Document · PDF

Brief inwoner inzake water en bodemsturend met bijlage (geanonimiseerd)

Gemeenteraad 17 december 2024, gemeente AaltenBij agendapunt: Voorstel tot het uitvoeren van de verdiepende onderzoeken voor de ontwikkeling van het gebied ten zuidwesten van het bestaande bedrijventerrein en ten noorden van de Keizersbeek tot nieuw bedrijventerrein bij de kern Aalten7.536 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

Beste Gemeenteraad, Via deze weg willen wij laten blijken dat wij nog wel een paar vraagtekens hebben bij de plannen om het industrieterrein uit te breiden en er niet eerst wat uitgebreider onderzoek moet plaatsvinden naar de geschikte locatie en de financiële consequenties en risico’s die de gemeente gaat lopen. Ontsluiting en verkeerstoename: Het ontbreken van een concreet plan voor een ontsluiting naar het te ontwikkelen gebied roept wel de enige vragen op. Moet al dat verkeer bij bovenop de al zo drukke wegen komen? Momenteel is het vooral in de ochtend en middag al ontzettend druk op de Dinxperlosestraatweg, Nijverheidsweg en de Rotonde bij de N318. Met het extra verkeer van het te ontwikkelen gebied wordt dat geen doorkomen aan. Dan hebben we het nog niet over de veiligheid. Er zitten op de nijverheidsweg meerder oversteekplaatsen voor fietsers die vooral vanaf Kobus de oversteek maken naar hun werk en school. Met de huidige situatie lijdt dit soms al tot spannende momenten voor zowel fietser als automobilist. Wat wij hier mee aan willen geven is, onderzoek eerste exact wat de beste ontsluiting opties zijn voor het te ontwikkelen gebied.

Het zal toch erg zuur zijn als de wethouder de eerdere plannen voor een rondweg weer uit de kast moet halen om deze uitbreiding mogelijk te maken of nog erger, later als excuus moet gaan gebruiken omdat het industrieterrein al op de aangewezen locatie is uitgebreid? Dat zal betekenen dat buiten het huidige budget te kort er in de toekomst nog wel eens veel meer te kort kan komen dan er nu wordt geschetst. Het lijkt ons dan ook niet meer dan logisch om hier vooraf grondig onderzoek naar te doen voordat er geen weg meer terug is en er al een hoop leed is geschied en kosten zijn gemaakt. Water en bodem sturend? In het coalitieakkoord is afgesproken dat ‘water en bodem sturend worden bij ruimtelijke planvorming’. Wat zien we daarvan terug in de gewenste locatie voor de uitbreiding van het industrieterrein? Na contact met het waterschap Rijn en IJsel blijkt dat er nog geen betrokkenheid of onderzoek is geweest voor dit initiatief. Bij het vaststellen van een omgevingsplan moet de gemeente rekening houden met de waterbelangen die spelen in/nabij de beoogde locatie. In de Omgevingswet heet dit ‘weging van het waterbelang’. Bij de weging van het waterbelang zal de gemeente de opvattingen van de waterbeheerder betrekken bij het omgevingsplan. Zoals door de gemeente aangegeven ligt het huidige plangebied op een laag en nat stuk, dit zal moeten worden opgehoogd.

Kunnen wij daarna als buren dan nog in onze tuin zitten of zitten wij straks met natte voeten als gevolg van het ophogen van het naastgelegen industrieterrein? Is het niet logisch dat dit vooraf onderzocht wordt en het waterschap hierbij betrokken wordt? Wat nu als blijkt na het uitkopen van bewoners, aankopen van gronden en avonden vergaderen blijkt dat het waterschap met een negatief advies komt? Of de kosten om omgeving droge voeten te laten houden de pan uit gaan rijzen? Is dit allemaal al meegenomen in de beoogde te kort van €800.000? Conclusie: wij vragen de gemeenteraad om tegen het besluit van de geplande uitbreiding van het industrieterrein te stemmen. En het college eerst maar eens grondig onderzoek te laten doen naar de huidig aangewezen locatie voordat er onomkeerbare gevolgen zullen zijn. Het lijkt ons toch niet te verkopen dat straks mensen hun (geboorte)huis uit moeten en achteraf blijkt dat dit onnodig was geweest. Het zal namelijk niet de eerste keer zijn dat de gemeente zo met gemeenschapsgeld en burgers omgaat.

Water en bodem sturend, hoe dan? Praktijkgids voor een ontwerpende aanpak

Water en bodem sturend, hoe dan?

Inhoud 4

Water en bodem sturend, hoe dan?

Het moet anders en beter

Het fundament: een z elfregulerend water- en bodemsysteem

Zes stappen voor water en bodem sturend

1. Analyseer de ondergrond

2. Kijk ver vooruit en naar het grote geheel

3. Breng kantelpunten in beeld

4. Betrek alle g ebiedskenmerken en plannen

5. Verken de toekomst met scenario's en inrichtingsvarianten

6. Maak een ontwikkelstrategie

Casus regi0 's-Hertogenbosch

Water en bodem écht leidend laten zijn, begint met een fundamenteel andere houding en benadering van ruimtelijke ingrepen. Het gaat om de juiste balans tussen het natuurlijke en het technisch systeem als basisvoorwaarde voor menselijk leven. Waarom is dat nodig en hoe doe je dat?

Of het nu gaat om klimaat, energie, wonen, biodiversiteit, landbouw, water of sociale rechtvaardigheid: de opgaven waarvoor we staan zijn groot. We zullen anders met onze ruimte moeten omgaan: alle claims en eisen passen simpelweg niet meer. In plaats van meer en groter, moet het anders en beter. Daarom worden water en bodem sturend bij ruimtelijke planvorming. Maar hoe doe je dat in de praktijk?

Water en bodem sturend, hoe dan?

Het moet anders en beter

Professionals in het ruimtelijk domein missen vaak nog concrete handvatten. En de verbindende schakel tussen visie en praktijk ontbreekt in veel gevallen, zo blijkt uit een inventarisatie van het College van Rijksadviseurs (CRa) van meer dan tachtig projecten over water en bodem sturend (zie kadertekst). De sleutel is een samenhangende, ontwerpende aanpak met een cyclisch proces van onderzoek, gesprek en ontwerp samen met de betrokkenen in een gebied. Zo verkennen partijen gezamenlijk de complexe opgaven en ontwikkelen zij een gedragen toekomstperspectief. Deze praktijkgids van het CRa beschrijft die ontwerpende aanpak. De uitgave is bedoeld voor professionals in het ruimtelijk domein (planologen, waterdeskundigen, landschapsarchitecten, beheerders, ontwikkelaars enz.), werkzaam bij overheden, maatschappelijke organisaties en marktpartijen. Zij vinden in deze gids zes stappen om in projecten, programma’s en bij beleidsontwikkeling te werken vanuit het principe ‘water en bodem sturend’. De stappen zijn op zich niet nieuw, het betreft gangbare gereedschappen en werkwijzen. Maar de meerwaarde zit hem in de bundeling tot samenhangende aanpak. Een aanpak die stapsgewijs concreet maakt hoe je een natuurlijk, zelfregulerend water en bodemsysteem ontwikkelt, als basis voor een toekomstgerichte, ruimtelijke ontwikkeling van een gebied.

Het fundament: een zelfregulerend wateren bodemsysteem Bodem en water écht leidend laten zijn, begint met een fundamenteel andere houding en benadering van ruimtelijke ingrepen. Het gaat om de juiste balans tussen het natuurlijke en het technisch systeem als basisvoorwaarde voor menselijk leven. Waarom is dat nodig en hoe doe je dat?

Water en bodem sturend, hoe dan?

Onze ruimtelijke ingrepen zijn steeds onafhankelijker geworden van de natuurlijke bodem- watersystemen in de ondergrond. Technische kunstwerken waarmee we ons land bewoonbaar hebben gemaakt, zijn als het ware protheses, zoals een kunstbeen of gehoorapparaat. Het is heel zinvol dat die hulpmiddelen bestaan, maar ze kunnen niet los van een gezond lichaam functioneren. Zo werkt het ook bij ruimtelijke ingrepen. Als het geen slim verbonden geheel is, kan zo’n prothese het lichaam in de weg gaan zitten. Een voorbeeld is het droogpompen van diepe polders in verziltingsgevoelig gebied, waardoor de verzilting toeneemt. Of de strategie van water versneld afvoeren in plaats van vasthouden voor de hoge zandgronden, waardoor hogere delen bij droogte snel watertekorten hebben en lagergelegen delen bij piekbuien juist wateroverlast. Een ander voorbeeld is het plaatsen van dammen en stormvloedkeringen in de Zeeland, wat heeft geleid tot verstoorde sedimenthuishouding en ecosysteem.

Doen we wel het juiste? Het water- en bodemsysteem als uitgangspunt nemen bij ruimtelijke ingrepen vraagt om een fundamenteel andere houding en benadering. Het betekent niet alleen het huidige beter doen maar ook de vraag stellen: doen we wel het juiste? Soms is een transitie nodig om de samenhang en natuurlijke werking van het water- en bodem zo veel mogelijk te herstellen, als basis voor de ontwikkeling van een gebied. Denk bijvoorbeeld aan niet alleen hogere en sterkere dijken bouwen, maar ook meer ruimte voor water laten. Dat vraagt ook om anders bouwen en andere landbouw en natuur. 8

In de rechter onderhoek is te zien dat het programma niveau, de verbindende schakel tussen visie en praktijk, in dit projectenoverzicht ondervertegenwoordigd is.

huidig ruimtegebruik en functieverdeling

Samenhang met de natuurlijke processen Leeswijzer

transitie r uimtegebruik

Water en bodem sturend begint dus met het streven om ingrepen zo sterk mogelijk te verweven met de natuurlijke processen van het water- en bodemsysteem. Deze samenhang maakt het systeem veerkrachtiger en minder kwetsbaar.

Bodem en water sturend en het CRa

De gereedschapskist hiervoor bestaat uit bouwstenen die op een natuurlijke werking zijn gebaseerd: biobased solutions en building with nature. Denk bijvoorbeeld aan meanderende beeksystemen die water vertraagd afvoeren en daarmee veerkrachtiger functioneren tijdens extremen. Behoud en herstel van veensponzen, die water kunnen bufferen en gelijkmatig afvoeren. Of nieuwe vooroevers en dubbele dijkzones als robuuste waterkering tussen diepgelegen polders en stijgende zeespiegel.

Op 15 december 2021 presenteerde de regering haar coalitieak koord 2021-2025 met daarin het zinnetje “Water en bodem wor den sturend bij ruimtelijke planvorming”. Wie goed doordrongen is van de urgentie van biodiversiteitsherstel en klimaatadaptatie, en de aanpassingen die dit vraagt in ons ruimtegebruik, begrijpt hoe betekenisvol dit zinnetje is. Maar ook hoe vérstrekkend de consequenties zijn voor huidige praktijken van bijvoorbeeld gebiedsontwikkeling, landbouw of drinkwatervoorziening.

Deze voorbeelden maken gebruik van principes die de natuur in 3,8 miljard jaar evolutie heeft ontwikkeld en zich dus al veel langer hebben bewezen dan onze technologie. Natuurlijke principes zijn bijvoorbeeld symbiose (samenwerking tussen organismen), kringlopen (niets gaat verloren), adaptatie (aanpassing aan veranderende omstandigheden) of veerkracht (weer terugveren na een calamiteit zoals brand of overstroming).

concreet uitvoeringsgericht

Het CRa draagt de komende tijd met diverse publicaties, adviezen en bijeenkomsten een bij aan het begrip ‘water en bodem sturend’ (WBS). Hiervan is de eerste stap een inventarisatie en verdie pend onderzoek naar projecten over water en bodem sturend. Hierin zijn tachtig projecten beschreven en geanalyseerd en do’s en don’ts bepaald. Eén van de belangrijkste bevindingen is dat het programmaniveau, de verbindende schakel tussen visie en praktijk, in dit overzicht van projecten ondervertegenwoordigd is. De praktijkgids voor een ontwerpende aanpak WBS legt deze verbinding. 10

Water en bodem sturend is synoniem met het gebruik van strategieën uit de natuur en het benutten van het natuurlijk kapitaal om gebieden toekomstgericht te ontwikkelen. Net zoals een prothese alleen waarde heeft als het goed verbonden is met een gezond lichaam, moeten ook onze technologische ingrepen een vanzelfsprekende toevoeging zijn aan een zo natuurlijk mogelijk en zelfregulerend water- en bodemsysteem.

In hoofdstuk 1 wordt eerst een belangrijk fundament van het principe water en bodem sturend toe gelicht: de ontwikke ling van zelfregulerend water- en bodem systeem. Daarna volgen in hoofdstuk 2 de stappen, inclusief praktijkvoorbeelden. De leidende principes zijn in de praktijk getest in de regio ’s-Hertogenbosch. Die bevindingen zijn tot slot in hoofdstuk 3 opgenomen.

Water en bodem sturend, hoe dan?

abstract gebiedsgericht

Overzicht van projecten uit Do's en dont's voor de toepassing van bodem- en watersturend].

We kunnen veel leren van deze strategieën waarmee de natuur zichzelf reguleert en in stand houdt. Ze vormen het fundament voor water en bodem sturend en de stappen voor een ontwerpende aanpak.

Zes stappen voor bodem en water sturend

Zes stappen voor water en bodem sturend Hoe maak je water en bodem sturend in projecten, programma’s en beleidsontwikkeling? Het CRa bundelde zes stappen tot een samenhangende, ontwerpende aanpak. Het vertrekpunt voor deze stappen is de lagenbenadering.

1. Analyseer de ondergrond 2. Kijk ver vooruit en naar het grote geheel 3. Breng kantelpunten in beeld 4.Betrek alle gebieds kenmerken en plannen 5. Verken de toekomst met scenario's en inrichtingsvarianten 6.Maak een ontwikkelstrategie

Oude benadering

Zo'n vijftig jaar geleden groeide onder ruimtelijk ontwerpers het bewustzijn over de processen die onze omgeving bepalen. In Nederland leidde dat in de jaren negentig tot de lagenbenadering: de drieslag ondergrond, netwerk en occupatie. De natuurlijke gesteldheid (ondergrond) is het vertrekpunt. Vervolgens komen de infrastructurele netwerken aan de beurt (netwerk). Tot slot de manier waarop we het land gebruiken (occupatie), voor woningen, bedrijventerreinen, landbouwgronden of natuurgebieden.

Water en bodem sturend, hoe dan?

Een nieuwe kijk op de lagenbenadering

In de recente praktijk komen de ligging van netwerken en occupatie echter voornamelijk tot stand op basis van economische en technische logica, ondergrond speelt steeds minder een rol. Bij water en bodem sturend speelt die ondergrond júist een hoofdrol. Het is een sturend middel voor de netwerken en occupatie.

Het gebruik van de stappen

Water- en bodemsturend

De lagenbenadering vanuit water- en bodemsturend. Figuur van Polyfern, ToekomstatelierNL2100_verkenning_HNS+RDVA+NOHNIK_kleiner (2).pdf 14

Hierna worden de zes stappen voor water en bodem sturend toegelicht, met per stap een checklist, tools en praktijkvoorbeelden. De stappen hoeven niet per se in de vaste v olgorde doorlopen worden. De meerwaarde zit hem vooral in de samenhang: de aandacht voor alle onderdelen van een ontwerpende aanpak voor water en bodem sturend. De ontwerpende aanpak bestaat uit een cyclisch proces van analyseren, vergezichten formuleren en een strategie ontwikkelen. Het begint met een goed begrip van de opbouw en het functioneren van de ondergrond (stap 1). Vervolgens kijk je ver en breed vooruit (stap 2) om de verwachte ontwikkelingen van de ondergrond door klimaat verandering, zoals bodemdaling, in beeld te krijgen. S amen met de bijkomende onomkeerbare veranderingen, zogeheten kantelpunten (stap 3). Daarna inventariseer je de gebiedskenmerken en ambities voor het gebied (stap 4). Dit alles vertaal je naar toekomstscenario’s, om de voorgenomen ruimtelijke ingrepen te toetsen op robuustheid (stap 5). Tot slot verbind je het heden met deze toekomst scenario’s met een ontwikkelstrategie (stap 6). 15

Door verleden, heden en toekomst van de ondergrond te beschrijven en de werking ervan te doorgronden, breng je kansen en kwetsbaarheden in beeld.

Belangrijk is om daarbij ook verleden en toekomst mee te nemen. Het landschap is immers historisch gevormd op de ondergrond en het vertrekpunt voor toekomstige ontwikkelingen.

Water en bodem sturend, hoe dan?

1. Analyseer de ondergrond

De ondergrond bestaat uit het samenhangende systeem van water, bodem en het leven dat zich daarin bevindt. Water- en bodem sturend begint bij een goed begrip van opbouw en functioneren van die ondergrond. Daarom is het van belang om deze ondergrond te analyseren en in kaart te brengen.

Checklist •

Beschrijf en breng de ondergrond in kaart: geomorfologie, bodem, reliëf, watersysteem en de onderlinge samenhang tussen deze componenten.

•

Zoom uit en beschrijf je gebied als onderdeel van een groter geheel. Waar bevindt het zich in het water- en bodemsysteem van Nederland? Gaat het om een kustzone, veen- en kleipolder, droogmakerij, hoge zandgrond of grote rivier? Welke landschapsecologische systemen beïnvloeden het functioneren van de ondergrond? Bijvoorbeeld een dennenbos dat water vasthoudt op droge zandgronden. Of een verhard stedelijk gebied dat bij piekbuien grote hoeveelheden water afgeeft aan zijn omgeving.

•

Analyseer op welke wijze het natuurlijke systeem is aangepast en van kunstmatige componenten is voorzien. En maak inzichtelijk hoe kunstmatige ingrepen de werking van het water- en bodemsysteem versterken dan wel tegenwerken. Waar zitten de grootste opgaven?

Werkwijze Gebruik Gis-informatie om de ondergrond in kaart te brengen. Voorzie de Gis-kaarten van een toelichting en voeg ze samen in een gebiedsatlas. Soms is aanvullend veldonderzoek nodig. Nb: doorloop deze stap bij voorkeur in nauwe samenhang met stap 2 en 3.

Water en bodem sturend, hoe dan?

Soms is aanvullend veldonderzoek nodig

De ondergrond in kaart brengen kan met behulp van het verzamelen Gis-informatie en door deze eventueel te bewerken. Hiernaast een voorbeeld van een hoogtekaart in Noord-Holland waar het hoogteverschil tussen diepgelegen droogmakerijen, veenweidepolders en hoger gelegen duinen te zien is. Actueel Hoogte bestand Nederland (screenshot) https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/ Data: Rijkswaterstaat [2023]

WAT E R S YS T E E M

In deze doorsnedes uit het Ambitiedocument Blauwe Agenda Utrechtse Heuvelrug is links de werking van het watersysteem in hoofdlijnen weergegeven, samen met rechts de problemen die spelen op de Heuvelrug in relatie tot het watersysteem en gebruik.

OPGAVEN

Ambitiedocument Blauwe Agenda Utrechtse Heuvelrug Auteur: H+N+S Landschaps-architecten; Provincie Utrecht [2022]

Door ver vooruit en naar het grote geheel te kijken, krijg je een beeld van de verandering van een gebied en de onderliggende processen van klimaatverandering.

Gebieden maken onderdeel uit van grotere water- en bodemsystemen. Hoge zandgronden wateren af op lagergelegen gebieden. Laag gelegen veenpolders worden gevoed vanuit het rivierensysteem. Daarom is het belangrijk om ook de ontwikkeling van de omgeving te bekijken.

Water en bodem sturend, hoe dan?

2. Kijk ver vooruit en naar het grote geheel

Kenmerkend voor de ondergrond is het trage verloop van processen. Lange termijnprocessen zoals klimaatverandering en bodemdaling hebben ingrijpende effecten op de ondergrond, met name op de waterhuishouding. Het wordt in sommige gebieden droger en in sommige gebieden natter. Om de juiste beslissingen te nemen voor de toekomst, moeten we dus ver vooruit te kijken en weten hoe een gebied zich ontwikkelt. Alleen dan kunnen we achterhalen wat nú verstandig is om te doen en om te laten.

Checklist •

Beschrijf de specifieke, gebiedseigen gevolgen van klimaatverandering, zoals verdroging, bodemdaling, verzilting of zeespiegelstijging.

•

Beschrijf de mogelijke ontwikkelingen van het grotere gebied: de regionale en landelijke en bodem- en watersystemen. Zo krijg je een beeld van de invloed van ontwikkelingen buiten het gebied en vice versa.

Werkwijze Gebruik klimaatscenario’s als startpunt om de toekomstige ontwikkeling van de ondergrond te beschrijven. Breng de doorwerking daarvan in kaart met prognoses voor droogte, bodemdaling, verhoogde afvoer van rivier- en beeksystemen, zeespiegelstijging enz. Dit kun je met Gis-bewerkingen door klimaat-, bodem- en waterexperts uitwerken. Dat levert een kwalitatief en meestal ook kwantitatief beeld op.

De Hoge Zandgronden

Boezem Nieuwe Waterweg

Haringvliet

24,2%

Lek 11,3% Nieuwe Maas O ud e M aa s

B. M

we de

Nw. Merwede

43,8%

Rijn Waal

100%

71,3%

2320 m3/s (gem.)

Boezemgemaal Haftweg

IJssel Holl. IJssel 0,7% 14 m3/s (gem.)

58,3%

De specifieke beschrijving voor het Drentsche Aa gebied is niet zonder meer toepasbaar op het hele gebied van de Hoge Zandgronden. Specifieke omstandigheden en de geschiedenis N i e u we Wa t e r we g

Boezemgemaal Gouda

Boezemgemaal Katwijk

16%

Drinkwater

Boezemgemaal Spaarndam Amsterdam-Rijnkanaal

Wa a l

De Blauwe Lens Auteur: Fabrications; Sant en Co 2021

Water en bodem sturend, hoe dan?

RIJNLAND

H O O G H E E M R A A D S C H A P VA N R I J N L A N D

Ve rd am pi ng

1. Drentsche Aa en de Hoge Zandgronden

Rijn

Amsterdam-Rijnkanaal 0,6%

95m3/s (gem.)

Alpen

Bodensee

H E T R I J N L A N D S WAT E R S Y S T E E M

van het gebruik zorgt voor opvallende verschillen. Wel is er in Haringvliet

In het ontwerpend onderzoek in De blauwe lens wordt het watersysteem van Hoogheemraadschap Rijnland in de grotere context van het stroomgebied van de Rijn wordt bekeken.

grote lijnen een verband te leggen: er zijn gebieden onder invloed van kwel; er zijn hoger gelegen zandgronden met landbouw en bos waar infiltratie een rol speelt; en er is een verstedelijkte component van dun en klein tot regiostad. Die indeling staat ook voor de Hoge Zandgronden op kaart en vormt de basis voor het volgende hoofdstuk, waarin de klimaatopgave vanuit water, natuur, landbouw, recreatie en andere thema’s kort wordt toegelicht.

Rijnland vormt onderdeel van de Rijndelta en ligt als een ‘badkuip’ ingeklemd tussen de Hollandsche IJssel, het Amsterdam Rijnkanaal en het Noordzeekanaal. In de waterbalans komt het grootste deel van het water Rijnland binnen via neerslag en kwel. Juist in tijden van droogte is de aanvoer vanuit de rivieren signiicant, en vormt efluent van afvalwaterzuiveringen een constante toevoer van zoet water. 4

De Blauwe Lens - Hoogheemra adschap van Rijnland

FABRICat ions. + BURO SANT EN CO

Het stroomgebied van de Drentsche Aa wordt in de Werkplaats Landelijk Gebied & Klimaat binnen de grotere context van de hoge zandgronden in Noord-Nederland geplaatst. Werkplaats Landelijk gebied & Klimaat Drentsche Aa / Hoge zandgronden Auteur: H+N+S Landschapsarchitecten 2021

Data Plaatsgebonden overstromingskans: Landelijk Informatiesysteem Water en Overstromingen [2022]

Water en bodem sturend, hoe dan?

2. Kijk ver vooruit en naar het grote geheel 24

Uiteenlopende GIS-data over de effecten van klimaatverandering zoals bodemdaling, neerslagtekort, overstromingsrisico of wateroverlast is online te vinden op www.klimaateffectatlas.nl Klimaateffectatlas Data bodemdaling:Deltares; WEnR & TNO [2021]

Data potentieel maximaal neerslagtekort: Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut [2016]

Data Jaarlijkse neerslag: Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut [2016]

Door kantelpunten in beeld te brengen, krijg je zicht op de veranderende draagkracht van een gebied.

•

Beschrijf de kantelpunten met systeemgevolgen, zoals vaker sluiten van keringen, falen van rioolsystemen, einde van vrije afwatering kanalen enz.

•

Beschrijf kantelpunten voor gebruiksfuncties, zoals minder scheepvaart door laagwater, einde landbouw of verzilting.

•

Neem de processen van klimaatverandering (zoals zeespiegelstijging) als planningshorizon. Denk in termen van: korte, middellange en lange termijn. Of: nu, straks later en ooit.

Checklist

Water en bodem sturend, hoe dan?

3. Breng kantelpunten in beeld

Klimaatverandering brengt processen op gang die op een zeker moment onomkeerbare veranderingen voor gebruiksfuncties of de ondergrond veroorzaken. Denk hierbij aan bodemdaling, zeespiegelstijging, toenemende droogte en wateroverlast. Het moment waarop zo’n onomkeerbare verandering plaatsvindt, heet een kantelpunt. Door deze te beschrijven, komen de pijnlijke waarheden die we onder ogen moeten zien in beeld.

Werkwijze Benader experts op het gebied van water, bodem, civiele techniek, landbouw en natuur, zij zijn vaak goed in staat om de gebiedsspecifieke kantelpunten in beeld te brengen. Organiseer een aantal expertsessies. Deze sessies geven meestal vrij snel een eerste beeld.

Water en bodem sturend, hoe dan?

Bron: Deltares, BoschSlabbers, Sweco

Overig

Overstroombaar buitendijks

Zout

Bebouwing Grondgebonden landbouw Natte natuur Geschiktheidskaart: grondgebonden landbouw 44 Deltares - BoschSlabbers - Sweco

Beperkingen Veel Enkele Weinig

Bron: Deltares, BoschSlabbers, Sweco

Overig

Overstroombaar buitendijks

Overstroombaar binnendijks

Zout

Droog

Nat

Overig

Bron: Deltares, BoschSlabbers, Sweco

Bebouwing Grondgebonden landbouw Natte natuur

Overstroombaar buitendijks

Overstroombaar binnendijks

Slap

44 Deltares - BoschSlabbers - Sweco

Zettingsgevoelig

Zout

Droog

Nat

Geen

Bebouwing Grondgebonden landbouw Natte natuur

Droog

Slap

Geen

Nat

Enkele Weinig

Zettingsgevoelig

Veel

Slap

Op Waterbasis Grenzen aan de maakbaarheid van ons water- en bodemsysteem Auteur: Deltares; Bosch Slabbers; SWECO [2021]

Beperkingen

Zettingsgevoelig

In het rapport 'Op waterbasis' zijn de grenzen van het natuurlijk systeem in kaart gebracht op het gebied van draagkracht, wateroverlast, droogte, verzilting en waterveiligheid. De geschiktheidskaart hiernaast laat beperkingen vor grondgebonden landbouw zien.

Overstroombaar binnendijks

Geschiktheidskaart: grondgebonden landbouw

Voorbeelden van falende systemen of kantelpunten zijn bijvoorbeeld: Het vaker of permanent sluiten van de Maeslandkering waardoor vismigratie en scheepvaart worden belemmerd. Of schade aan teelten door droogte of wateroverlast Foto boven © Rijkswaterstaat | Henri Cormont Foto onder © Rijkswaterstaat | Fotograaf onbekend

Toekomstatelier 2100, dossier water, H+N+S Landschapsarchitecten [2022]

Water en bodem sturend, hoe dan?

3. Breng kantelpunten in beeld 30

Kantelpunten als gevolg van stijgende zeespiegel en toenemende extremen van droogte en 9 neerslag

Door gebiedskenmerken en plannen te betrekken, maak je complexiteit hanteerbaar en kun je samenhangende opgaven integreren.

Checklist •

Beschrijf en breng gebiedskenmerken in kaart. Denk hierbij aan een beknopte beschrijving van de landschapskenmerken en de landschapshistorische ontwikkelingen en analyse van cultuurhistorische waarden.

•

Creëer overzicht en aansluiting bij bestaand beleid. Inventariseer opgaven, beleid, ambities en plannen. Doe dit op alle relevante schaalniveaus (Rijk- Provincie, Waterschap, Gemeente); en plaats ze in de tijd (korte, middellange, lange termijn). Kies bewust welke aspecten je wel en niet meeneemt en benoem mogelijke katalysatoren (voor project én organisatie).

•

Ga in gesprek met betrokkenen om in kaart te brengen welke betekenissen zij toekennen aan gebiedskenmerken, waar ze trots op zijn en wat hen zorgen baart. Zet deze dialoog voort gedurende het planproces.

Water en bodem sturend, hoe dan?

4. Betrek alle gebiedskenmerken en plannen

Om water en bodem sturend te laten zijn in een gebied, moeten alle plannen en ambities bijdragen aan een overkoepelende benadering. Je moet weten hoe het gebied in elkaar zit, wat er speelt en hoe plannen elkaar al dan niet kunnen versterken. Zo ontdek je de zwaartepunten, kansen en uitdagingen in de gebiedsontwikkeling.

Werkwijze Met bureaustudie en gebiedsbezoek kun je gebiedskenmerken en plannen in overzichtskaarten en beschrijvingen eenduidig in beeld brengen. Presenteer en bespreek de oogst in werksessies en laat betrokken partijen hun kennis, opgaven en ambities inbrengen.

Verkenning van het Ruimtelijk Beeld voor de Watertransitie in Noord-Brabant Auteur: H+N+S Landschapsarchitecten

Water en bodem sturend, hoe dan?

4. Betrek alle gebiedskenmerken en plannen 34

In deze kaart zijn er voor de gebiedstypen – de hoge gronden, flanken, beekdalen en polders – zijn er in de verkenning generieke ambities, condities en kansen benoemd.

Samen met de omgeving in werksessies kwaliteit, wensen en opgaven in beeld brengen zoals in GEUS. Begonnen als living lab werken hier overheden, kennisinstellingen, maatschappelijkeorganisaties, bewoners en ondernemers samen aan de toekomst van de Veluwse enclave rond Garderen, Elspeet, Uddel en Speuld. Met deze samenwerking beogen partijen meer efficiëntie, transparantie en uitlegbaarheid van planvorming.

1815

1850

Water en bodem sturend, hoe dan?

4. Betrek alle gebiedskenmerken en plannen

Kaarten van 's Hertogenbosch, Online historische kaarten van Nederland zijn te vinden op www.topotijdreis.nl

Fotograaf onbekend Bron: Uddel.info [2023]

Het perspectief op de opgaven in het Binnenveld vanuit overheden.

1950

2020

Gebiedsproces Binnenveld Auteur: Projectteam gebiedsproces Binnenveld in samenspraak met overheden en omgevingspartijen Binnenveld [2021}

Dat kan door verschillende ‘what-if’-scenario’s te verkennen. Denk daarbij aan een aangepaste afvoerverdeling, het al dan niet sluiten van keringen of het inzetten van een gebied als waterberging. Daarmee ontstaat een toetsbeeld van de robuustheid van ruimtelijke ingrepen.

Water en bodem sturend, hoe dan?

5. Verken de toekomst met scenario's en inrichtings varianten

De keuzes van nu hebben implicaties voor toekomstige generaties. We willen dat opties voor de lange termijn openblijven en dat ingrepen tijdelijk, verplaatsbaar of flexibel zijn. Om de juiste beslissingen te nemen, moeten we dus een beeld krijgen van mogelijke toekomsten.

Er zijn in ons land veel aanspraken op de beperkte ruimte. Maar niet alles kan overal en altijd. Daarom is het belangrijk om bij ingrepen functies slim te combineren, Denk bijvoorbeeld aan de combinatie ecologie, recreatie en waterberging. Zo kun je de schaarse ruimte optimaal benutten.

Door mogelijke toekomstscenario’s te verkennen, vermijd je ingrepen waar je later spijt van krijgt.

Daarnaast is het van belang om bij plan- en beleidsontwikkeling de effecten op verschillende schaalniveaus van tijd en ruimte te beschouwen en de organisatie zo in te richten dat beslissingen op het juiste niveau genomen kunnen worden.

Checklist •

Verken de bandbreedte van mogelijke toekomsten of vergezichten. Onderzoek hiervoor een aantal ‘what if’-scenario’s.

•

Zoek naar slimme combinaties (multifunctionaliteit, mengvormen, crossovers). Maak legenda’s met ruimte voor een flexibele invulling van deze functiecombinaties.

Werkwijze

Scenario A 38

Scenario B

Scenario C

Ontwerpend onderzoek is een krachtig hulpmiddel om verre toekomsten te verkennen, verbeelden en samen te leren. In de ateliers wordt kennis vanuit praktijk, gebied en experts geïntegreerd. Ga het gesprek hierover aan met de gebiedspartners om zo een gezamenlijk beeld te ontwikkelen. Hulpmiddelen voor het werken met scenario’s: https://www.pbl.nl/publicaties/scenarios-voor-milieu-natuur-en-ruimte-gebruiken-een-handreiking 39

Auteur: Planbureau Mondiaal Ondernemend Situatie Situatie Mondiaal Ondernemend de Leefomin 2050 in 2050 voor

Snelle Wereld Snelle Wereld

Groen LandGroen Land

geving

Twee streefbeelden voor het landelijk gebied van Overijssel waarbij het scenario het Regionaalvoor Geworteld Regionaal Geworteld Natuurlijk systeem uitgaat van de draagkracht van het natuurlijke systeem Eindrapportage Koersontwikkeling Landelijk Gebied Auteur: Provincie Overijssel; Witteveen+Bos; Land-id

Water en bodem sturend, hoe dan?

Vier scenarios voor de inrichting van Nederland in 2050

Groen LandGroen Land Regionaal Geworteld Situatie Regionaal Geworteld Situatie •• •• •• •• •• •• •in •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• • • • • • • • • • •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •in • ••2050 • ••2050 is prestatiegericht, individualistisch en georganiseerd in digitale leefstijlgroepen. SamenlevingSamenleving is prestatiegericht, individualistisch en SamenlevingSamenleving georganiseerd in digitale leefstijlgroepen. Prioriteit voor profit. Technologie voor people, of profit verschilt per ‘bubbel’. hedonistisch.hedonistisch. Prioriteit voor profit. Technologie zorgt voor zorgt voor Prioriteit voorPrioriteit people, planet of profitplanet verschilt per ‘bubbel’. meer welvaart en minder milieubelasting. isVeel belangstelling Veel belangstelling voor eninvertrouwen in technologie. SamenlevingSamenleving meer welvaart en minder milieubelasting. OngelijkheidOngelijkheid is voor en vertrouwen technologie. groot.

Beperkte maatschappelijke deelname van mensen met groot. Beperkte maatschappelijke deelname van mensen met beperkte digitale vaardigheden. beperkte digitale vaardigheden.

Mensen zien zich als natuur en vinden Gemeenschappen Gemeenschappen zorgen voor burgers enen voo Mensen zien zich als onderdeel vanonderdeel de natuurvan en de vinden zorgen voor burgers en voor natuur publieke in de samenleving belangrijk. landschap. Vertrouwen, samenredzaamheid publieke waarden in dewaarden samenleving belangrijk. Prioriteit voorPrioriteit voor landschap. Vertrouwen, samenredzaamheid en menselijkee planet.oplossingen Natuurlijkegaan oplossingen gaan voor technologische. maat zijn belangrijk. maat zijn belangrijk. voor people. Ruim planet. Natuurlijke voor technologische. Prioriteit voorPrioriteit people. Ruimtelijke Ongelijkheid is klein. vrijheid tot is consumeren coördinatie op de bovenregionale schaal is mo Ongelijkheid is klein. De vrijheid totDe consumeren ingeperkt. is ingeperkt. coördinatie op de bovenregionale schaal is moeilijk.

• • • • • • • • •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •• •

Economie

Economie is gerichtgroei’. op ‘groene groei’.zijn Alleinkosten zijn in deBeleveniseconomie, Beleveniseconomie, deeleconomie en bezorgdiensten Economie is gericht op ‘groene Alle kosten de deeleconomie en bezorgdiensten prijs verdisconteerd. Grote, internationale bloeien. Kleine, hightechbedrijven prijs verdisconteerd. Grote, internationale bedrijven bedrijven bloeien. Kleine, hightechbedrijven zijn leidend. zijn leidend. Economie domineren dedomineren markt. de markt.

‘Post-groei’-economie gericht op vermindering van Regionale zelfvoorziening Regionale zelfvoorziening en kleinschalige act ‘Post-groei’-economie is gericht op is vermindering van en kleinschalige activiteiten staa materialengebruik emissies, afgedwongen door de voorop. Middelgrote voorop. Middelgrote en kleine bedrijven materialengebruik en emissies, en afgedwongen door de en kleine bedrijven spelen grote spele rol. Rijksoverheid. Duurzame bedrijven innovatieve bedrijven spelen Rijksoverheid. Duurzame innovatieve spelen grote rol. grote rol.

netwerken wordenOpenbaarveruitgebreid. Openbaarver-Nederland bestaat Nederland bestaat uit een GroenblauweGroenblauwe netwerken worden uitgebreid. uit een mozaïek van mozaïek regionalevan region voernetwerken, energienetwerken netwerken landschappen. Er is eenpatroon gevarieerd patroon va voernetwerken, energienetwerken en netwerkenenvoor lopen voor lopen landschappen. Er is een gevarieerd van bestaande en fietsen vormen kralensnoeren vanen bebouwing en Streken hebben een duidelijk ve en fietsen vormen kralensnoeren van bebouwing woonkernen.woonkernen. Streken hebben een duidelijk verschillende infrastructuur. infrastructuur. identiteit. identiteit.

Randstad is tot de Middenstad. In de strijd om Digitale ruimte isdan belangrijker dan fysieke ruimte. Locaties De RandstadDe is uitgebreid totuitgebreid de Middenstad. In de strijd om Digitale ruimte is belangrijker fysieke ruimte. Locaties het internationale vestigingsklimaat is een sterk contrast doen er minder doen erwat minder toe, wat tot spreiding leidt. Dit levert fysiek Ruimtelijke Ruimtelijke het internationale vestigingsklimaat is een sterk contrast toe, tot spreiding leidt. Dit levert fysiek metdat Kransland, dat in het noorden, een lappendeken op. Er zijn tijdelijke hotspots en coldspots. patronen patronen ontstaan metontstaan Kransland, in het noorden, oosten en oosten en een lappendeken op. Er zijn tijdelijke hotspots en coldspots. zuiden van Nederland ligt. zuiden van Nederland ligt.

van enindustriepolitiek een groene industriepolitiek Omgevingsplan Omgevingsplan afschaffen. Digitale patroonherkenning en van stelsel van persoonsgebonden ‘omgevingsbudMeer taken, bevoegdheden middelenaan overd Invoeren vanInvoeren stelsel van persoonsgebonden ‘omgevingsbudMeer taken, bevoegdheden en middelen en overdragen Invoeren vanInvoeren true pricing entrue eenpricing groene afschaffen. Digitale patroonherkenning en voeren. zelflerendefaciliteren algoritmes faciliteren besluitvormingsprocessen. get’ (‘planeetpunten’), gericht op minder ‘regioprovincies’, waterschappen en Grote gemeente get’ (‘planeetpunten’), gericht op minder vervuiling envervuiling minder en minder ‘regioprovincies’, waterschappen en gemeenten. voeren. zelflerende algoritmes besluitvormingsprocessen. Sturing Sturing Oprichting mededingingsautoriteit met tanden. Oprichting grondstoffengebruik. Missiegedreven innovatiebeleid (gericht bedrijven zichNationale op te delen. Nationale grondstoffengebruik. Missiegedreven innovatiebeleid (gericht bedrijven dwingen zichdwingen op te delen. Oprichting mededingingsautoriteit met tanden. Oprichting •••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••• ministerie digitale en energie-infrastructuur. transities) voeren. natuur als rechtspersoon. omgevingsvisie op transities)op voeren.

De natuur alsDe rechtspersoon. omgevingsvisie afschaffen. afschaffen. ministerie voor digitale voor en energie-infrastructuur.

oepen. ‘bubbel’. ologie. en met

Mensen zien zich als onderdeel vanonderdeel de natuurvan en vinden zorgen voor burgers voor natuur Mensen zien zich als de natuur en vinden Gemeenschappen Gemeenschappen zorgen en voor burgers enen voor natuur en publieke waarden in dewaarden samenleving Prioriteit voorPrioriteit voor landschap. Vertrouwen, en menselijkeen menselijke publieke in debelangrijk. samenleving belangrijk. landschap.samenredzaamheid Vertrouwen, samenredzaamheid planet. Natuurlijke oplossingen voor technologische. Prioriteit voorPrioriteit people. Ruimtelijke SamenlevingSamenleving planet. Natuurlijkegaan oplossingen gaan voor technologische. maat zijn belangrijk. maat zijn belangrijk. voor people. Ruimtelijke Ongelijkheid isOngelijkheid klein. De vrijheid totDe consumeren ingeperkt. is ingeperkt. coördinatie opcoördinatie de bovenregionale schaal is moeilijk. is klein. vrijheid totisconsumeren op de bovenregionale schaal is moeilijk.

••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

nsten 40

‘Post-groei’-economie is gericht op vermindering van en kleinschalige staan ‘Post-groei’-economie is gericht op vermindering van Regionale zelfvoorziening Regionale zelfvoorziening en activiteiten kleinschalige activiteiten staan materialengebruik en emissies, afgedwongen door de kleine bedrijven spelen grote rol. materialengebruik en emissies, afgedwongen door de voorop. Middelgrote voorop.en Middelgrote en kleine bedrijven spelen grote rol. Economie Rijksoverheid.Rijksoverheid. Duurzame innovatieve spelen Duurzamebedrijven innovatieve bedrijven spelen

41 Economie

Auteur: Provincie Zuid-Holland; Provincie Utrecht; Provincie Noord-Holland; Buro Sant en Co; Fabrications; Deltares; Veenweide Innovatiecentrum, Wageningen Economic Research; Waternet; Waterschap Rijnland [2018-2019]

Scenario's for vital soil in urban areas Handbook on designing with/for vital soil in urban areas Auteur: Posad Maxwan; Stimuleringsfonds Creatieve Industrie [2023]

Water en bodem sturend, hoe dan?

Aan de hand van drie scenario's zijn voor verschillende bodemtypes in het Groene Hart economische landbouw perspectieven onderzocht

Met een ontwikkelstrategie en passende samenwerkingsstructuur, kun je anticiperen op komende veranderingen.

mogelijke toekomsten

Checklist •

Maak een ontwikkelstrategie waarin de voorgaande stappen verwerkt zijn.

•

Verbind het heden met de toekomstscenario’s via stappen in de tijd, gemarkeerd door keuzemomenten en kantelpunten, de zogenaamde adaptiepaden. Daarbij horen vragen als:

•

Welke maatregelen kunnen we op de korte termijn nemen?

•

Hoe kunnen we anticiperen op toekomstige maatregelen?

•

Op welke ontwikkelingen en kantelpunten moeten we extra letten?

•

Hoe kunnen we anticiperen op een mogelijke overstap op een ander adaptatiepad?

•

Denk daarbij in tijdvakken en levenscycli van functies. Stem deze op elkaar af en betrek ze bij de adaptiepaden (temporele planologie). En maak een beargumenteerde afweging, passend bij het water- en bodemsysteem.

•

Stel de vraag of een voorstel, maatregel of project op langere termijn niet tot spijt zal leiden, of deze voldoende flexibel is. Een maatregel is bij voorkeur reversibel (geen lock-in), en moet delen van het gebied voor toekomstige aanpassingen niet op slot zetten (geen lock-out).

•

Pas zo mogelijk de bestuurlijke en organisatiestructuur aan op de indeling van het water- en bodemsysteem.

adaptiepad huidige situatie

keuzemoment

Water en bodem sturend, hoe dan?

6. Maak een ontwikkelstrategie

De toekomst is onzeker. Een rechtlijnig pad van a naar b schetsen is onmogelijk. Om met alle onzekerheden om te kunnen gaan, is het nodig een ontwikkelstrategie te maken met telkens weer keuzemomenten, anticiperend op komende veranderingen. Het belang van een ontwikkelstrategie is niet het voorspellen van de toekomst. De bedoeling is om onzekerheden in kaart te brengen en de mogelijkheden daarop te reageren. Zodat uiteindelijk in de besluiten op korte termijn, ook de lange termijn wordt meegenomen.

Werkwijze Kies voor een participatieve aanpak waarin verschillende partijen gezamenlijk een set van adaptatiepaden construeren. Een voorbeeld is het adaptiepadenspel ontwikkeld door Deltares Toekomst academie 3, op 19 januari 2023). 44

Oplossingsrichtingen en mogelijke adaptatiepaden voor de Nederlandse delta bij een hoge zeespiegelstijging. Zeewaartse optie te kostbaar voor heel NL. (Grond)wateroverlast niet te overal te voorkomen. Lokaal Meebewegen.

Ruimtelijke ontwikkelingen kustzone kunnen een Zeewaartse optie in gang zetten.

t Toename zandsuppletie. Alles beschermen wordt steeds kostbaarder. (Grond)wateroverlast niet te voorkomen. Lokaal Meebewegen.

Stormvloedkeringen sluiten steeds vaker, waardoor ze hun functionaliteit deels verliezen.

Nieuwe keringen nodig. Toename zoutindringing via kwel en sluizen.

DP2015 *

Ophogen sluitpeil. Verhogen achterliggende keringen. Aanpassen zoetwateraanvoer of landgebruik.

Water en bodem sturend, hoe dan?

Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging Oplossingsrichtingen en mogelijke adaptatiepaden voor de Nederlandse delta bij een hoge zeespiegelstijging Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging. Een verkenning Deltares 2019

Zeewaarts

Beschermen gesloten Beschermen open

Ophogen van dijken en afsluiten van watergangen of overstap naar Zeewaarts of Meebewegen.

Meebewegen Inzet van een transitie naar Meebewegen door aanpassing van landgebruik.

Keringen blijven open. Meebewegen via bijvoorbeeld overslagbestendige dijken en huizen op palen voor gebieden waar af en toe water komt.

Zeespiegelstijging *) deltabeslissingen en voorkeursstrategieën uit Deltaprogramma 2015.

Figuur S1. Oplossingsrichtingen en mogelijke adaptatiepaden voor de Nederlandse delta bij een hoge zeespiegelstijging.

moeten om het water van de rivieren af te voeren 46

middels een combinatie van pompen, bergen, spuien

• Kust: zacht of hard: Het onderhouden van een zandige kust speelt een grote rol in de oplossingsrich-

https://www. bouwplaatsirm. nl/hoogwaterveiligheid-s-hertogenbosch-crevecoeur

2023

2030

2040

2050

2100

Vasthouden bovenstrooms en hoger gelegen delen

VAS TH OUD E N PE ILVE RH O GING

Peilscheiding

max 3-7 mln. m3 +p.m.

Alleen hoger peil Aa en Wambergse beek 41

Hoger peil

Keuze optie peilverhoging

Water en bodem sturend, hoe dan?

Waterschap Aa en Maas heeft als IRM-pilot een adaptieve strategie met ontwikkelpaden en vier toekomstscenario’s voor de hoogwaterbescherming van ‘s-Hertogenbosch ontwikkeld.

Hogere peil Aa en Dommel incl. natuurlijke laagtes 35 9 8

Geen peilaanpassing

max 15 mln. m3 +beek max 34 mln. m3 +beken max 0 mln. m3

BE RGING GE S TUURD (c o mbinatie) 17

Zuid

Noord

Noordwest

22 23

West

max 2 mln. m3

12 19

AFVOE R & M AAS (combinatie) Gefaseerd of niet

31 27

max 9 - 11 mln. m3 max 21-25 mln. m3

13 21

24 20

omleiden 38

Drongelens k.

Maas

max 5 - 6 mln. m3

Oost

Crèvecoeur

max 21 mln. m3 + #10/37

max 14-15 mln. m3

> 34 mln. m3

40 2

Wilhelminakan.

max 7-11 mln. m3

? mln. m3

6. ONTWI KKELPA D EN A D A PTI EVE S T RAT EGI E On t w iKeuze k ke lpade n k un n e ntwijfel op ve rs ch ille n dedeeleffect le ide n de prin cipe s wordEffect e n g e bas e e rd

Maakbare oplossing

HOGERE AFVOER + MAAS

HOGER PEIL + N ATUURLIJKE LAAGTES

Kor tere ter mijn oplossingen

Systeemoplossing

Regionale oplossing

GESTUURDE BERGING

Langere ter mijn oplossingen

VASTHOUDEN BOVENSTROOMS

Water en bodem leidend

Casus regi0 's-Hertogenbosch

Moerputten, Drongelenskanaal, Baardwijkse overlaat

Hoe toepasbaar zijn de leidende principes in de praktijk? Om dat te testen, heeft het CRa in april 2023 een werksessie gehouden met vertegenwoordigers van de gemeente ’s-Hertogenbosch, Waterschap Aa en Maas en Provincie Noord-Brabant.

De regio ’s-Hertogenbosch kent veel van de opgaven die in de Nederlandse delta voorkomen. Met een regionaal watersysteem op de overgang zand-rivierengebied, aansluitend op het Maassysteem, is de regio als het ware ‘Nederland in het klein’. Grote opgaven zijn verdroging en uitputting van de bodem in het dekzandlandschap en toenemende overstromingskans van Den Bosch en omgeving. De stad heeft een opgave van circa 30.000 woningen. Overige opgaven zijn de energietransitie, transitie van de landbouw en de opgaven voor de Maas op het gebied van riviergebonden natuur, waterveiligheid en scheepvaart.

Water en bodem sturend, hoe dan?

4. Betrek alle gebiedskenmerken en plannen

Opgaven en gebiedskenmerken

Dommel, Halder, Vught, Bossche Broek

Verslagkaarten De bevindingen van de werksessie zijn vastgelegd in een verslagkaart ‘ondergrond en opgaven’ en een verslagkaart ‘vergezichten en ontwikkelstrategie’. Hierin staan per stap de bevindingen. Aa, Maximakanaal, Rosmalen

Empelse waard, Maaspoort, Maas

Crèvecoeur, spuisluis, Oude Dieze, gekanaliseerde Dieze, Henriettewaard Foto's: Matthijs Willemsen

1. Analyseer de ondergrond

• • • • • •

Den Bosch op zandrug gebouwd, nieuwe stadsdelen opgehoogd Laaggelegen kleipolders, grootschalige landbouw Verfijnd patroon van dijkjes en kades (o.a. linie 1629, Baardwijkse overlaat) Naad van Brabant: bijzondere kwel en moerasnatuur Samenkomst 3 beeksystemen in en rond Den Bosch 2 grote opgaven: verdroging en overstroming/ wateroverlast

2. Kijk ver vooruit en naar het grote geheel • • • 54

Verschuiving van korte termijn, technisch groot en projectmatig benedenstrooms (gemaal, bergingspolders) - naar lange termijn en klein en gebiedsgericht in het bovenstroomsgebied (hermeanderen, vernatten) Je hebt alle maatregelen nodig (benedenstrooms en bovenstrooms), maar wel werken vanuit samenhangend systeem, vanuit één verhaal: Kwel, dooradering, sponswerking, absorberend vermogen bodem, veenontwikkeling, CO2 vastleggen, maar ook bergingspolders en pompgemaal bij Crèvecoeur

Water en bodem sturend, hoe dan?

4. Betrek alle gebiedskenmerken en plannen

Verslagkaart ondergrond en opgaven

• • • • •

Stroomgebieden Aa, Dommel en Esche stroom als systeemeenheid Stad: onderdeel van het watersysteem/stroomgebied, verdichting en klimaatadaptatieve groenblauwe dooradering combineren (ook recreatieve betekenis) “Eiland “van Den Bosch niet verder vergroten, maar systeemfunctie geven, water erdoorheen en er omheen, ecologische poort Zand: sponslandschap, transitie landbouw en landschap naar sponslandschap Maas: natuurcorridor, natuuropgaven en waterveiligheid combineren

3. Breng kantelpunten in beeld • • • • •

Grotere piekafvoer Maas vraagt meer ruimte voor de rivier en dijkversterking Verdroging hoge zandgronden Landbouw op hoge zandgronden kan nog 10 jaar, daarna bodem uitgeput Stad en laaggelegen polders zeer kwetsbaar voor overstroming bij samengaan hoogwater Maas en hoge afvoer regionaal systeem Vrije afwatering Crèvecoeur op den duur niet meer mogelijk

4. Betrek alle gebiedskenmerken en plannen • • • • • •

30.000 woningen, stedelijke vernieuwing 36 mio m3 regionale waterberging Transitie landbouw Energietransitie Klimaatadaptatie Opgaven Maas: natuur, waterveiligheid, systeemwerking/scheepvaart

5. Verken de toekomst met scenario's • • • • 56

•

Binnendijkse waterberging, natuurontwikkeling en recreatieve verbindingen Buitendijkse natuurwaarden en recreatieve ontwikkeling Integrale dijkversterking en recreatie, natuur en cultuurhistorie Nieuwe energielandschappen met ruimte voor water en natuurontwikkeling Omzetten spuisluis naar gemaal Crèvecoeur

Water en bodem sturend, hoe dan?

4. Betrek alle gebiedskenmerken en plannen

Verslagkaart vergezicht en ontwikkelstrategie

• • •

Zonnevelden, windmolens en broekbos in Rosmalense polder Klei oogsten in uiterwaarden t.b.v. o.a. dijkversterking Cultuurhistorische basis en cultuurhistorie beleefbaar maken door slim inunderen met minimale middelen

Maak een ontwikkelstrategie • • • •

Governance: Zoek naar één verhaal/strategie waarin verschillende maatregelen een plek krijgen en verschillende gebruikers baat bij hebben (perspectief landbouw én klimaatadaptieve stad) Verbinden verstedelijking en landbouw transitie, toekomst stad en ommeland steeds meer gekoppeld, wederkerig > claim en perspectief Stroomgebied als programmatisch schaal niveau ruilverkaveling 2.0, gebiedsgericht werken, regie voor deze eenheid nodig, provincie? Verdichtings- opgave wooncorporaties als katalysator van maatregelen 57

•

Het hoofdsysteem van beken en kanalen gericht op snelle afvoer gaat benedenstrooms (rond Den Bosch) steeds grotere vraagstukken op het gebied van berging en afvoer opleveren. De kans op overlast en overstroming wordt groter. Onderdeel van een strategie waarbij water en bodem sturend is, is een verschuiving/combinatie van korte termijn - technisch groot - projectmatig, naar lange termijn - klein – gebiedsgericht. Technische en kunstmatige oplossingen zijn daarbij niet uit den boze, maar moeten wel altijd in verbinding en dienst staan van het natuurlijk systeem. Natuurlijk substraat en ‘prothesen’ zijn vroeger, nu en straks verweven. Beschouw ze gezamenlijk maar vertrek bij de ondergrond. Val niet dus niet in de valkuil van alleen technische oplossingen voor de korte termijn, hierdoor kan een vanuit water en bodem gestuurde lange termijn oplossing buiten spel komen te staan.

•

Ook op het eerste gezicht niet-relevante ontwikkelingen (zoals binnenstedelijke verdichting of energielandschappen in de grootschalige kleipolders) zijn daarbij relevante bouwstenen en maken onderdeel uit van een de integrale aanpak.

•

Zoek naar één verhaal/strategie waarin verschillende maatregelen een plek krijgen en verschillende gebruikers baat bij hebben, zoals een gecombineerd perspectief landbouw én klimaatadaptieve stad (watervasthouden bovenstrooms geeft minder droogte voor de landbouw en minder overlast in de stad. Werk aan het hele systeem en zoek naar oplossingen die meerdere doelen dienen. Meer water infiltreren in droge landbouwgronden bijvoorbeeld is gunstig voor gewassenteelt en bezorgt de stad droge voeten.

•

Vertel daarbij het eerlijke verhaal: we weten nog niet alles, het is niet snel en makkelijk op te lossen, met alleen technische of alleen natuurlijke oplossingen redden we het niet, we moeten werken met scenario’s en flexibiliteit en bijstellen in de uitvoering.

•

Maak gebruik van verschillende snelheden van handelen, identificeer katalysatoren. Een voorbeeld is de verdichtings- en vernieuwingsopgave van wooncorporaties, als katalysator voor klimaatadaptieve inrichting van de openbare ruimte in naoorlogse wijken.

•

Het stroomgebied als systeemeenheid lijkt een passend programmatisch schaalniveau waarin gebiedsgericht gewerkt kan worden in een soort ‘ruilverkaveling 2.0’.

•

Dat betekent een verschuiving van projectdenken naar programmadenken met één regisseur (de provincie of een ‘Deltacommissaris voor een stroomgebied’?).

•

De urgentie van het vraagstuk is een lust en een last. De governance is niet gebaat bij te veel politieke bemoeienis. Het is namelijk een opgave van de lange adem, van vele projecten en de rug recht houden. Zorgvuldigheid, betrokkenheid en consequentie zijn belangrijke termen.

•

Betrek alle relevante partijen: plan een vervolgsessie met andere gemeenten

Water en bodem sturend, hoe dan?

4. Betrek alle gebiedskenmerken en plannen

Algemene inzichten casus regio ’s-Hertogenbosch

Water en bodem sturend, hoe dan? Deze publicatie en alle relevante onderzoeken en rapporten zijn gratis te downloaden op collegevanrijksadviseurs.nl. Tekst: Matthijs Willemsen en Jannemarie de Jonge (Rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving). Met medewerking van Marieke Bos, Tertius Hanekamp, Jurriënne Heijnen en Lian Blok. Uitgave van het College van Rijksadviseurs, bestaande uit Fran cesco Veenstra (Rijksbouwmeester) Jannemarie de Jonge en Wou ter Veldhuis (Rijksadviseurs voor de fysieke leefomgeving). Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden met betrekking tot (foto)materiaal te achterhalen. Lijkt het erop dat uw materiaal zonder voor afgaande toestemming is gebruikt, neem dan contact met ons op. Postadres: Postbus 20952, 2500 EZ Den Haag Bezoekadres: Korte Voorhout 7, 2511 CW Den Haag Telefoon: (088) 115 81 71 September 2023

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Aalten&id=5158482f-c0ab-43c4-8af1-a85dd09116cd