D35. Federatie ruimtelijke kwaliteit - Brief voor formateur en formerende partijen over de gemeentelijke aanpak van grote opgaven (Geanonimiseerd)
Tekst van het document
federatie
ruimtelijke kwaliteit
Amersfoort, Geachte formateurs
en
U staat in uw formatie
maart
2026
gesprekspartners,
bij de vorming van het coalitieakkoord voor uw gemeente voor een grote opgave. De ruimtelijke uitdagingen in heel Nederland zijn omvangrijk en om een doordachte keuzes. Gemeenten vervullen sleutelrol in het vragen daarbij realiseren van alles wat onze samenleving nodig heeft: van voedsel- en energievoorziening tot woningen, werkplekken en leefomgevingen waar mensen zich en
thuis voelen. In deze brief benoemen
wij een aantal aspecten die van cruciaal belang zijn voor het behoud én de verdere ontwikkeling van een mooi, leefbaar en duurzaam Nederland. We hopen dat deze inzichten u helpen om in uw coalitiebesprekingen tot concrete afspraken te komen.
Nederland is bezig met
ingrijpende ruimtelijke transformatie, en het Rijk neemt regie (Ontwerp-)Nota Ruimte. Voor de daarin voorgestelde aanpak van maatschappelijke opgaven zoals woningbouw, landbouw, defensie, natuur, energie en klimaat zal volgens de Vereniging van Nederlandse Gemeenten de komende jaren circa 10% van het land van functie veranderen. Dit vraagt om zorgvuldige ruimtelijke keuzes op lokaal en regionaal niveau. Behoud en versterking van een goede omgevingskwaliteit is daarbij de rode draad. Alleen zo blijft Nederland ook na deze grote verbouwing een land waar het prettig wonen, werken en leven is. weer
wat
een
in haar
Tegelijkertijd staat de bouweconomie onder druk. Grondprijzen stijgen sterk, grondstoffen worden duurder door de internationale situatie en capaciteit is schaars. Dat zet maatschappelijke doelen onder spanning. Nationale deregulering alleen biedt hiervoor geen structurele oplossing. Zonder aandacht voor de onderliggende problemen zoals beschikbaarheid van grond, materialen en capaciteit leidt deregulering slechts tot een lagere kwaliteit van de leefomgeving. -
De wooncrisis laat zien hoe
complex het systeem is. Financiële, ruimtelijke en sociale factoren beïnvloeden elkaar. Wie dat systeem beter wil begrijpen, kan de film De machinerie van de volkshuisvesting bekijken van (geanonimiseerd) en (geanonimiseerd) Herijking van het systeem, door hernieuwde aandacht voor het woonrecht, zal voor echte vooruitgang zorgen. Juist in deze context is het belangrijk
om
te benadrukken:
kwaliteit is een voorwaarde
versnelling. Wanneer gemeenten, ontwerpers, opdrachtgevers en bouwers vanaf het begin samen kwaliteitsambities formuleren en borgen, ontstaan betere plannen die sneller gerealiseerd kunnen worden. voor
oude fabriekstraat 1 3812 nr amersfoort
info@ruimtelijkekwaliteit.nl www.ruimtelijkekwaliteit.nl
-
Dit vraagt wél om een andere manier van werken: integraal en met heldere kaders aan de voorkant. Zo voorkom je aanpassingen achteraf , langdurige discussies en kostbare vertragingen. Kwaliteitszorg versnelt dan juist het proces. En juist daar zit de crux van uw werk in de komende vier jaren.
Vier aandachtspunten voor gemeenten bij het borgen van omgevingskwaliteit Om ook onder de huidige omstandigheden te blijven werken aan goede
omgevingskwaliteit , zien wij vier ontwikkelingen die nadrukkelijk om aandacht vragen: 1. De bouweconomie vraagt aandacht
Grondprijzen , grondstofprijzen en capaciteit vragen in de bouwopgaven specifieke aandacht van uw college. Schaarste aan grondstoffen , stijgende materiaalprijzen en beperkte capaciteit maken versnelling lastig. Dit vraagt bijvoorbeeld om inzet op industrialisering van de bouw én om slimmere samenwerkingen. Denk bijvoorbeeld aan publiek-private partnerschappen , modulaire bouwmethoden die passen bij de plek , en vroegtijdige afstemming tussen gemeenten en marktpartijen. Ook regionale biobased initiatieven verdienen uw aandacht. Ook uw te voeren grondbeleid is hierin cruciaal. Gemeenten kunnen bijvoorbeeld sturen via strategische grondaankopen , het inzetten van de Wet Voorkeursrecht Gemeenten , het tegengaan van speculatie en leegstand en het stimuleren van maatschappelijk eigendom en coöperaties. 2. Randvoorwaarden vragen aandacht
Mobiliteit , netcapaciteit , water en stikstof zijn bepalend voor wat wél en niet kan. Veel daarvan ligt buiten directe gemeentelijke invloed , maar gemeenten kunnen wel: • • •
vroegtijdig afstemmen met netbeheerders , waterschappen en provincies ; mogelijke knelpunten al in de planfase meenemen ; ambities koppelen aan realistische randvoorwaarden.
Zo voorkom je vertraging later in het proces. 3. De lokale en regionale bouwcultuur vraagt aandacht
Goede projecten ontstaan vanuit een sterke regionale bouwcultuur. Alle relevante partijen moeten vanaf het begin betrokken worden volgens de “Schijf van Vijf van de bouwcultuur”: opdrachtgevers/corporaties , ontwikkelaars , ontwerpers , bouwers en overheid. Met de maatschappelijke opgave en de toekomstige gebruiker in het hart van de schijf van vijf – en van iedere deelnemende partij.
Door deze samenwerking vroeg te organiseren , kan kwaliteit beter worden verankerd en besluitvorming worden versneld. Het resultaat: Toekomstbestendige projecten die passen bij de plek én bij de mensen die er gaan wonen , werken en leven. 4. De doorontwikkeling van de Omgevingswet vraagt aandacht De Omgevingswet vraagt gemeenten om anders te werken , waarbij kwaliteitsbeleid en advisering vanaf het begin integraal onderdeel zijn van de planvorming. Dat vraagt iets
de inrichting van de ambtelijke capaciteit en werkprocessen (zie punt 3) en van de inrichting van het gemeentelijk beleid en instrumenten. Inmiddels zijn er al veel instrumenten en bouwstenen beschikbaar om die kwaliteit ook daadwerkelijk te borgen. van
Gebruik deze bouwstenen actief bij visie- en beleidsvorming. Ze bieden concrete handvatten voor het structureren van projecten: van ambitie en samenwerking tot proces , instrumentarium en toetsing. Zo wordt kwaliteit geen sluitstuk , maar een vertrekpunt. Daarbij is lokaal maatwerk essentieel. Goed afgestemde regels en kaders zorgen voor duidelijkheid , versterken het democratisch draagvlak en doen recht aan de eigenheid van een plek. Tegelijkertijd is er behoefte aan vereenvoudiging van regelgeving en instrumenten. Wij pleiten daarom voor: • •
•
een compact en overzichtelijk
“beleidshuis” waarin lokaal beleid logisch
samenkomt ; duidelijke maatschappelijke prioriteiten per gebied , zodat keuzes voor woningbouw , energie , voorzieningen en infrastructuur aansluiten bij lokale behoeften en opgaven ; heldere en ambitieuze kwaliteitskaders , met een balans tussen: concrete , oplossingsgerichte (gesloten) regels voor snelheid en o voorspelbaarheid o ambitiegerichte (open) kaders voor ruimte , creativiteit en maatwerk.
Door deze samenhangende aanpak kunnen gemeenten de Omgevingswet benutten zoals
bedoeld: als instrument om kwaliteit en versnelling te combineren. Adviescommissies en andere kwaliteitsadviseurs zoals supervisoren , kwaliteitsteams en bouwmeesters zijn onmisbaar om dit samen met en voor uw gemeente vorm te geven. Mits goed gepositioneerd , kunnen zij juist bijdragen aan versnelling van maatschappelijke opgaven. Daarvoor is het belangrijk dat zij vroeg betrokken worden bij initiatieven en goed zijn ingesloten op de ambtelijke organisatie. Niet als sluitstuk , maar als partner aan de voorkant. Kwaliteit is geen extra laag , maar een voorwaarde voor goede voortgang en voor leefomgevingen die gezond en sociaal sterk zijn. Dat vraagt om aanpassing van zowel
federatie
ruimtelijke kwaliteit
het beleidshuis als de
werkprocessen. Door kwaliteitsadvisering eerder in het proces te organiseren, krijgt zij een actievere rol in het omgevingsbeleid. Zo kan kwaliteit daadwerkelijk gaan functioneren als versneller van maatschappelijke ontwikkeling. De Federatie
Ruimtelijke Kwaliteit en de bij ons aangesloten regionale kennis- en adviesinstellingen kunnen bij de (her)inrichting hiervan een ondersteunende en versterkende rol vervullen. Meer informatie kunt u vinden via de website van de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit of van de regionale organisaties Dorp, Stad en Land, Gelders
Genootschap, Het Oversticht, hûs en hiem, Libau, MOOI Noord-Holland en MooiSticht. In de bijlage treft u ook een algemeen artikel met Q&A over kwaliteitsbeleid aan, dat u hier ook online kunt lezen. Voor vragen of toelichting kun u ons
bereiken op
(geanonimiseerd) MN.
oude fabriekstraat 1 3812 nr amersfoort
info@ruimtelijkekwaliteit.nl
www.ruimtelijkekwaliteit.nl
federatie
ruimtelijke
Wat is
kwaliteitsadvisering precies? Is hef hetzelfde als welstand? Vertraagt het de woningbouw of kan het juist versnellen? En waarom is lokale kwaliteitsadvisering zo belangrijk? Je leest de antwoorden met een op deze vragen in dit artikel van (geanonimiseerd) ON, overzichtelijke Q&A met veelgestelde vragen op pagina 2.
kwaliteit
snel
mogelijke realisatie, via goede samenwerkingen, soepel beleid en goede processen. In een groot deel van de (met name de wat kleinere) gemeenten vormen adviescommissies omgevingskwaliteit bovendien de enige onafhankelijke kwaliteitscheck tussen democratisch
inrichting
De
van
Nederland
staat
onder grote druk.
Woningbouw, energie, infrastructuur, water, landbouw
en
natuur
doen
leefmilieu, gericht samenhang: A
bereiken
allemaal
beroep
ruimte.
regels. Het vraagt om samenhang, afweging en kwaliteit. Het lokale kwaliteitsbeleid en de bijbehorende advisering van adviescommissies, supervisoren en/of stads-en dorpsbouwmeesters spelen daarin een cruciale rol. Kwaliteit laat zich niet
vastleggen
in
volledig
regels
werken al decennialang beeldkwaliteitsplannen en omgevingsbeleid waarin zij vastleggen wat zij verstaan onder ruimtelijke kwaliteit. Deze kaders zijn democratisch vastgesteld (in de gemeenteraad, met inspraak van de bewoners), maar bewust niet zwartwit geformuleerd. Waar het Besluit bouwwerken leefomgeving landelijke minimumeisen stelt aan veiligheid, gezondheid en energie, geven lokale kwaliteitskaders richting aan hoe een plan zich verhoudt tot zijn omgeving. Dat vraagt om interpretatie per Gemeenten met
situatie.
in stand houden
en
de
intrinsieke waarde
en
B
wet
in 2024 bestaat de klassieke
welstandstoets niet
meer.
In
plaats
daarvan werken gemeenten met adviescommissies omgevingskwaliteit. Deze
commissies
zijn breder samenintegraal over de kwaliteit van de fysieke leefomgeving, om zo uitvoering te geven aan artikel 1.3 van de Omgevingswet: gesteld en
adviseren
Deze wet is, met het oog op ontwikkeling, de bewoon-
duurzame baarheid
van
bescherming
het land en
en
de
verbetering van het
de natuur,
van
doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften.
vastgestelde ambities en concrete plannen. Adviescommissies adviseren en toetsen daarbij niet aan persoonlijke voorkeuren, maar aan het lokale omgevingsbeleid zoals vastgesteld door de gemeenteraad. Daarmee borgen zij het publieke belang in de overgang van beleid naar uitvoering. Overigens worden eenvoudige plannen vaak ambtelijk getoetst aan de vastgestelde kwaliteitskaders. In een stad als Utrecht gaat dit bijvoorbeeld om 80% van
opvalt in dit artikel is dat nadrukkelijk de koppeling wordt gemaakt tussen een goede omgevingskwaliteit (lid a) en het vervullen van de maatschappelijke behoeften (lid b). Gemeentelijke adviescommissies
alle vergunningsaanvragen.
Wat
ondersteunen
gemeenten daarom
proactief bij de uitvoering van het lokale omgevingsbeleid, een rol die zorgvuldig is ingebed in zowel het voortraject als de vergunningsprocedure van initiatieven.
aanloop naar
de
plannen die onvoldoende zijn afgestemd op hun context. Wanneer het gesprek over kwaliteit te laat wordt gevoerd, keert het terug als weerstand of als juridisch conflict. Wanneer het
Omgevingswet
hebben veel gemeenten bewust gewacht (soms meer dan 15 jaar!) met
het vaststellen of vernieuwen dit in
om
geven. Na de
het DSO
en
van
vorm
te
invoering moest er eerst een jaar gewend worden aan
de wet, en van beleid te komen.
de nieuwe nu
realiteit
van
begint die vernieuwing
en processen op gang Maar het beleid is nog
lang niet overal op orde en ook het kwaliteitsstelsel is op veel plekken dus nog in ontwikkeling. Het vraagt tijd om nieuwe werkwijzen, rollen en
samenwerkingen goed te laten landen. Zeker als iedere verandering direct van invloed is op de leefomgeving van mensen. Dat gezegd hebbende, vragen de grote opgaven tijd tegelijkertijd wel om
vroeg onderdeel is van het proces, draagt het bij aan voortgang.
samenhang
wetstelsel
kunnen
en snelheid zijn geen tegenstellingen Een veelgehoord misverstand is dat kwaliteitsadvisering vertragend werkt. De praktijk laat zien dat het tegendeel vaak het geval is. Tijdige en goed ingebedde kwaliteitsadvisering leidt tot beter onderbouwde plannen. Dat voorkomt herstelrondes, bezwaren en juridische procedures.
maar
sectoraal beleid In
Kwaliteit
Het is dan ook niet de kwaliteitsadvisering die vertraging veroorzaakt,
Overgangsperiode na invoering van de Omgevingswet met verouderd en
binnen het nieuwe
integrale kwaliteitsadvisering Sinds de invoering van de Omgevingsnaar
van
veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit, ook vanwege
kwaliteitsbeleid,
Van welstand
onderlinge
een
op dezelfde schaarse Dat vraagt om keuzes die verder gaan dan het afvinken van een
op het in
van
deze
een
zo
Versnellen met kwaliteit
gebeurt al Omgevingswet is kwaliteitsadvisering geen afzonderlijk toetsmoment meer, maar een integraal en voorspelbaar onderdeel van het ontwikkelproces. Door ambities Onder de
vroeg te benoemen en kwaliteit aan de voorkant te organiseren, ontstaat
duidelijkheid voor initiatiefnemers en voorspelbaarheid in besluitvorming. Dat leidt niet alleen tot betere plannen, maar ook tot snellere procedures. Versnelling en kwaliteit blijken daar geen tegenstelling, maar elkaars voorwaarde.
Lokale
eigenheid en maatschappelijk draagvlak De fysieke leefomgeving is meer dan een optelsom van woningen en vierkante meters. Gebieden hebben
eigen geschiedenis,
schaal
en
termijn omgevingskwaliteit een
verbindende
kwaliteitsbehoeften dan die een
identiteit.
er
vervullen
daarbij
rol tussen beleid
van
een
van nieuwbouwwijk bij Amsterdam parkeren tot wildwerende maatregelen, van de inrichting van de openbare ruimte, de uitstraling en de identiteit tot de plattegronden van de gebouwen. —
en
dragen zo bij aan begrip, en draagvlak voorspelbaarheid in ruimtelijke processen. Met name in de al bebouwde omgeving is dat belangrijk, maar ook in het landelijk ontwerp,
bij uitbreidingslocaties. wijk
en
De inwoners van een nieuwe op de Veluwe hebben andere
ook op de lange thuis voelen. Adviescommissies
Mensen moeten
zich
gebied
en
Q&A
Ondersteuning van gemeenten is belangrijke sleutel voor versnelling de woningbouw ligt bij gemeenten. Dat vraagt om voldoende ambtelijke
(geanonimiseerd)
(Bbl) stelt landelijke minimumeisen
Gaat het
Een
tot
ambities
zorgvuldig te vertalen naar plannen en projecten, in samenhang hun omgeving en de lange termijn. Daarbij gaat het nadrukkelijk het
met
om
borgen van publieke belangen.
Ruimtelijke kwaliteit heeft
een
lange
levensduur en raakt generaties gebruikers, terwijl individuele plannen vaak
veiligheid, gezondheid
zijn omgeving.
en
werken met lokaal kwaliteitsbeleid
daarom
Kwaliteitsadvisering is het onafhankelijke, professionele advies over de kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Het helpt gemeenten om hun ruimtelijke
Gemeenten
dat
bijvoorbeeld bestaat uit een nota omgevingskwaliteit, met kaders die in de gemeenteraad zijn vastgesteld, met inspraak van de bewoners, en die geformuleerd interpretatie, om zo meerdere oplossingen mogelijk te maken. Kwaliteitsadvisering is nodig om een dialoog te voeren met gemeente, initiatiefnemers en samenleving zodat ambitie, plannen en context elkaar
Is kwaliteitsadvisering hetzelfde als welstand? Nee, welstand bestaat niet meer. Sinds de invoering van de Omgevingswet werken gemeenten met adviescommissies omgevingskwaliteit. Deze adviseren breder en integraal over de fysieke leefomgeving en zijn niet beperkt tot het beoordelen van
het uiterlijk
Nee, want verschillende
soorten
regels dienen Het Besluit
© Federatie
verschillende doelen. bouwwerken leefomgeving
Ruimtelijke Kwaliteit, 2026
vrijheid en minder toetsing ontwikkelingen zou vereenvoudigen. sommige situaties kan dat werken. meer
In
Het kent echter ook risico’s. Op meerdere plaatsen in Nederland waar
werd,
om
kwaliteitstoetsing gewerkt
de zorgen over ruimtelijke kwaliteit en identiteit toe door wat er gerealiseerd werd. Door het laten namen
vervallen van
kaders heeft
een
gemeente
versterken.
namelijk ook minder mogelijkheden om bij te sturen. Dat heeft op sommige plekken zelfs tot herinvoering van kwaliteitsbeleid geleid. Bijvoorbeeld op
Vertraagt kwaliteitsadvisering de
verzoek
woningbouw? Nee. Tijdige en goed ingebedde kwaliteitsadvisering leidt tot beter onderbouwde plannen en voorkomt herstelrondes, bezwaren en juridische procedures. Het is dan ook niet de kwaliteitsadvisering die vertraging veroorzaakt, maar plannen die onvoldoende zijn afgestemd op hun
maakten
context. Wanneer
werkt
kwaliteitsadvisering het
beste? Wanneer
zij vroeg in het proces
wordt
ingezet, als vanzelfsprekend onderdeel van
planvorming en besluitvorming.
wijk
kwaliteitsadvisering
Omdat
plek anders is. Lokale kennis van landschap, stad, geschiedenis en gemeenschap is essentieel om plannen te laten passen bij hun omgeving en om maatschappelijk draagvlak te creëren. elke
bewoners die zich zorgen de identiteit van hun of die er met hun buren niet meer van
over
uitkwamen. De les is dat het wegnemen van kwaliteitsadvisering de behoefte aan sturing niet wegneemt, maar verplaatst. Sinds 2013 bestaat de ambtelijke
kwaliteitstoetsing, waarbij kleine, ondubbelzinnige plannen (dakopbouw, vergunningsplichtige uitbouw, etc.) via duidelijke kwaliteitskaders getoetst worden. Bij complexere plannen willen de ambtenaren zelf toch ook een onafhankelijk oordeel van een expert. Vanwege het ontbreken van expertise of om
is lokale
belangrijk? duidelijke regels over bouwkwaliteit, is dat niet genoeg? toch
Nee. Beleid zonder welstandskaders is ingevoerd vanuit het idee dat
zonder
Waarom
Er bestaan
(“welstandsvrij”)
bewust niet zwart-wit
van
gebouwen.
altijd fout bij gemeenten die geen kwaliteitskaders hanteren?
zijn.Ze vragen
worden ontwikkeld vanuit kortere
tijdshorizonten en projectdoelen. Kwaliteitsadvisering zorgt ervoor dat die belangen zorgvuldig worden afgewogen en dat de kwaliteit van de leefomgeving niet alleen wordt bepaald door afzonderlijke projecten, maar door het gezamenlijke belang van de plek.
telijke ambities waar te maken. Een goed functionerend kwaliteitsstelsel zorgt ervoor dat plannen beter worden, procedures soepeler verlopen en de leefomgeving ook op de lange termijn kwaliteit behoudt.
van
energie. Dat is essentieel, maar zegt weinig over hoe een gebouw zich verhoudt is kwaliteitsadvisering?
toets, maar een essentieel onderdeel van het stelsel dat helpt om de ruim-
cruciaal
aan
Wat
capaciteit, actuele beleidskaders en goed ingerichte processen. Kwaliteitsadvisering is daarbij geen luxe of extra
druk vanuit politiek of initiatiefnemer
te voorkomen.
Ruimtelijke kwaliteit vraagt om bewuste keuzes over waar vrijheid kan waar professioneel kwaliteitsadvies nodig blijft.
en