NL.IMRO.0197.BP00105-VG01_Bijlagen bij de toelichting.pdf

Bijlagen bij de toelichting

Kern Bredevoort, herziening 2021

NL.IMRO.0197.BP00105-VG01

vastgesteld

3

Kern Bredevoort, herziening 2021

NL.IMRO.0197.BP00105-VG01

vastgesteld

4

Inhoudsopgave

Bijlagen bij de toelichting

3

Bijlage 1

Aanwijzingsbesluit beschermd stadsgezicht Bredevoort

7

Bijlage 2

Cultuurhistorische waardenkaart

21

Bijlage 3

Notitie karakteristieke panden

25

Bijlage 4

Panden beschermd stadsgezicht

83

Kern Bredevoort, herziening 2021

NL.IMRO.0197.BP00105-VG01

vastgesteld

5

Kern Bredevoort, herziening 2021

NL.IMRO.0197.BP00105-VG01

vastgesteld

6

Bijlage 1

Aanwijzingsbesluit beschermd stadsgezicht Bredevoort

Kern Bredevoort, herziening 2021

NL.IMRO.0197.BP00105-VG01

vastgesteld

7

Kern Bredevoort, herziening 2021

NL.IMRO.0197.BP00105-VG01

vastgesteld

20

Bijlage 2

Cultuurhistorische waardenkaart

Kern Bredevoort, herziening 2021

NL.IMRO.0197.BP00105-VG01

vastgesteld

21

Kern Bredevoort, herziening 2021

NL.IMRO.0197.BP00105-VG01

vastgesteld

24

Bijlage 3

Notitie karakteristieke panden

Kern Bredevoort, herziening 2021

NL.IMRO.0197.BP00105-VG01

vastgesteld

25

BREDEVOORT CULTUURHISTORISCHE ANALYSE + CULTUURHISTORISCHE EN STEDENBOUWKUNDIGE WAARDERING VAN DE BEBOUWING EN STRUCTUREN BESTEMMINGSPLANGEBIED BREDEVOORT Onderzoek i.o.v. de gemeente Aalten oktober 2011

COLOFON Opdrachtgever Gemeente Aalten Analyse en fotografie

Monumenten Advies Bureau Drs. C.J.B.P. Frank Drs. F.A.C. Haans

drs. C.J.B.P. Frank drs. J.H.J. van Hest Dit is een uitgave van het Monumenten Advies Bureau, oktober 2011, copyright MAB Nijmegen 2011

Mw. drs. C.H.J.M. van den Broek Mw. V. Delmee BSc Drs. J.H.J. van Hest Ing. G. Korenberg Mw. drs. M. Lemmens Mw. drs. L. Valckx Bredestraat 1 6542 SN Nijmegen Tel: 024-3786742 Fax: 024-3792477 Info@monumentenadviesbureau.nl www.monumentenadviesbureau.nl

Cultuurhistorische analyse II oktober 2011 II blad 2

BREDEVOORT CULTUURHISTORISCHE ANALYSE + CULTUURHISTORISCHE EN STEDENBOUWKUNDIGE WAARDERING VAN DE BEBOUWING EN DE STRUCTUREN BESTEMMINGSPLANGEBIED BREDEVOORT INHOUDSOPGAVE: 1 INLEIDING

4

2 HISTORISCHE SCHETS

6

3 CULTUURHISTORISCHE KARAKTERISTIEK

9

4 CULTUURHISTORISCH WAARDEVOLLE STRUCTUREN

13

5 INVENTARISATIE, SELECTUE, WAARDERING OBJECTEN

15

6 PANDEN MET EEN HOGE TOTAALWAARDE

17

7 PANDEN MET EEN POSITIEVE TOTAALWAARDE

54

8 BRONNEN

55

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 3

1

INLEIDING

Cultuurhistorie in de gemeente Aalten “Het cultureel erfgoed herinnert ons aan het leven, het wonen en werken van onze voorouders. Het dient als inspiratiebron voor hedendaagse ontwikkelingen en draagt bij aan de kwaliteit van de leefomgeving. Verder vormt het de basis voor de uitstraling en aantrekkingskracht van een gebied. De gemeente Aalten hecht dan ook veel belang aan haar cultureel erfgoed”. Met deze woorden onderstreept de gemeente Aalten in haar beleidsnota Gemeente Aalten Cultureel Erfgoed (2011) het grote belang van cultuurhistorie voor de Aaltense gemeenschap. Het behoud van cultuurhistorisch erfgoed is van belang vanwege de betekenisgeving, het instandhouden van de historische gelaagdheid, het doorgeven van de verhalen uit het verleden en geeft welbehagen en identiteit. In de nota wordt aangegeven dat ook in de bestemmingsplannen een belangrijke taak ligt om cultuurhistorisch erfgoed effectief in stand te houden en waar mogelijk te versterken. Cultuurhistorische input bestemmingsplan kom Bredevoort Deze rapportage geeft een beknopte cultuurhistorische analyse van het bestemmingsplangebied Bredevoort in de gemeente Aalten. De analyse dient als input voor het nieuwe bestemmingsplan, dat voor het gebied wordt opgesteld. Hierin zullen het bepalende en waardevolle stedenbouwkundige beeld en de cultuurhistorische kwaliteiten een sterke verankering krijgen.

Het doel is het behoud van een herkenbaar en voor Bredevoort karakteristiek beeld, waarin een zorgvuldige balans tussen oud en nieuw bestaat en waarin de historische gelaagdheid en het onderscheiden karakter van de structuren en gebouwen zichtbaar blijven. De cultuurhistorische analyse bestaat uit de volgende onderdelen: - Een beknopte beschrijving van de historische ontwikkeling van de nederzetting; - Een beknopte kernbeschrijving en beschrijving van de belangrijkste cultuurhistorische karakteristieken; - Duiding en waardering van de waardevolle / kenmerkende wegen, groen- en andere historische structuren, voor zover relevant voor het bestemmingsplan; - Een inventarisatie, karakterisering en waardering van gebouwen,

-

ensembles en/of objecten, die geen monument zijn, maar wel in belangrijke mate bijdragen aan de cultuurhistorische identiteit van Bredevoort. Deze panden worden opgenomen in het nieuwe bestemmingsplan en zullen in de lijn van Momo planologisch worden beschermd. Een eenvoudige cultuurhistorische waardenkaart met de beschermde rijks- en gemeentelijke monumenten, het beschermde gezicht Bredevoort, de karakteristieke objecten, waardevolle ensembles, historische wegen-, groen- en andere structuren, rooilijnen, gebieden met belangrijke historische perceelsstructuren, monumentaal groen, water, etc.

Gebiedsanalyse De gebiedsanalyse wordt gepresenteerd in hoofdstuk 2 en via de cultuurhistorische waardenkaart. Nieuw veldonderzoek, bureauonderzoek en de rapportage Cultuurhistorische inventarisatie, waarden-, verwachtingen- en maatregelenkaart als basis voor het archeologiebeleid van de gemeente Aalten (door Vestigia, maart 2010) vormen de basis voor deze analyse. Karakteristieke objecten De rapportage bevat tevens de resultaten van een cultuurhistorische inventarisatie van niet beschermde bebouwing binnen het bestemmingsplangebied. Op basis van nieuw veldonderzoek is een selectie gemaakt van panden, die bepalend en waardevol zijn voor het beeld van het stadje en die cultuurhistorische waarden bezitten. Hoofdstuk 5 van deze rapportage behandelt de hiertoe gehanteerde onderzoeksmethodiek. De panden met een Hoge Waarde worden in hoofdstuk 6 in woord en beeld gepresenteerd. Hoofdstuk 7 bevat een overzicht van alle objecten met een Positieve Waarde. Bij het rapport wordt een lijst meegeleverd met een overzicht van alle geïnventariseerde panden en de waardenstellingen. Betekenisvolle plekken In en rond Bredevoort bevinden zich nog allerlei locaties, waar de bovengrondse cultuurhistorie door ingrepen uit verleden en heden minder zichtbaar is geworden en waar jongere tijdslagen zo nadrukkelijk aanwezig zijn, dat de oudere (onderliggende) lagen niet meer goed leesbaar zijn.

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 4

Vaak is er wel een bijzonder en boeiend verhaal aan deze plekken verbonden en zitten in de bodem resten van de vroegere situatie verborgen. Denk aan de locaties van de Bredevoortse stadspoorten, het kasteel of het ambthuis. De meeste van deze locaties zijn in de Cultuurhistorische inventarisatie, waarden-, verwachtingenen maatregelenkaart, die als basis dient voor het archeologiebeleid van de gemeente Aalten opgenomen. De voor u liggende analyse richt zich vooral op de bovengrondse cultuurhistorie en de sporen waaraan de ontwikkeling van Bredevoort nog afleesbaar is. Samen illustreren bovengronds en ondergronds erfgoed, mét de historische verhalen en de herinneringen de geschiedenis van het stadje.

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 5

4

2

HISTORISCHE SCHETS

Het stadje Bredevoort Bredevoort – de boekenstad van Nederland – bevindt zich in het oosten van de provincie Gelderland en ligt in het oostelijke deel van de Achterhoek, op de zuidwestrand van het Oost-Nederlands Plateau. Het stadje is onderdeel van de gemeente Aalten, die verder nog bestaat uit de dorpen en buurtschappen Aalten, Dinxperlo, De Heurne, Heurne, Barlo, Dale, Haart, IJzerlo, ’t Klooster en Lintelo. Bredevoort is ontstaan op een zandrug in een moerassig gebied. De naam verwijst naar de ‘brede voorde’ ofwel doorgang door het moeras. Deze doorgang vormde een onderdeel van een route, die zich ontwikkelde als een belangrijke verbindingsweg naar Bocholt en Zutphen. Ook in een naam als Walfort leeft het woord voorde nog voort. De doorgangen en heelwegen in het gebied maakten op den duur deel uit van belangrijke handelsroutes, die onder meer over Aalten liepen. De oudste vermelding van Bredevoort dateert uit 1188, toen de Bredevoortse burcht werd genoemd in een bezittingenlijst van de bisschop van Keulen. Dit aan de Slinge ofwel Slingerbeek gelegen ‘Castrum de Bredevurt’ lag ter hoogte van het huidige plein ’t Zand. In 1238 kwam de burcht in handen van de graven van Lohn, die er tol hieven. Bij de burcht groeide, waarschijnlijk vanuit de voorburcht, een bescheiden nederzetting, waaruit zich later een kleine versterkte stad ontwikkelde.

Dit laatste was een direct gevolg van de strijd om Bredevoort tussen de graaf van Gelre en de bisschop van Münster. De graaf van Gelre die als overwinnaar uit deze strijd tevoorschijn kwam, versterkte de nederzetting met een muur. Vanaf 1326 kwam Bredevoort definitief onder Gelders bestuur en in 1388 werden stadsrechten verleend. De stad bleef onder de Gelderse hertogen tot 1543, toen keizer Karel V na de Vrede van Venlo de nieuwe machthebber werd.

Bredevoort rond 1560, door Jacob van Deventer

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 6

Vernieuwde vesting Tijdens de Tachtigjarige Oorlog is de stad afwisselend in handen van Spaanse en Staatse troepen. In 1597 nam prins Maurits de stad in, en toen de Spanjaarden Bredevoort in 1606 opnieuw trachtten in te nemen werd de stad ontzet door Frederik-Hendrik. Toen zijn de middeleeuwse stadsmuren volgens het Oud-Nederlands stelstel vervangen door moderne vestingwerken. Als heerlijkheid kwam Bredevoort in handen van het Huis Oranje. Zeer ingrijpend was de roemruchte ‘kruittorenramp van Bredevoort’ op 12 juli 1646. De bliksem trof de kruittoren van het kasteel, waardoor deze ontplofte. Dit leidde niet alleen tot zware schade aan het kasteel maar trof ook een groot deel van het stadje. Veel huizen gingen verloren, waaronder het Ambthuis. Veertig mensen verloren het leven. Het kasteel verdween de hiermee van de kaart en pas in de 18 eeuw werd het voormalige burchtterrein gedeeltelijk bebouwd. In die periode ontstonden de Hozenstraat en de Gasthuisstraat. Na 1755, toen de vestingfunctie werd opgeheven, zijn de verdedigingswerken ontmanteld. De vestingwerken werden ten behoeve van agrarische doeleinden geslecht, waarbij de borstweringen en onderwallen allereerst verdwenen. Uit een verslag uit 1784 blijkt dat de stadspoorten toen inmiddels gesloopt waren en de bastions en wallen vrijwel niet meer te herkennen.

Slechts van één bastion (Welgemoed) bleef het zogeheten terreplein behouden. Tegenwoordig resteren van de 17de-eeuwse vesting nog een deel van de gracht, twee tot park vergraven bastions en het Molenbastion. Elders rond de oude kern zijn in perceelsstructuren sporen van de imposante vesting traceerbaar.

Impressies van de vroeg 17de-eeuwse vestingwerken Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 7

Na 1800 In 1818 zijn Aalten en Bredevoort samengevoegd tot de nieuwe gemeente Aalten. De burgemeesters bleven evenwel nog vrij lang woonachtig in Bredevoort, in het huis dat later bekend is geworden als de zorginstelling Sint-Bernardus, aan ’t Zand. Het stadje werd in de loop van de 19de eeuw op bescheiden schaal in de vaart der volkeren opgenomen. Zo kwam er in 1834 een textielfabriek (H. van Eijck & Zn.), met werk voor zo’n 150 tot 225 arbeiders. In 1905 werd aan de Boterstraat een Coöperatieve Boterfabriek opgericht, waarvan de schoorsteen resteert. Verder kwam er een maalderij (Landstraat). Behalve de laat-gotische en na de kruittorenramp van 1646 herstelde Sint-Joriskerk aan de Markt (Ned.Herv.), kent Bredevoort ook een r.k. kerk (1876) en een gereformeerde (1948). In de kern vond nog verdichting plaats op onbebouwde percelen in de oude straatwanden en op het voormalige burchtterrein. De Koppelstraat werd door de werd na 1870 opgewaardeerd tot een belangrijke verbinding naar de nieuwe uitvalsweg in zuidelijke richting. Vanuit het noorden werd het stadje ontsloten door de nieuwe Kruittorenstraat. Na de Tweede Wereldoorlog zijn in de kern van Bredevoort enkele nieuwbouwprojecten uitgevoerd. Zo kwam er aan ’t Zand een nieuw schoolgebouw en is vlakbij aan de Hozenstraat een klein woningbouwcomplex gerealiseerd. Buiten de oude vesting ontstonden enkele uitbreidingswijken.

Toch kreeg Bredevoort steeds meer het karakter van een ingeslapen stadje, met een kwijnende middenstand. Steeds meer panden verloren hun functie en kwamen leeg te staan. Een impuls voor de revitalisering was de opzet als een Nationale Boekenstad. Als zodanig werd de stad op 27 augustus 1993 officieel geopend. Sindsdien worden met enige regelmaat boekenmarkten gehouden. Verschillende voormalige winkeltjes kregen de functie van antiquariaat. De hier geschetste ontwikkelingen lieten hun sporen na in Bredevoort waardoor de historische gelaagdheid goed bewaard is gebleven. Deze ontwikkelingen hebben er zich in de loop der jaren vertaald in een heel eigen architectuurbeeld. Vooral het karakter van de oude vestingstad met smalle, pittoreske straatjes en kleinschalige traditionele bebouwing is nog steeds goed herkenbaar. Het behoud van cultuurhistorisch waardevolle panden kan een belangrijke bijdrage leveren aan de instandhouding van dit eigen karakter.

Boven: de Markt van Bredevoort in 1743, door Jan de Beijer. Beneden: De Koppelstraat, gezien richting Bredevoort, met naar links afbuigend het tramspoor (ansichtkaart part.coll.)

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 8

3

CULTUURHISTORISCHE KARAKTERISTIEK

Het bestemmingsplangebied omvat de volledige bebouwde kom van Bredevoort en het grote recreatiegebied ten noordoosten van de kern. Centraal in het komgebied ligt de historische stadskern, die met de restanten van de 17de-eeuwse vestingwerken aan de noordwestzijde van het stadje, geheel als rijksbeschermd stadsgezicht is aangemerkt. De stadskern bevat in de structuren en de bebouwing belangrijke resten uit het verleden, zowel uit de periode van het middeleeuwse ommuurde kasteelstadje, als uit de periode van de vroege 17de-eeuwse vesting. Nieuwe ontwikkelingen in de 20ste eeuw concentreren zich vooral langs de Misterstraat (de uitvalsweg in oostelijke richting) en de kleine uitbreidingswijk ten zuidwesten van de binnenstad. Oudste zichtbare structuren In de compacte binnenstad leeft de herinnering aan het in oorsprong middeleeuwse akkerburger- en kasteelstadje nog sterk door de aanwezigheid van het grotendeels gaaf bewaarde stratenplan, zoals we dat kennen van de midden 16de-eeuwse plattegrond van Jacob van Deventer. Hoofdas is de Landstraat, met haaks daarop aan de noordzijde de Markt. De in 1560 reeds aanwezige straten zijn op de cultuurhistorische kaart gemarkeerd.

Ook de contouren van het middeleeuwse stadje, met het beloop van de stadsmuur, zijn in het stratenpatroon herkenbaar gebleven in het verloop van de Kerkstraat, ’t Zand, Gasthuisstraat en straatjes langs de oostflank van het stadje. Het middeleeuwse kasteel is geheel uit beeld verdwenen, maar de locatie is nog beleefbaar in het grote plein ’t Zand aan de noordzijde van de stad. Typerend voor het stratenplan zijn het netwerk van hoofd- en nevenstraatjes met als centrale as de Landstraat, de licht gebogen straten langs de voormalige middeleeuwse stadsranden en diverse secundaire doorgangen naar de achter- of binnenerven. Veel panden zijn van oudsher gescheiden van elkaar door brand- of druipgangen, hetgeen nauw samenhangt met de oorspronkelijke hout- en skeletbouw in het stadje. Karakteristiek zijn de sterk wisselende rooilijnen, met in verschillende straatjes zogenaamde zaagtandrooilijnen of “coulissengevelwanden”, die het straatbeeld een zeer schilderachtig aspect verlenen. Ook deze verspringende rooilijnen hangen samen met de specifieke bouwwijze in Bredevoort: de vakwerkconstructies lieten zich lastig plooien in de soms

Impressies van het in oorsprong middeleeuwse kerngebied van Bredevoort.

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 9

bochtige straatjes. De straatbocht werd gevolgd door de rooilijn te laten verspringen. Dit bood de mogelijkheid om in de naar voren springende delen van de zijgevels extra vensters te plaatsen. Karakteristiek in het stratenplan zijn de soms zeer ondiepe erven, waardoor panden aan voor- en achterzijde aan de openbare weg grenzen (vooral bij Officierstraat-Vismarkt-’t Walletje, Officierstraat-Koppelstraat en Koppelstraat-Kerkstraat). Bij stadsboerderijen bood dit de mogelijkheid van goede bereikbaarheid aan voor (=woon)zijde en achter (= stal)zijde. Door de Kruittorenramp van 1646 is de middeleeuwse bouwsubstantie in Bredevoort sterk gereduceerd. In slechts enkele huizen zijn tot op heden de oudere dan 17 -eeuwse constructies aangetroffen, maar het is niet ondenkbaar dat restanten van oudere huizen bewaard zijn gebleven. Waarschijnlijk is bij de herbouw na 1646 de bestaande percelering intact gebleven. Het stratenpatroon is immers niet gewijzigd. De Misterstraat is eveneens een structuur, die al in de middeleeuwen bestond. De weg vormde een onderdeel van het oude traject naar Winterswijk. Is de structuur middeleeuws, de huidige verkavelingsstructuren en de bebouwing zijn van veel jongere datum. Ook enkele aftakkingen van de Misterstraat (waaronder de Ganzenpoelerdijk) zijn in oorsprong middeleeuws.

de de 17 - en 18 -eeuwse structuren De grootschalige ruimtelijke ontwikkelingen vanaf de vroege 17de eeuw hebben duidelijke sporen nagelaten in Bredevoort. Van de omvangrijke vesting, die in 1606 werd aangelegd rond de oude kern, resteren een deel van de Grote Gracht aan de noordwestzijde en de twee tot landschapspark herschapen bastions Treurniet en Vreesniet. Aan de zuidzijde is het vroegere bastion Welgemoed (Molenbastion) goed herkenbaar gebleven. Hier bevindt zich nog steeds een windkorenmolen. Voorts zijn in de verkavelingsstructuren rondom de stad delen van de vestingcontouren bewaard gebleven, maar deze zijn in het stadsbeeld niet duidelijk beleefbaar. Het grote plein ’t Zand herinnert aan de plaats van het vroegere kasteel, dat na 1646 verdween. Kasteel en omgrachtingen verdwenen geheel uit beeld, maar de afwijkende, open structuur van “t Zand verwijst naar de vroegere situatie. Het stratenplan (met Gasthuisstraat, Hovenstraat), verkavelingsstructuren en bebouwing kwamen hier pas in de loop van de

De 17de-eeuwse vestingwerken veranderden in 19de eeuw in een lommerrijk park.

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 10

18de eeuw tot stand, wat onder meer nog afleesbaar is aan de oudste bebouwing. Bij de aanleg van de nieuwe omwalling raakte de middeleeuwse stadsmuur buiten gebruik. Na de sloop kwam er vooral langs de westflank (Kerkstraat) ruimte voor nieuwe bouwkavels. De perceelstructuren westelijk van de Kerkstraat zullen uit deze tijd dateren. Na de opheffing van de vesting raakten de vestingwerken in verval. In de loop van de 18de en 19de eeuw werden wallen geslecht, grachten gedempt. De bastions Treurniet en Vreesniet werden vergraven en tot wandelparken in landschapsstijl omgevormd. 19de eeuw Van omstreeks 1830-1835 dateert de begraafplaats aan de Prins Mauritsstraat. Het terrein is aangelegd op een voormalig ravelijn van de 17de-eeuwse vesting. Dit is aan de vorm van de begraafplaats (met name het verloop van de zuidflank) nog enigszins te zien. Het broekgebied (het Stadsbroek) ten noordoosten van Bredevoort werd rond het midden van de 19de eeuw ontgonnen en ontsloten. Enkele rechtlijnige ontginningswegen herinneren hier nog aan (Kruittorenstraat, Pastoorsdijk, Ooievaarsdijk, Guttersdijk, deels met begeleidende (verbrede) sloten). Van de 19de-eeuwse verkavelingsstructuren is nauwelijks iets bewaard gebleven, vooral door de aanleg van het omvangrijke recreatiegebied Slingeplas.

Vanaf de tweede helft van de 19de eeuw ontstond langs de Misterstraat een steeds intensievere lintbebouwing, deels met gebruikmaking van oudere verkavelingsstructuren. De doorgetrokken Koppelstraat ontwikkelde zich tot een belangrijke entree van Bredevoort. Langs de straat ontstond lintbebouwing. Eerste helft 20ste eeuw Tot de belangrijkste bewaard gebleven structuren behoren het woonbuurtje aan de Koppelstraat (lintbebouwing), de verdere verdichting van de lintbebouwing langs de Misterstraat en de Oranjestraat, waar een klein tuindorp werd aangelegd (circa 1920). Aan de westkant van het stadje werd de Schoolstraat aangelegd en verscheen het tracé van het tramspoor (thans Tramstraat, deels ook zichtbaar in de verkaveling achter woningen aan de Koppelstraat). Ook de Prins Mauritsstraat dateert uit deze periode. Verder werd rond 1930 een verbinding gemaakt tussen het broekgebied ten noordoosten van de stad en de bebouwde kom (aansluiting bij Kruittorenstraat). Zo werd een nieuwe toegang tot de

Boven; verdichting van de bebouwing langs de Misterstraat, onder meer met deze vroeg 20ste-eeuwse villa; beneden: tuindorpstructuur aan de Oranjestraat.

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 11

binnenstad gecreëerd. Aan de zuidzijde werd de Misterstraat ontlast door de aanleg van de Winterswijksestraat (ca. 1930-1935), vermoedelijk als onderdeel van het Rijkswegenplan. Niet-bestemmingsverkeer hoefde nu niet meer door Bredevoort. Rond 1950 Uit deze periode dateert het woonbuurtje langs de westflank van de bebouwde kom (Schoolstraat, Tramstraat). Evenwijdig aan de Tramstraat werden daartoe een nieuwe woonstraat en een ruim plantsoen toegevoegd. De oostelijke pleinwand van ’t Zand kreeg zijn bebouwing, en ook aan de Gasthuisstraat werd een klein woningbouwcomplex gerealiseerd. Aan de oostzijde van de voormalige vesting zijn enkele straatjes aangelegd. De nieuwe Bredevoortsestraatweg zorgde ervoor dat het drukker wordende verkeer buiten de bebouwde kom van Bredevoort langs kon worden geleid.

De korrelgrootte is relatief klein. Er is een afwisseling van aaneengebouwde huizen, en panden, met aan één of twee zijden een gang (doorgang naar achtererf / zijontsluiting, of smalle druipgang). Korrelgrootte, hoofd- en kapvormen en de materialiseringen geven eenheid, ondanks de verscheidenheid in leeftijd en stijlkenmerken. Binnen de zee aan eenvoudige woonhuizen zijn de beide kerken, de molen en de silo belangrijke oriëntatiepunten in het stadje.

Vanaf circa 1970 Belangrijkste toevoegingen zijn de woonbuurten oostelijk van de binnenstad (omgeving Pater Jan de Vriesstraat) en noordelijk van de Boven-Slinge (Stadsbroek). De Slingeplas is vanaf het einde van de jaren tachtig aangelegd. Het is een voormalige zandwinput, door een dijk gescheiden van de Slinge. De plas wordt bij hoog water ook gebruikt als overloopgebied. Tegenwoordig is de Slingeplas een 34 hectare groot recreatiegebied. Bebouwingskarakteristiek De bebouwing in de stadskern van Bredevoort bestaat grotendeels uit panden met een traditioneel-ambachtelijk karakter. De objecten hebben één of twee bouwlagen met een kap (veelal zadeldaken of schilddaken) met een keramische pannendekking. De nokrichting van de daken varieert. De gevels zijn gemetseld in baksteen (soms binnen een zichtbaar houtskelet), soms met eenvoudige details in siermetselwerk of pleisterwerk. Soms zijn gevels volledig gepleisterd. De gevelopeningen zijn bescheiden van formaat en traditioneel ingevuld. De materialisering is traditioneel-ambachtelijk. Historische winkelpanden zijn verbijzonderd door de aanwezigheid van een eenvoudige (historische) winkelpui. Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 12

4 CULTUURHISTORISCH STRUCTUREN 4.1

WAARDEVOLLE

•

De structuren

Hieronder volgt een opsomming van de in het gebied bovengronds beleefbare cultuurhistorisch waardevolle structuren in het bestemmingsplangebied Bredevoort. De genoemde aspecten zijn van wezenlijk belang voor het zichtbaar houden van de gelaagde ruimtelijke ontwikkelingsgeschiedenis van Bredevoort en dienen in het bestemmingsplan als waardevolle onderdelen te worden verankerd. De waardevolle structuren zijn –zo mogelijk- op de bij deze analyse behorende kaart “cultuurhistorische waarden structuren” weergegeven. Algemeen • Het totaalkarakter van Bredevoort als gaaf voorbeeld van een typisch Oost-Nederlands land- en vestingstadje, gekenschetst door kleinschaligheid en intimiteit, de kleine korrelgrootte van de samenstellende onderdelen (verkavelingen, bebouwing) en de opvallende historische gelaagdheid, bewaard gebleven en leesbaar in tal van belangwekkende onder- en bovengrondse structuren.

Uit de middeleeuwen (tot circa 1575) • Middeleeuws stratenplan kern Bredevoort, het geraamte van het historische centrum: ligging en verloop van straten, stegen, pleintjes, brand- of druipgangen, de typerende, gedifferentieerde rooilijnen, soms regelmatig, in (licht) bochtige straatdelen vaak sterk verspringend (samenhang met bebouwingstypologie); • Contouren middeleeuwse vestingwerken; • Middeleeuwse verkavelingsstructuren; • Tracé Misterstraat, Ganzenpoelerdijk, zuidelijk deel Roelvinkstraat; pad langs Boven-Slinge; de

• • •

Uit de 17 eeuw: • Grote gracht, imposant relict van de 17de-eeuwse vesting, met aanliggend schootsveld;

Bastions Treurniet en Vreesniet, relicten 17de-eeuwse vesting; Bastion Welgemoed (Molenbastion), relict 17de-eeuwse vesting; Contouren van de vesting, vastgelegd in historische verkavelingsstructuren; Straat- en perceelsstructuren op na sloop van de middeleeuwse muur vrijgekomen gronden (omgeving Kerkstraat); inclusief rooilijnen;

Uit de 18de eeuw: • Hoofdvorm, rooilijnen, percelering gebied ’t Zand; • Tracé, percelering e.d. Gasthuisstraat en Hozenstraat; • Begrenzing bebouwd gebied binnenstad, zoals in 1830 kadastraal vastgelegd; • Rudimentair: verkavelingsstructuren langs de Misterstraat; Uit de 19de eeuw: • Wandelpark rond Grote Gracht: monumentale groenstructuur in Landschapsstijl; • Parkstructuren op bastions Treurniet en Vreesniet; • Begraafplaatsen Prins Mauritsstraat; • Ontginning Stadsbroek, met Pastoorsdijk, Ooievaarsdijk, Guttersdijk, Kruittorenstraat, met aanpalende slootstructuren; • Vanaf de late 19de eeuw: verdichting bebouwing langs de Misterstraat: markante lintstructuur ontwikkelt zich; Vroege 20ste eeuw: • Tramstraat (met tramtracé) en Schoolstraat; • Prins Mauritsstraat; • Oranjestraat met tuindorpstructuur; • Nieuwe entree binnenstad via Kruittorenstraat; • Woonbuurtje met lintbebouwing langs de Koppelstraat; Rond 1950: • Voltooiing oostelijke pleinwand ’t Zand en afronding woonbuurtje aan de Gasthuisstraat; • Woonbuurtje aan de Tramstraat en de Schoolstraat;

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 13

4.2

Waardevolle groenstructuren • • • • • • • • •

Groenstructuren bij Grote Gracht, voormalig schootsveld; Parkstructuren op bastions Treurniet en Vreesniet; Tuin St. Bernardus; Beplanting op ’t Zand Laanbeplanting met acacia’s langs de Winterswijksestraat, vermoedelijk uit de jaren 1930; Laanbeplanting Prins Mauritsstraat; Beplanting rond begraafplaatsen Prins Mauritsstraat (o.a. Amerikaanse eik, oude eiken, beukenhagen); Tuin pastorie en kerk Koppelstraat; Laanbeplanting: oude acacia’s langs de Tramstraat;

De in 2011 vastgestelde waardevolle bomenlijst geeft een overzicht van de bijzondere en monumentale solitaire bomen in de gemeente Aalten. Een aantal van deze bomen maakt deel uit van de hier boven genoemde waardevolle groenstructuren. De bomen op de bomenlijst worden beschermd en opgenomen in het bestemmingsplan. Voor de locatie en de waardering van de solitaire bomen wordt verwezen naar de ‘Waardevolle bomenlijst”, d.d. 6 mei 2011.

Winkelhuis met authentieke pui aan de Koppelstraat 5.

Dubbele woning Misterstraat 51-53, onderdeel van een woningbouwcomplex. Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 14

en/of vorm;

5 INVENTARISATIE, SELECTIE, WAARDERING OBJECTEN

Op ieder criterium kunnen de volgende scores worden behaald:

Selectie en veldwerk Voor de inventarisatie en selectie is in het plangebied een nieuw veldonderzoek uitgevoerd. Het veldwerk heeft plaats gevonden op 3 augustus 2011.

xx x O -

Rijks- en gemeentelijke monumenten In Bredevoort bevindt zich een groot aantal van rijks- en gemeentewege beschermde monumenten. Deze zijn weergegeven op de bij deze analyse behorende cultuurhistorische waardenkaart.

In deze rapportage zijn circa 40 objecten beoordeeld. Gemeentelijke en rijksmonumenten zijn niet in de waardering opgenomen. De scores zijn vermeld in de bijgaande inventarisatielijst.

Overige panden met cultuurhistorische waarden In deze analyse wordt een aanvullende reeks objecten gepresenteerd die een waardevolle bijdrage leveren aan het historische stadbeeld van Bredevoort. Deze objecten zijn in het veld geselecteerd en aan de hand van waarderingscriteria beoordeeld. De als hoog waardevol beoordeelde objecten kunnen in het bestemmingsplan worden opgenomen en op deze manier planologisch worden beschermd. Waarderingscriteria De in het veld geselecteerde objecten zijn getoetst aan de hand van de volgende waarderingscriteria: 1. Het belang als onderdeel van het cultuurhistorisch beeld van de omgeving; ondersteuning van de cultuurhistorische gebiedskarakteristiek en/of ensemblewaarde; 2. Het belang vanwege de bijzondere betekenis voor het beeld van de omgeving, vanwege opmerkelijke ligging/ zichtlijnen/ landmark; 3. Het belang vanwege de herkenbaarheid van het oorspronkelijke concept en de gebiedseigen functie, in relatie tot de ontwikkelingsgeschiedenis en de historische gelaagdheid van het gebied; 4. Het belang wegens de authenticiteit van hoofdvorm, gevelindeling en/of detaillering; 5. Het belang vanwege de gebiedsspecifieke of bijzondere bouwstijl

= hoge waarde = positieve waarde = neutrale waarde = negatieve waarde

Eindwaardering De optelsom van de scores leidt tot het formuleren van een eindwaardering: Hoge totaalwaarde: minimaal 2maal xx en 2maal x; Positieve totaalwaarde: minimaal 3maal x en 2maal o; Neutrale totaalwaarde: alles daaronder; Definitie totaalwaarden Hoge totaalwaarde Alle beschermenswaardige onderdelen (gebouwen, objecten en ensembles), die vanwege de hoge architectuurhistorische, stedenbouwkundige en cultuurhistorische waarden van wezenlijk en onlosmakelijk belang zijn voor Bredevoort en zijn historisch-ruimtelijke ontwikkeling. Instandhouding van het gevelbeeld en/of hoofdvormen is noodzakelijk. Positieve totaalwaarde Alle karakteristieke onderdelen (gebouwen, objecten en ensembles) die voor het zichtbaar houden van de ontwikkelingsgeschiedenis van Bredevoort, het stadsbeeld van deze plaats en als ondersteuning van nabijgelegen monumenten een positieve waarde bezitten. Instandhouding van het gevelbeeld en/of hoofdvormen is wenselijk.

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 15

Neutrale totaalwaarde Overige historische onderdelen in deze quickscan, die voor de ontwikkelingsgeschiedenis van de kern van Bredevoort van beperkt belang zijn, een geringe architectuurhistorische waarde bezitten en ten hoogste een neutrale of positieve betekenis voor het straatbeeld bezitten. De waarde is niet dusdanig, dat instandhouding van het gevelbeeld en/of hoofdvormen noodzakelijk is. Objectformulieren Achter in dit rapport zijn de formulieren opgenomen met foto’s en korte karakteristieken van de geïnventariseerde en als hoogwaardig gekwalificeerde objecten. Waardenkaart Op de bij dit rapport gevoegde cultuurhistorische waardenkaart zijn alleen de panden met een hoge totaalwaarde aangegeven.

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 16

6

PANDEN MET EEN HOGE TOTAALWAARDE

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 17

Ambthuiswal 9, Bredevoort

Dit eenlaags woonhuis is gebouwd rond 1900 en ligt vrijstaand aan de westelijke zijde van de Ambthuiswal, vlakbij de aansluiting op de Hozenstraat en de Gasthuisstraat. In 1940 intern verbouwd door aannemer G.J. Nijman uit Bredevoort, i.o.v. J.D. Geurkink die aan de Hozenstraat 8 woonde. Het object bestaat uit twee achter elkaar gelegen bouwdelen, beide onder een evenwijdig aan de straat liggend zadeldak met pannendekking. Hoewel de invullingen van de vensters in de voorgevel gewijzigd zijn en ook de dakkapel niet oorspronkelijk is, is de karakteristieke hoofdvorm van het bouwwerk behouden gebleven. Opvallend is de detaillering van de voorgevel in neorenaissancetrant, met speklagen en van sluitstenen voorziene segmentbogen. De nog gave hoofdvorm en zorgvuldig gedetailleerde voorgevel geven het pand een karakteristieke uitstraling. Mede door de verspringende en vrijstaande ligging is het object beeldbepalend binnen dit deel van de Ambthuiswal. Het herinnert aan de tijd dat in de kern van Bredevoort steeds meer eigentijdse bebouwing kwam te staan, afwijkend van de oudere en lokaal-eigen vakwerkbouw. In de onmiddellijke omgeving staat de als GM beschermde bebouwing aan de Hozenstraat 4, 6, 8, de Ambthuiswal 7 en de Gasthuisstraat 22.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Ambthuiswal 9 : 7126 BC : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 1184

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 18

Ganzenpoelendijk 1, Bredevoort Aan de noordzijde van de Ganzenpoelendijk ligt deze uit circa 1950 daterende woning, die is opgezet als een woonhuis met huisartsenpraktijk. In het praktijkgedeelte kwamen een spreekkamer, een wachtkamer en een apotheek. De vermoedelijke architect is W. van der Zee uit Aalten, bekend van de Zuiderkerk aan de Ludgerstraat in die plaats (1965). In 1978 voerde hij een verbouwing uit van het onderhavige pand, waarbij twee bestaande dakkapellen zijn vervangen door de huidige brede kapel (voorschild). De Ganzenpoelendijk (in het verleden ook wel Ganzenkuildijk genaamd) dankt zijn naam aan de laag gelegen boerderij de Ganzenpoel en maakt tegenwoordig deel uit van de bebouwde kom van Bredevoort, gesitueerd in een wijkje met vooren naoorlogse woningen. Oorspronkelijk lag de dijk in het buitengebied. Het pand op nr. 1 is zorgvuldig opgezet, met twee bouwlagen en een pannengedekt zadeldak. Het met een garage gecombineerde praktijkgedeelte is eenlaags. Karakteristiek voor deze in Delftse Schooltrant uitgevoerde woning zijn de van segmentbogen voorziene gevelopeningen in het lagere bouwdeel en de erker met balkon. Zowel in de hoofdvorm als de detaillering bleef het ontwerp op een gave wijze behouden. De vrijstaand in een bijbehorende tuin gelegen woning neemt aan de Ganzenpoelendijk een sterk in het oog vallende positie in.

Het pand markeert de vroeg naoorlogse periode waarin dit deel van Bredevoort steeds meer bebouwd raakte.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Ganzenpoelendijk 1 : 7126 AB : Bredevoort : Bredevoort- Misterstraat : A 2449

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 19

Ganzenpoelendijk 2-2a, Bredevoort

Dubbele woning uit circa 1905, markant gelegen aan de zuidelijke zijde van de Ganzenpoelendijk, bij de aansluiting op de Misterstraat. Oorspronkelijk vormde dit pand één woning, met links een deel met koestal en varkenshokken. In 1948 lieten G.J. en W.J. Houwer de deel door H.J. Kolenbrander uit Bredevoort omvormen tot een tweede woning. Hoewel de invullingen van ingangen en vensters inmiddels op punten zijn gewijzigd, is de hoofdvorm van de twee woningen intact gebleven. De tweelaags woningen hebben een gezamenlijk schilddak en zijn langs de gootoverstek voorzien van enig siermetselwerk. Karakteristieke getoogde vensters en ingangen. De bovenlichten behielden deels hun verticaalroeden. Door de markante ligging op de hoek van de Misterstraat is het bouwwerk van beeldbepalend belang. Als een aan de Ganzenpoelendijk gelegen vroeg 20ste-eeuwse dijkwoning verwijst het object naar de periode dat er buiten de oude vesting Bredevoort nog weinig bebouwing bestond. De Ganzenpoelendijk (in het verleden ook wel Ganzenkuildijk genaamd) voerde naar de laag gelegen boerderij de Ganzenpoel. Tegenwoordig maakt de Ganzenpoelendijk deel uit van de bebouwde kom van Bredevoort, gelegen in een wijkje met voor- en naoorlogse woningen.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Ganzenpoelendijk 2-2a : 7126 AB : Bredevoort : Bredevoort- Misterstraat : A 1868 en A 2454

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 20

Hozenstraat 3, Bredevoort De Hozenstraat 3 ligt evenwijdig aan de noordzijde van de straat, in de kern van Bredevoort, vlakbij ‘t Zand. Het pand heeft waarschijnlijk een laat 19de-eeuwse (of nog oudere) oorsprong, maar onderging vermoedelijk in de vroege 20ste eeuw enige vernieuwing. De bouwmassa telt één bouwlaag en is gevat onder een zadeldak met rode muldenpannen. Karakteristieke opzet met witgepleisterde gevels, vensters met luiken en een door sierklossen gedragen goot. De invulling van de ingangen is deels vernieuwd, maar zowel in de hoofdvorm als de detaillering is de historische verschijningsvorm goed behouden gebleven. Door zijn opzet neemt het object een beeldbepalende positie in. Het pand ligt vlakbij ’t Zand, het plein waar voorheen de burcht van Bredevoort stond. Dit deel van de historische binnenstad is nog vrij lang onbebouwd gebleven. Pas na de oorlog is er de bebouwing langs het omhoekende deel van de Hozenstraat gerealiseerd. Aan de overkant van nr. 3 staat de als GM beschermde bebouwing aan de Hozenstraat 4, 6 en 8.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Hozenstraat 3 : 7126 BJ : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 1793

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 21

Hozenstraat 9-11, 13-15, 17

Dit woningbouwcomplex in Delftse Schooltrant dateert uit 1948 en hoekt om langs de westzijde en de zuidzijde van de Hozenstraat. Deze U-vormige straat bevindt zich aan de oostzijde van ’t Zand. Het gaat om één vrijstaande woning en tweemaal een gekoppeld woonhuis, alle met anderhalve bouwlaag en een zadeldak met rode verbeterde Hollandse pannen. Karakteristieke en zorgvuldige opzet met blinde vensterbogen, ramen met veelruits roeden, en ingangen met gemetselde lisenen en een latei. Zowel in de hoofdvorm als de detaillering is het authentieke karakter goed behouden gebleven. Als een woningbouwcomplex met het karakter van een klein dorpje, nemen de woningen een markante en beeldbepalende positie in. In het betreffende deel van de historische binnenstad van Bredevoort behoren ze tot de jongere bebouwing. Dit nabij ’t Zand gelegen deel van de binnenstad is tot na de oorlog onbebouwd gebleven. Aan de overzijde van het complex bevindt zich de als GM beschermde bebouwing aan de Hozenstraat 14, 18 en 20. Hozenstraat 16 is als RM beschermd.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Hozenstraat 9-11, 13-15, 17 : 7126 BJ : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 1675, B1712, B 1673, B 1710 en B 1671

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 22

Kerkstraat 2 e-d

Het gebouw ligt aan de rand van de oude binnenstad, aan de westelijke zijde van de Kerkstraat, in een bocht vlakbij de aansluiting op de Landstraat. In zijn huidige verschijningsvorm dateert het pand uit circa 1900, maar al eerder was hier bebouwing. Het in verschillende woninkjes onderverdeelde bouwwerk is eenlaags en heeft een pannengedekt zadeldak. De voorgevel wordt gekenmerkt door karakteristieke decoratieve boogtrommels en een lijstgoot met klossen. Grotendeels gewijzigde detaillering van vensters en ingangen, maar met behoud van het authentieke karakter. Door zijn hoofdvorm en geveldetails is het gebouw beeldbepalend binnen dit gedeelte van de Kerkstraat, waar zich in de onmiddellijke nabijheid van het pand een aantal gemeentelijke en rijksmonumenten bevindt. Bovendien geeft het object een goed beeld van de vroeg 20ste-eeuwse ontwikkelingen in de oude kern van Bredevoort, waar in die periode steeds meer eigentijdse bebouwing verscheen, afwijkende van de traditionele vakwerkbouw.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Kerkstraat 2 e-d : 7126 AM : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 1116 en B 1117

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 23

Kerkstraat 4, Bredevoort Dit woonhuis ligt aan de westelijke zijde van de Kerkstraat en maakt deel uit van een deels aaneengesloten gevelwand, vlakbij de aansluiting op de Landstraat. Het object dateert in zijn huidige verschijningsvorm uit circa 1900, maar reeds eerder was hier bebouwing. In 1964 voerde de Fa. Kolenbrander uit Bredevoort i.o.v. B.R. Bovenkerk een kleine verbouwing uit. Het pand heeft een eenlaags opzet met een pannengedekt zadeldak en een representatieve voorgevel. Karakteristiek voor deze gevel zijn de sierdetails in neorenaissancetrant, met speklagen en van sluitstenen voorziene segmentbogen. De lijstgoot wordt gedragen door decoratieve klossen. Hoewel het pand in de loop van de tijd een aantal aanpassingen en wijzigingen heeft ondergaan is het authentieke karakter goed bewaard gebleven. Vernieuwde vensterdetaillering, maar in aansluiting bij de oorspronkelijke opzet. Door zijn opzet en geveldetails is het gebouw beeldbepalend binnen dit gedeelte van de Kerkstraat, waar zich in de onmiddellijke nabijheid van het pand een aantal gemeentelijke en rijksmonumenten bevindt. Bovendien geeft het object een goed beeld van de vroeg 20ste-eeuwse ontwikkelingen in de oude kern van Bredevoort, waar in die periode steeds meer eigentijdse bebouwing verscheen, afwijkende van de traditionele vakwerkbouw.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Kerkstraat 4 : 7126 AM : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 408

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 24

Kerkstraat 10, Bredevoort Aan de westelijke zijde van de Kerkstraat gelegen woonhuis, dat door een steegje wordt gescheiden van de als een gm beschermde panden aan de Kerkstraat 12 en 14. Ook nr. 8 heeft een beschermde status als gm. Al deze panden maken deel uit van een grotendeels aaneengesloten gevelwand, direct ten noorden van de monumentale r.k. Sint-Georgiuskerk bij de aansluiting op de Koppelstraat. Het bouwwerk op nr. 10 dateert vermoedelijk uit omstreeks 1905 en is in 1951 gewijzigd. Toen is in de voorgevel het brede drielichtsvenster gerealiseerd, ter vervanging van een smal venster en een naastgelegen ingang. De ingang werd verlegd naar de linker zijgevel. Het drielichtsvenster is vergelijkbaar gedetailleerd als het gehandhaafde venster links daarvan. Karakteristieke opzet met een roodgedekte mansardekap. Afgezien van de bovenlichten met roedenverdeling heeft het pand een vrij ingetogen karakter. De vensterdetaillering op de verdieping is gewijzigd, maar het historische karakter is goed behouden gebleven. Als onderdeel van de gevelwand langs dit deel van de Kerkstraat vertegenwoordigt het object belangrijke beeldbepalende waarde, als wezenlijk voor het historische ensemble waartoe ook het kerkgebouw behoort.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Kerkstraat 10 : 7126 AM : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 1243

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 25

Koppelstraat 5, Bredevoort Een aan de oostelijke zijde van de straat gelegen winkelhuis uit circa 1905, in een traditionalistische trant en met enige invloed van de Jugendstil. De architect is vooralsnog onbekend. Zowel in de hoofdvorm als de detaillering is het bouwwerk gaaf behouden gebleven. Karakteristieke symmetrische winkelpui met penanten in groene steen en decoratieve dekblokken. De twee vensters van de woning zijn net als de portiek gevat onder segmentbogen met enig siermetselwerk. Karakteristiek is bovendien het metselwerk in roze gebakken steen. Lessenaarsdaken met pannendekking. Door de markante opzet en detaillering, en vooral door de fraai gedetailleerde winkelpui vertegenwoordigt het object grote beeldbepalende waarde langs dit deel van de Koppelstraat, waar zich diverse gemeentelijk beschermde objecten bevinden. Het ontwerp is een goed voorbeeld van de winkelarchitectuur in de vroege 20ste eeuw en markeert de periode waarin het winkelgebied in de kern van Bredevoort steeds meer werd gemoderniseerd.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Koppelstraat 5 : 7126 AE : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 1208

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 26

Koppelstraat 29-31 Twee gekoppelde woonhuizen aan de oostelijke zijde van de Koppelstraat, pal tegenover de hierop aansluitende Schoolstraat. De vanuit één opzet gerealiseerde woningen dateren vermoedelijk uit de late 19de eeuw. Het is bekend dat G.J. Nijman in 1939 een verbouwing uitvoerde van de woning op nr. 29, waar toen onder meer enkele zolderslaapkamers zijn gemaakt. Het pand is eenlaags en voorzien van een zadeldak met pannendekking. Karakteristieke voorgevel met vensterreeksen met flauwgetoogde segmentbogen. In de loop van de tijd onderging het bouwwerk enkele vernieuwingen. Het historische karakter is goed behouden gebleven. De twee woningen vormen een wezenlijk onderdeel van de gevelwand langs dit deel van de Koppelstraat en geven een goed beeld van de voor een kleine plaats karakteristieke woonbebouwing uit de late 19de eeuw. Tegenover de Schoolstraat, waar ze een sterk in het oog vallende plaats innemen, vertegenwoordigen ze grote beeldbepalende waarde.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Koppelstraat 29-31 : 7126 AG : Bredevoort : Bredevoort - Misterstraat : B 741 en B 1551

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 27

Koppelstraat 35 In 1947-1948 bouwde architect W. Geels deze voormalige gereformeerde kerk. Tot aan die tijd waren de gereformeerden uit Bredevoort aangewezen op de kerk in Aalten. Het gebouw staat bekend als de Koppelkerk, naar het gebied De Koppele dat deel uitmaakt van de vroegere vestingwerken van Bredevoort, vlakbij het bastion Welgemoed. In 1958 voegde de Aaltense architect W. van der Zee de betonnen torenbekroning toe, waarbij het gemetselde torenlichaam circa vijf meter hoger is doorgestoken. Architect W. Hebly uit Aalten ontwierp de uitbreiding aan de achterzijde (19661967), ten behoeve van een vergaderruimte. De markante kerk is terugwijkend gelegen, in een ruime tuin op de hoek van de Koppelstraat en de Prins Mauritsstraat, waar het object een sterk in het oog vallende positie inneemt. Zowel in de hoofdvorm als de detaillering is het authentieke karakter goed bewaard gebleven. Het in een sobere Delftse Schooltrant uitgevoerde gebouw geeft een helder beeld van de protestantse kerkbouw kort na de Tweede Wereldoorlog. De toren met zijn opmerkelijke bekroning vormt reeds op grote afstand een belangrijk focuspunt.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Koppelstraat 35 : 7126 AG : Bredevoort : Bredevoort- Misterstraat : B 1288

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 28

Koppelstraat 41 Ruim opgezette middenstandswoning uit 1925, vermoedelijk naar een ontwerp van J.B. Blekkink uit Aalten. Het pand is gelegen aan de zuidelijke zijde van de Koppelstraat, tegenover de hierop aansluitende Tramstraat. Hier bevindt het pand zich op een terrein dat voorheen deel uitmaakte van de vestingwerken van Bredevoort. Karakteristieke opzet in een aan de Amsterdamse School verwante trant, met een pannengedekte mansarde en een asymmetrische voorgevel met een erker met balkon. Zowel in de hoofdvorm als de detaillering is het pand gaaf bewaard gebleven, inclusief het decoratieve houten balkonhek. Ruime ligging in een bijbehorende tuin. Door zijn markante opzet en hoofdvorm vertegenwoordigt het pand beeldbepalende waarde, hetgeen wordt versterkt door de in het zicht vallende ligging tegenover de Tramstraat. Als een gaaf bewaard gebleven middenstandswoning uit het interbellum, met invloed van de Amsterdamse School, geeft het pand een goede indruk van de contemporaine woningbouw. Aan dit deel van de Koppelstraat verwijst het bouwwerk naar de toenemende ‘verstedelijking’ van Bredevoort, op het terrein van de vroegere vestingwerken en in het daaromheen gelegen buitengebied.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Koppelstraat 41 : 7126 AG : Bredevoort : Bredevoort- Misterstraat : B 1280

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 29

Koppelstraat 43, Bredevoort Deze tamelijk forse en vrijstaande middenstandswoning is gelegen aan de zuidelijke zijde van de Koppelstraat, op een terrein dat voorheen deel uitmaakte van de vestingwerken van Bredevoort. Het pand dateert uit 1927 en is i.o.v. de weduwe Holstein Jonker ontworpen door J.B. Blekkink uit Aalten. Karakteristieke opzet in een aan de Amsterdamse School verwante trant, met een expressieve en roodgedekte mansarde. In de voorgevel bevindt zich op de verdieping een markante vensterstrook. Op een enkel punt onderging het pand een wijziging, maar dit doet geen afbreuk aan het historische karakter. Door zijn markante opzet en hoofdvorm vertegenwoordigt het object beeldbepalende waarde. Als een middenstandsvilla uit het interbellum, met invloed van de Amsterdamse School, geeft dit pand een goede indruk van de contemporaine woningbouw. Aan dit deel van de Koppelstraat verwijst het bouwwerk naar de toenemende ‘verstedelijking’ van Bredevoort, op het terrein van de vroegere vestingwerken en in het daaromheen gelegen buitengebied.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Koppelstraat 43 : 7126 AG : Bredevoort : Bredevoort-Misterstraat : B 1742

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 30

Koppelstraat 16, Bredevoort Het betreft de pastorie van de direct ten noorden van het pand gelegen r.k. Sint-Georgiuskerk uit 1876 (architect A. Tepe), aan de zuidelijke kopzijde van de Kerkstraat. De in een ruime tuin gelegen pastorie dateert uit 1931 en is ontworpen door Joh. Sluymer (18941979) uit Enschede. Deze pastorie verving een oudere voorganger. Sluymer voerde het pand uit in een zakelijke trant. Karakteristiek voor dit tweelaags pand is dan ook het tamelijk ingetogen karakter, met de nadruk op zorgvuldig metselwerk en vensters met kruiskozijnen. Breed overstekende en licht gezwenkte kap. Een verbindingslid koppelt het gebouw aan de kerk. Het bouwwerk bleef zowel in de hoofdvorm als de detaillering gaaf behouden, en vormt een wezenlijk onderdeel van het kerkelijke ensemble bij de aansluiting van de Koppelstraat en de Kerkstraat (op een terrein dat voorheen deel uitmaakte van de vestingwerken van Bredevoort). Hiervan is de kerk een gemeentelijk beschermd monument. De in een lommerrijke tuin gelegen pastorie vormt een markant element op de hoek van de Koppelstraat en de Schoolstraat. Het gebouw is een goed voorbeeld van het oeuvre van de regionaal bekende architect Joh. Sluymer, die diverse kerkelijke opdrachten op zijn naam heeft staan.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Koppelstraat 16 : 7126 AH : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 460 en B 1072

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 31

Landstraat 28, Bredevoort Dit aan de zuidzijde van de Landstraat gelegen winkelhuis dateert in zijn huidige verschijningsvorm grotendeels uit circa 1905, maar heeft uitgaande van de hoge en deels achter een ‘schermgevel’ schuilgaande kap vermoedelijk een oudere kern. Karakteristieke opzet met gepleisterde gevels en onder bogen gevatte gevelopeningen. Verder valt de door klossen ondersteunde daklijst op. Op de begane grond toont de geveldetaillering de kenmerken van een verbouwing omstreeks 1950. Waarschijnlijk is het rechter etalagevenster opgenomen in een vroegere inrit, die toegang zal hebben geboden aan een werkplaats. Op enkele punten is het pand gewijzigd, maar dit doet geen afbreuk aan het historische karakter. Aan dit deel van de Landstraat, in de historische binnenstad van Bredevoort, neemt het bouwwerk een belangrijke beeldbepalende positie in. Dit wordt versterkt door de vrijstaande ligging. De waardevolle betekenis wordt versterkt doordat het ontwerp een goede indruk geeft van een vroeg 20steeeuws winkelhuis, uit een periode waarin het winkelbestand in Bredevoort steeds meer werd gemoderniseerd.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Landstraat 28 : 7126 AV : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 862

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 32

Landstraat 34, Bredevoort Volgens een gevelsteen dateert deze maalderij in zijn huidige verschijningsvorm (grotendeels) uit 1956, vermoedelijk gebouwd naar een ontwerp van architect Wim Hebly uit Aalten. In dezelfde periode voerde hij hier voor de firma B. Navis & Zn. enkele opdrachten uit. Het bouwwerk staat op een bijbehorend terrein aan de zuidzijde van de Landstraat, pal tegenover de hierop aansluitende Ambthuiswal. Hier maakt het gebouw deel uit van het complex van de oude korenmolen Prins van Oranje (Landstraat 32), die als rijksmonument is beschermd. De molen dateert uit 1870 en staat op het bastion Welgemoed, een restant van de vestingwerken van Bredevoort. Al eerder stond daar een molen. De hier bedoelde maalderij was oorspronkelijk in gebruik als een mengvoederfabriek, en werd in 1983 omgebouwd tot een ambachtelijke graanmaalderij. Het deels vernieuwde bouwwerk bestaat uit een forse voor- en achterbouw, beide onder een zadeldak, met daartussenin een hoge silo in grauw-gele baksteen. Het voorste bouwdeel bevat enkele inritten, en vensters onder lateien. Hoewel de functiewijziging tot verschillende verbouwingen leidde, doen deze geen ingrijpende afbreuk aan de historische uitstraling van het bouwwerk. Het object is nog altijd een waardevol onderdeel van het historische ensemble waartoe ook de korenmolen behoort.

Vooral de hoge silotoren vormt al op grote afstand een belangrijke blikvanger, als onderdeel van het stadssilhouet van Bredevoort, en is dan ook van belangrijke beeldbepalende waarde.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Landstraat 34 : 7126 AV : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 1201

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 33

Markt 8, Bredevoort In 1963-1964 door architect B. Blekkink uit Aalten i.o.v. de Coöp. Raiffeisenbank uit Bredevoort gebouwd bankgebouw, tegenwoordig in gebruik als VVV-kantoor. Het eertijds volledig nieuw opgetrokken pand kreeg op de begane grond een kantoorruimte met wachtkamer. Op de verdieping kwamen een vergaderzaal en archiefruimtes. Het is vrijstaand gelegen, middenin de kern van het oude Bredevoort. Hier bevindt het bouwwerk zich aan de noordwestzijde van de Markt, op de hoek van de Muizenstraat en schuin tegenover de oude Sint-Joriskerk. Deze kerk is beschermd als een rijksmonument. Aan de Markt bevinden zich verder nog een groot aantal rijksmonumenten, alsook diverse gemeentelijke monumenten. Het pand is uitgevoerd in een mengstijl van Delftse School en modernisme (shake-hands). Karakteristiek is enerzijds de traditionalistische opzet met gevels in handvormsteen en een pannengedekt schilddak. Anderzijds tonen de vensterlijsten en de stalen ramen verwantschap met de moderne ontwikkelingen. Zowel in de hoofdvorm als de detaillering is het pand opmerkelijk gaaf bewaard gebleven. Door zijn opzet en vormgeving voegt het ontwerp zich op een harmonieuze wijze naar zijn historische omgeving. Van beeldbepalend belang voor dit deel van de Markt.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Markt 8 : 7126 AZ : Bredevoort : Bredevoort Centrum : B 1158

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 34

Misterstraat 21, Bredevoort Als een vrijstaande werkplaats met bijbehorende woning uitgevoerd bouwwerk, gelegen aan de noordelijke zijde van de Misterstraat, in wat vroeger het buitengebied was van de vesting Bredevoort. De Misterstraat vormt een oude verbindingsweg richting Miste en Winterswijk. Het pand dateert uit omstreeks 1900 en ligt direct naast het als gm beschermde bouwwerk op nr. 17 (de villa Nieuw Vierakker), waarmee het ensemblewaarde vertegenwoordigt. Karakteristieke opzet met een mansarde met flauw hellende bovenschilden, van sluitstenen voorziene segmentbogen, en siermetselwerklijsten (zijgevels). De woningingang bevindt zich aan de linkerzijde. Aan de voorkant een later gewijzigde inrit, met daarboven een luikopening voor de pakhuisfunctie. Het fungeerde in het verleden als eierpakhuis. Afgezien van de gewijzigde inrit bleef het bouwwerk zowel in de hoofdvorm als de detaillering gaaf behouden. Aan de Misterstraat vertegenwoordigt het object door zijn markante opzet belangrijke beeldbepalende waarde. De waardevolle betekenis wordt versterkt doordat het object een goed beeld geeft van de opzet van een werkplaats met woning omstreeks 1900. Verder verwijst het bouwwerk naar de toenemende ‘verstedelijking’ van het buitengebied van Bredevoort, zoals die eertijds plaatsvond.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Misterstraat 21 : 7126 CA : Bredevoort : Bredevoort Bekendijk : A 2397

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 35

Misterstraat 27, Bredevoort Fraaie vrijstaande villa uit 1932 i.o.v. J.D. Piek ontworpen door G.J. Nijman uit Bredevoort, die het pand ook bouwde. Het aan de noordelijke zijde van de Misterstraat gelegen pand is uitgevoerd in een voor de bouwperiode karakteristieke zakelijke trant en wordt gekenmerkt door een tamelijk hoog en breed overstekend tentdak, dat langs de onderzijde licht gezwenkt is. Asymmetrische gevelindeling met een erker met balkon. Nadruk is gelegd op zorgvuldig uitgevoerd metselwerk. Zowel in de hoofdvorm als de detaillering is het authentieke karakter goed behouden gebleven. Door zijn markante opzet neemt het in een bijbehorende tuin en in een bocht van de Misterstraat gelegen pand een belangrijke beeldbepalende positie in. Bovendien verwijst het object naar de historische ontwikkelingen langs de Misterstraat. Deze oude en oorspronkelijk in het buitengebied van Bredevoort gelegen verbindingsweg raakte vanaf ongeveer 1900 steeds meer verstedelijkt en is uiteindelijk opgenomen in de buiten de vesting gerealiseerde uitbreidingswijken van het stadje.

Adres Postcode Plaats Bestemmingsplan Kadastraal nr.

: Misterstraat 27 : 7126 CB : Bredevoort : Bredevoort Bekendijk : A 2400

Cultuurhistorische en stedenbouwkundige waardering bebouwing Bredevoort II oktober 2011 II blad 36

Misterstraat 47-49, 51-53 Zie ook: Oranjestraat 1-3, 5-7, 9-11, 13-15, 17-19, 2-4, 6-8, 10-12, 14-16, 18-20. Dit sociale woningbouwcomplex strekt zich uit langs de noordzijde van de Misterstraat en aan beide zijden van de Oranjestraat. De twee maal twee gekoppelde woningen aan de Misterstraat markeren de entree van de Oranjestraat. Het complex dateert uit omstreeks 1915-1920 en is waarschijnlijk gebouwd als arbeiderswoningen van de nabij gelegen textielfabriek aan de Misterstraat 39. De woningen zijn uitgevoerd in een voor de ontstaansperiode karakteristieke trant, gekenmerkt door een combinatie van traditionalistische en zakelijke motieven. Dit blijkt onder meer uit de ingetogen opzet, met de nadruk op deels afgewolfde pannengedekte zadeldaken en zorgvuldig gemetselde gevels. De aan de Misterstraat geadresseerde woningen zijn iets ruimer van opzet en op de hoeken voorzien van ingangsportieken. Aan de Oranjestraat zijn de woningen zowel haaks als evenwijdig aan de straat gelegen, hetgeen de levendige uitstraling verhoogt. Hoewel de woningen op een aantal punten wijzigingen ondergingen, doet dit geen al te sterke afbreuk aan het authentieke karakter.