

Bij het realiseren van het Aaltense groenblauwe netwerk streeft de gemeente waar mogelijk de 3 -30 – 300 richtlijn na: • vanuit elke woning uitzicht op tenminste 3 bomen; • tenminste 30% van elke wijk is voorzien van een bladerdak; • elke inwoner moet binnen 300 meter vanaf zijn woning een park of groene ruimte kunnen bereiken van tenminste 1 ha. Onze wijken bestaan voor 30% uit groen in het publieke domein. Dit vergroot de leefbaarheid van de buurten. Daarnaast hoopt de gemeente dat inwoners hierdoor minder airco’s gaan aanschaffen. Op plaatsen waar het toepassen van groen niet mogelijk is worden andere verkoelende maatregelen getroffen. Zo kan opgevangen hemelwater worden gebruikt voor het voeden van de bedriegertjes8 in de winkelcentra of is slim gebruik gemaakt van verkoelende bestratingsmaterialen. Bij herinrichtingsplannen en de realisatie van de gemeentelijke opgaven zoals de energietransitie is klimaatadaptatie vooral als meekoppelkans meegenomen. Specifieke regels in het omgevingsplan borgen de klimaatadaptieve inrichting bij nieuwbouw. Daarnaast is één van de ambities uit de gemeentelijke omgevingsvisie een klimaatadaptieve gemeente. Naast toetsingskaders zoals de klimaattoets of BREAAM9, zijn ook specifieke voorkeursvolgorden voor het verwerken van hemelwater voorgeschreven. Herinrichting maakt een andere inrichting van een blok of wijk mogelijk.

Vanuit het oogpunt hitte wordt gebruik gemaakt van de uitgangspunten blokken – ventileren – verkoelen, bij droogte wordt eerst ingezet op besparen van water en waar dat kan wordt water hergebruikt, waardoor ook de buffering

8

Kleine fonteintjes waar kinderen in kunnen spelen.

9

B  REEAM is een afkorting van Building Research Establishment Environmental Assessment Method en is een duurzaamheidskeurmerk voor het realiseren van duurzame gebouwen met minimale milieu-impact.

26

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

van water in de wijk noodzakelijk is geworden. In nieuwbouwwijken is ruimte voor mens en natuur om zo ook de biodiversiteit te stimuleren. Droogte in het buitengebied blijft een belangrijk aandachtspunt. De sponswerking van de kernen in de gemeente zijn een voorbeeld voor het buitengebied. Binnen het netwerk Achterhoek+ wordt samen met het waterschap Rijn en IJssel, de provincie Gelderland, de LTO, Vitens en lokale agrariërs ingezet op de transitie van het buitengebied. Agrariërs werken samen aan het vasthouden van water en combineren dat met natuurherstel, het versterken van de biodiversiteit, recreatie, en/of zwemmogelijkheden. Anderen zijn dankzij stimuleringsmaatregelen overgegaan op kringlooplandbouw of andere teeltvormen die om minder water vragen. Dankzij de gemeente is de afzetmarkt voor de producten van deze nieuwe teelten vergroot. Verder bestrijden we droogte door de regionale en grensoverschrijdende samenwerking met het samenwerkingsverband Achterhoek+ en buurgemeenten in Duitsland. De activiteiten rondom natuurherstel en andere vormen van landbouw versterken de culturele waarden van het gebied, vergroten het gebied om te recreëren en ondersteunen de natuur. De toeristen weten dit te waarderen en vertoeven dan ook graag in het landschap – wat mogelijkheden biedt voor de toeristische sector en de diversifiëring van verdienmodellen voor de lokale agrariërs.

4.5

Strategie

4.5.1

Principes

De principes komen voort uit de verschillende overheidsrollen (zie figuur 4.1). De gemeente realiseert (integrale)projecten, stimuleert gedragsverandering en burgerinitiatieven, werkt samen met gebiedspartners aan het verwezenlijken van de ambitie en legt normen op daar waar normen de transitie naar een klimaatbestendige en waterrobuuste gemeente stimuleren. De strategie zelf zal om de 5 jaar moeten worden herijkt. Figuur 4.1: Overzicht van de verschillende rollen die de gemeente heeft bij de realisatie van de klimaatadaptatiestrategie.

Samenwerken De beschikbare ruimte in ons gebied is beperkt. Klimaatadaptatie vraagt om ruimte en gaat over de

grenzen van publiek en privaat terrein heen. We werken samen met onze collega’s, gebiedspartners

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

27

als het waterschap, burgers en ondernemers. Met hen maken we afspraken om te komen tot slimme oplossingen waar iedereen van profiteert. Denk aan het koppelen van de energietransitie, biodiversiteit, groenbeheer, water, riolering en wegbeheer. Ook kan gedacht worden aan het maken van prestatieafspraken met woningbouwcoöperaties, zorginstellingen, scholen of de gebruikers van bedrijventerreinen. Stimuleren We vragen veel van onze gemeenschap. Met zijn allen houden we onze mooie gemeente leefbaar. We stimuleren onze inwoners en bedrijven dan ook te participeren bij integrale projecten. Ook moedigen we burgerinitiatieven aan die we waar mogelijk ondersteunen. Daarom werken we hard aan gerichte communicatie om iedereen in de gemeente klimaatbewust te maken. Reguleren We weten wat de toekomst brengt, het zou vreemd zijn als we daar niet nu al op anticiperen. Nieuwbouwwijken kunnen nu al klimaatadaptief worden opgezet. Daar waar het gemengde riool wordt vervangen door een gescheiden riool willen we graag dat bewoners ook hun eigen terrein gaan afkoppelen. Een klimaatadaptief Aalten start met het borgen van klimaatbeleidslijnen in bestaand beleid van de verschillende domeinen. Onderzoeken en uitvoeren We weten niet alles.

Aanvullend onderzoek is nodig om projecten voor te bereiden, passend beleid te formuleren en begrijpen hoe met de samenleving optimaal kan worden gecommuniceerd en samengewerkt. 4.5.2

Uitgangspunten en aanpak

De ambitie geeft richting aan de invulling van de term klimaatbestendig en waterrobuust. Onderstaande richtlijnen zijn een concretiseringsslag van de ambitie en daarmee de invulling van de termen klimaatbestendig en waterrobuust. Wateroverlast Afkoppelbeleid

•

de gemeente zet de huidige lijn voor het afkoppelen voort zodat in 2050 minimaal 70% van het verharde oppervlak is afgekoppeld.

De gemeente gaat uit van de tritsen:

• • •

28

vasthouden – bergen – afvoeren; eigen terrein – lokaal in de wijk – centraal in de gemeente – afvoeren op het watersysteem; bovengronds infiltreren, bovengronds afvoeren, ondergronds infiltreren, ondergronds afvoeren.

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

We spreken van wateroverlast als

• • • •

water langer dan 4 uur op de wegen staan; water zichtbaar verontreinigd is met rioolwater; water de woningen in treedt; water doorgaande wegen en tunnels voor de hulpdiensten blokkeert.

Klimaatgevolgen wateroverlast

De gemeente wil voorkomen dat het klimaatgevolg zorgt voor:

Dit wil de gemeente doen door:

Mogelijk meer blootstelling aan wateroverdraagbare ziekteverwekkers door water op straat

Rioolwater op straat

Zoveel mogelijk gescheiden riolering en voorkomen van foutaansluitingen

Verandering kwaliteit oppervlaktewater door afspoeling en overstort rioolwater

Water dat woningen/gebouwen inloopt

Aanpassen inrichting openbare ruimte, waaronder meer groen.

Toename schade aan woningen, gebouwen en voertuigen Toename kans vochtige woningen Toename schimmels in getroffen woningen Toename schimmel en huisstofmijtallergie Toename wateroverlast en schade aan woningen

Afkoppelen van verhard oppervlak en ontharden stimuleren, faciliteren en mogelijk subsidiëren.

Toename kans uitval elektriciteitsvoorzieningen Conditie infrastructuur versneld achteruit

Apart beleid voor nieuwbouw.

Afname beschikbaarheid infrastructuur

Hinder op wegen mag niet langer dan 4 uur duren; Blokkering van doorgaande wegen en tunnels voor (calamiteiten)verkeer.

Zoveel mogelijk gescheiden riolering en voorkomen van foutaansluitingen

Oogstschade landbouw

Een sterke reductie van gewasopbrengsten door extreme neerslag.

Inzetten op andere (natte) teelten.

Tabel 4.3: hoofdlijn aanpak negatieve effecten wateroverlast

Nieuwbouw

•

Nieuwbouwlocaties worden klimaatrobuust en waterbestendig ontwikkeld. Nieuwbouwwijken ondervinden bij een bui die eens per 100 jaar voorkomt geen wateroverlast.

Hemelwaterverordening

•

De gemeente stimuleert, faciliteert en gaat afkoppelen subsidiëren. Daarnaast wordt een hemelwaterverordening ingesteld als juridische onderlegger voor het afkoppelen van hemelwater in privaat en publiek domein.

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

29

Droogte Nieuwbouw

•

Hemelwater mag niet of nauwelijks uit nieuwbouwgebieden stromen. De inrichting is hierop afgestemd.

Samenwerking binnen Achterhoek+

•

De gemeente pakt samen met de (internationale) gebiedspartners de droogte in de Achterhoek aan via het samenwerkingsverband Achterhoek+ en de grensoverschrijdende samenwerking met de Duitse gemeenten.

Agrarisch ondernemerschap

•

We stimuleren klimaatadaptief boeren, waarbij we de agrariërs steunen bij de zoektocht naar alternatieve teelten of diversifiëring van de bedrijfsvoering;

•

De gemeente zet zich in om de afzetmarkt voor lokale plattelandsproducten te vergroten.

Klimaatgevolgen droogte

De gemeente wil voorkomen dat het klimaatgevolg zorgt voor:

Dit wil de gemeente doen door:

Toename vraag naar water

Een watertekort

Inzetten op bewustwording en de samenwerking vanuit Achterhoek+

Het verdwijnen van ecosystemen en kwetsbare soorten uit ons gebied

Inzetten op de samenwerking vanuit Achterhoek+

Een sterke reductie van gewasopbrengsten door extreme droogte.

Inzetten op andere teelten en de samenwerking met Achterhoek+

Vaker een beregeningsverbod Afname zoetwaterbeschikbaarheid Verandering ecosysteem/verschuiving soorten Verandering hydrologie natuurgebieden Hogere kosten waterbeheer (waterschap) Lagere gewasopbrengsten Oogstschade landbouw

Tabel 4.4: aanpak negatieve effecten droogte

Warmte Woningen

•

Landelijke normen in het Bouwbesluit (2012) en een slimme inrichting van de nieuwbouwwijken voorkomen overmatige verhitting van woningen;

•

Lokale regelgeving aanpassen voor renovatie van monumenten;

Koelteplekken • In 2050 beschikt de gemeente over een robuust groenblauw netwerk waarbij zoveel mogelijk de 3 – 30 – 300 richtlijn is gevolgd, zodat: - vanuit elke woning uitzicht op tenminste 3 bomen; - tenminste 30% van elke wijk is voorzien van een bladerdak; - elke inwoner moet binnen 300 meter vanaf zijn woning een park of groene ruimte kunnen bereiken van tenminste 1 ha. • Groen/blauwe schoolpleinen zijn onderdeel van een netwerk met koelteplekken; • 30% van de belangrijke wandel- en fietspaden liggen in de schaduw (de gehele dag).

30

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

Recreatie

•

30% van de belangrijke wandel- en fietspaden liggen in de schaduw (de gehele dag).

Tabel 4.5: Aanpak van negatieve effecten van warmte

Klimaatgevolgen Warmte

De gemeente wil voorkomen dat het klimaatgevolg zorgt voor:

Dit wil de gemeente doen door:

Vermindering arbeidsproductiviteit

Een toegenomen hitte-eilandeffect van meer dan 2,5 °C Het onevenredig zwaar treffen van ouderen en kwetsbaren

Meer groen en schaduw. Prioriteit aan plekken waar kwetsbaren en ouderen wonen.

Een toename van het aantal zieken dat in contact komt met natuurwater.

Kwaliteit van wateren monitoren en gebruikers hierover informeren.

Hoger energieverbruik Meer druk op eerstehulpdiensten Toename luchtverontreiniging Meer hittestress en zomersmog Toename behoefte aan koeling Toename blootstelling uv-straling Afname kwaliteit nachtrust Mogelijk toename van ziekteverwekkers in water (zoals blauwalg) Mogelijk verslechtering zwemwaterkwaliteit Toename blootstelling ziekteverwekkers door meer waterrecreatie

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

31

5 WERKEN: Uitvoeringsagenda 2022-2030 Uitvoeren van de plannen We gaan aan de slag. Het uitvoeringsprogramma is integraal van opzet met een focus op de kwetsbaren in de samenleving in tijden van warme dagen. De focus op warmte stimuleert de realisatie van groen, biedt mogelijkheden om ontmoeten en sporten te stimuleren en voorziet in de transformatie van de openbare ruimte. In het laatste geval belangrijk om aan te sluiten bij diverse meekoppelkansen. Omdat de gemeente niet alles zelf kan wordt meer gevraagd van de samenleving, ook van hen die in het buitengebied wonen. We moeten met zijn allen in beweging. De gemeente heeft dan ook specifieke focuspunten benoemd waarop de uitvoeringsagenda is vormgegeven. Deze zijn:

•

koelteplekken bij centrale voorzieningen en focusgebieden voor ouderen om kwetsbaren te beschermen (zorgcentra, scholen, speelpleinen). Doel: robuust groenblauw netwerk;

• • • • •

werken aan bewustwording; klimaatbestendig bouwen; aanpak kwetsbaarheid landbouw realiseren; afkoppelambities blijven op zelfde niveau; ongeacht de sector, de planvorming is klimaatproof ingericht.

5.1

Uitvoeringsagenda 2023-2030

5.1.1

Werken aan bewustwording

Communicatiestrategie In 2030 is iedereen in de gemeente klimaatbewust. De gemeente stelt hiervoor een communicatiestrategie op en rolt deze de komende jaren uit om zo meer inwoners te informeren over het veranderende klimaat en hoe we dit met zijn allen kunnen bestrijden. Daartoe onderzoeken we de leefstijlen zodat we toewerken naar een passende klimaatcommunicatiestrategie, met focus op: Weten: bewustwording vergroten Informeren belang van afkoppelen, ontharden, vergroenen en verduurzamen. Willen: ontdekken en overtuigen Bereidheid om deel te nemen en mee te denken vergroten. Werken: Meedoen Eigenaarschap ervaren en actief aan de slag gaan in eigen omgeving.

32

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

Schoolmateriaal Scholen zijn een belangrijke plek waar jong en oud samen komen. Ouders zijn over het algemeen geïnteresseerd in wat hun kinderen doen. Voor de scholen wordt lesmateriaal rondom klimaatadaptatie ontwikkeld. Schoolpleinen worden groen/blauw ingericht. Passende informatievoorziening voor volwassenen wordt daarin een onderdeel. Beide generaties leren zo meer over klimaatadaptatie. Adviseur klimaatadaptatie Het uitvoeren van de klimaatadaptatiestrategie vraag om samenhang en afstemming met interne en externe partijen. Denk hierbij aan het borgen van klimaatadaptatie in bestaand beleid, afspraken maken met bedrijven en woningbouwcoöperaties of deelnemen aan de overleggen van het samenwerkingsverband Achterhoek+. Deze opgave vraagt om aanvullende capaciteit die is geschat op 0,5 fte binnen de bestaande organisatie. 5.1.2

Koelteplekken realiseren

We creëren koelteplekken voor de kwetsbaren in onze samenleving. Dit zijn over het algemeen de oudere inwoners en jonge kinderen, daarnaast inwoners die minder mobiel zijn of minder toegang tot de maatschappij lijken te krijgen. De koelteplekken bestaan uit groen dat onderdeel is van een aaneengesloten netwerk. Het netwerk loopt dan ook nabij zorgcentra. Scholen zijn een onderdeel van het netwerk. De meekoppelkansen van de koelteplekken zijn:

• • • • •

sport; spelen; ontmoeten; waterberging; cultuur.

De start van de realisatie ligt in de geprioriteerde buurten. Onderzoek en start realisatie Groen/blauw netwerk De gemeente start met het ontwerp van het blauwgroene netwerk. Waar moeten koelteplekken binnen 300 meter worden gerealiseerd en hoe passen we dat in? Waar moeten we extra bomen planten? Waar moet extra water komen? Waar vinden we de aansluiting met de schoolpleinen? Welke meekoppelkansen willen we welke plek in de structuur benutten? Kortom, er staan nog veel vragen open die moeten worden beantwoord. Transformatie schoolpleinen Schoolpleinen worden koelteplekken en daarmee onderdeel van het groenblauwe netwerk. Schoolpleinen zijn echter geen eigendom en daarmee ook geen verantwoordelijkheid van de gemeente. De gemeente gaat met schoolbesturen samenwerken en hen stimuleren om hun schoolpleinen te transformeren en na schooltijd open te stellen als koele ontmoetingsplek. Mogelijk kan het achterhoekse LEADER-programma deze wens financieel ondersteunen.

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

33

Figuur 5.1: overzicht nieuwbouwlokaties in Dinxperlo.

5.1.3

Samenwerken

Woningbouwcoöperaties De gemeente gaat in gesprek met de woningbouwcoöperaties met het doel om te komen tot prestatieafspraken. De komende jaren moeten diverse woningen worden gemoderniseerd, aanleiding om te kijken of de modernisering hand in hand gaat met klimaatadaptatie. De energietransitie wordt hierbij als meekoppelkans gezien. De prestatieafspraken moeten niet alleen zorgen voor duurzamere woningen, maar ook een duurzame leefomgeving. Bedrijventerreinen De gemeente staat voor prettig wonen en werken. Echter, veel bedrijventerreinen hebben nauwelijks groen en staan in de hittestresskaarten op donkerrood. De gemeente zet in om bij uitbreiding een minimaal percentage groen in de bedrijventerreinen te realiseren. Dit percentage wordt op korte termijn vastgesteld. Aanvullend wordt onderzocht hoe parkeren en groen in samenhang kunnen worden gerealiseerd. Medio 2030 start het onderzoek naar mogelijkheden om bedrijventerreinen te vergroenen, tot die tijd tracht de gemeente met samenwerken te komen tot versnelde resultaten. Bestaande subsidies (zie paragraaf stimuleringsmaatregelen) maken een vervroegde aanpak mogelijk. Gezien de klimaatuitdagingen op het bedrijventerrein wordt dit ook sterk geadviseerd. Meekoppelkansen Tot 2030 worden komen in de gemeente veel projecten tot uitvoering. Dit zijn allemaal meekoppelkansen.

Tot 2030 zien we de meeste meekoppelkansen in Dinxperlo centrum-oost, Bredevoort, Aalten noord/noordoost. De meekoppelkansen worden in 2023 verder geconcretiseerd. De concretisering is nodig voor de aanvraag van impulsgelden, een overheidssubsidie voor

34

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

klimaatadaptatie.

Figuur 5.2. Meekoppelkansen werkzaamheden riolering en wegen per jaar weergegeven.

Risicodialoog In 2023 start de gemeente met het uitvoeren van de risicodialoog. Deze dialoog geeft inzicht in de daadwerkelijke risico’s die de inwoners lopen als gevolg van klimaatverandering. Aanvullend komt naar voren welke risico’s de gemeente moet wegnemen en welke restrisico’s acceptabel zijn. De risicodialoog wordt in samenhang met de omgevingsvisie uitgevoerd.

Figuur 5.3. Overzicht nieuwbouwlokaties in Dinxperlo.

Klimaatadaptatie-strategie Aalten

35

5.1.4

Stimuleren

Afkoppelen en ontharden De gemeente gaat onderzoeken hoe afkoppelen en ontharden kan worden gestimuleerd. Uit de praktijk blijkt dat informeren en persoonlijk contact met bewoners bijzonder goed werkt. Zo zien we het aantal woningen dat haar dak afkoppelt bij gemeentelijke projecten omhooggaan zodra een medewerker van de gemeente persoonlijk aan de deur heeft gestaan. Bij het opstellen van het programma Water en Riolering wordt bepaald of een afkoppelsubsidie wordt opgenomen. In bijlage 3 is een tabel opgenomen waarin is te zien waar de gemeente de komende tijd met de riolering aan de gang gaat en afkoppelen kan worden gestimuleerd. 5.1.5

Reguleren

De gemeente kan klimaatadaptatie stimuleren door het bestaande beleid hierop aan te passen. Onderzoek reguleren nieuwbouw Diverse in- en uitbreidingsplannen zijn in voorbereiding. In figuur 5.1 zijn de nieuwbouwlokaties in Dinxperlo weergegeven, maar ook in o.a. Aalten en Bredevoort staat nieuwbouw gepland. De nieuwbouwlocaties worden gezien als laag hangend fruit voor het invullen van klimaatadaptatie. Via bestemmingsplannen (straks omgevingsplannen) kunnen regels gesteld worden aan de nieuwbouwlocaties. De klimaattoets kan helpen bij het toetsen van de klimaatwensen voor een nieuwbouwgebied. Parallel zijn diverse instrumenten beschikbaar die het op korte termijn mogelijk maken om nieuwbouw klimaatbestendig te realiseren. De gemeente start het onderzoek om nieuwbouw klimaatbestendig te laten realiseren. Onderzoek klimaatadaptieve planvorming De gemeente onderzoekt hoe de planvorming zorgt voor de realisatie van klimaatadaptieve projecten. Dit geldt voor alle sectoren/domeinen. Klimaatadaptatie moet een wezenlijk onderwerp zijn in de omgevingsvisie om zo de negatieve effecten van droogte, warmte en wateroverlast te kunnen beperken. Aanvullend moet klimaatadaptatie geborgd worden in het omgevingsplan en programma’s. Een taak die uitgevoerd kan worden door de aanjager klimaatadaptatie.