B3. Bredevoorts Belang - Twee visiedocumenten
Tekst van het document
30
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
Tegengaan leegstand en verwaarlozing van panden Huidige situatie Veel panden in Bredevoort zijn fraai gerestaureerd en worden uitstekend onderhouden. Er zijn echter ook meerdere panden waarbij sprake is van achterstallig onderhoud en soms zelfs van verkrotting, ondanks dat deze panden een monumentstatus hebben, zoals café De Zwaan of boerderij Te Molder. Ook staan een aantal beeldbepalende panden al geruime tijd leeg, zoals de voormalige Drogisterij van Theo Taken en de Katholieke Kerk. Het is veel inwoners een doorn in het oog dat hierdoor de aanblik van de wijk Bredevoort verloedert. Gewenste situatie De panden in en rond Bredevoort bieden vanwege hun gedegen onderhoud een fraaie aanblik en hebben een passende invulling. De gemeente ziet toe op het onderhoud van monumentale panden. Samen met de eigenaren van leegstaande panden wordt gezocht naar een passende invulling. Nieuwe leegstand wordt zoveel mogelijk voorkomen door tijdig overleg tussen belanghebbenden. Acties 1. In overleg treden met eigenaren van leegstaande en/of verwaarloosde panden en streven naar restauratie en/of in gebruik neming overeenkomstig bestemming en indien wenselijk herbestemming realiseren. 2. Gemeente vragen om te handhaven waar het gaat om onderhoud van monumenten. St. Georgiuskerk (voormalige Rooms-Katholieke kerk) Foto: Ap te Winkel
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
Volkstuinen Huidige situatie Bredevoort telt in totaal 41 volkstuinen. Hiervan zijn er 32 gelegen op de Halve Maone en 9 op de Frenkenweide. In het najaar van 2023 heeft de gemeenteraad het nieuwe volkstuinenbeleid vastgesteld. Hierin is onder andere wet- en regelgeving opgenomen, staat de visie van de gemeente beschreven en is toegelicht waar huurders aan gebonden zijn wanneer ze een volkstuin in gebruik hebben. Het beheer van de volkstuinen is ondergebracht bij de gemeente. Uit oogpunt van beheer zou het voor de gemeente wenselijk zijn, dat er in Bredevoort een vereniging is die de belangen van de volkstuinders behartigt, en zorgt dat de volkstuinen netjes onderhouden worden. Een vereniging van huurders zou voor alle partijen een oplossing kunnen zijn. Echter, de huurders van de volkstuinen lopen niet warm om een vereniging op te zetten.
31
Gewenste situatie Het aantal volkstuintjes voorziet in de behoefte om eigen groenten, fruit en bloemen te telen. De verhuurde volkstuintjes worden overeenkomstig de uitgangspunten en kaders van het nieuwe beleid (2023) gebruikt. De gemeente brengt de vrije kavels actief onder de aandacht van de inwoners. Vrijkomende kavels worden dusdanig door gemeente onderhouden dat er geen achterstallig onderhoud of overlast voor overige huurders ontstaat. Acties 1. Peilen of er draagvlak is voor het oprichten van een huurdersvereniging voor de volkstuinen. 2. Informeren bewoners over beschikbaarheid kavels, het volkstuinbeleid en eventueel organiseren workshops over zelf verbouwen van groenten en fruit. 3. Gesprek aangaan met gemeente over handhaving regelgeving voor volkstuinen. 4. Oog houden voor het plan Halve Maone (reconstructie van het gebied); inclusief behoud volkstuinen.
Volkstuincomplex De Halve Maone Foto's: Ap te Winkel
32
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
Kerstmarkt Bredevoort. Foto: Joke Meinen, Ambthuis
3.6 GEZOND EN GELUKKIG SAMENLEVEN Algemeen welbevinden
Foto: vrijheidsmaaltijd 2024
Huidige situatie Ruim 90% van de inwoners ervaart redelijk tot veel regie over zijn/haar leven. De meeste inwoners ouder dan 18 jaar (81%) ervaren ook hun gezondheid als goed tot zeer goed. Toch heeft 53% last van overgewicht waarvan een derde ernstig. 17% Is volgens RIVM-richtlijnen een zware drinker en 19% valt onder de rokers. Het is opmerkelijk dat in Bredevoort ruim 41% van de inwoners eenzaamheid ervaart terwijl uit de bewonersavond blijkt dat de onderlinge saamhorigheid en betrokkenheid in Bredevoort zeer groot is. Toch geven de bewoners aan dat de behoeftes ook vooral op dat vlak liggen. Er is behoefte aan ontmoeting, verbindende activiteiten en zorgen voor elkaar. Zeer opvallend is het hoge percentage vrijwilligerswerk. Dit ligt maar liefst 15% hoger dan het landelijk gemiddelde; dit biedt kansen. Onder het sociale aspect valt ook communicatie. Bewoners worden momenteel van informatie voorzien door middel van social media, website bredevoort.nu, nieuwsbrief Bredevoorts Belang, huis-aan-huisblad Aalten Vooruit en van persoon tot persoon. Uit de bewonersavond is gebleken dat, met name de oudere generatie, niet veel meekrijgt van het reilen en zeilen in Bredevoort. Deze doelgroep heeft behoefte aan een ander communicatieplatform. Gewenste situatie Een inclusieve samenleving waar iedereen ertoe doet en van waarde is ongeacht verschillen.
Ieder mens draagt op zijn of haar manier bij aan de samenleving. Juist dankzij de verschillen tussen mensen is deze samenleving zo waardevol en betekenisvol! Samen proberen we ervoor te zorgen dat bewoners zich gezond en gelukkig voelen en minder zorg nodig hebben. Dit realiseren we onder andere door middel van laagdrempelige en diverse activiteiten. We organiseren ontmoeting en ondersteuning voor jong en oud, zodat iedereen kan deelnemen aan de samenleving. Zodoende is Bredevoort voor iedereen een fijne plek om te wonen en te recreëren.
Project 'Scoot to be here' Foto: Glimlach producties
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
33
Via diverse communicatiekanalen zijn alle inwoners op de hoogte van wat er gebeurt en te doen is. Er zijn nieuwe woonvormen voor intergenerationeel wonen waarbij omzien naar elkaar vanzelfsprekend is. Acties 1. Inventariseren welke activiteiten en voorzieningen er al zijn voor kwetsbare doelgroepen. 2. Adviezen opstellen over afstemming en het bereiken van deze doelgroepen. 3. In stand houden c.q. uitbreiden laagdrempelige ontmoetingsmomenten voor diverse doelgroepen, zoals bijvoorbeeld inloop-/koffiemomenten en ‘samen eten’ mogelijkheden. 4. Onderzoeken draagvlak voor een (intergenerationeel) buddysysteem c.q. sociaal vangnet. 5. Uitwerken concept intergenerationeel wonen. 6. Samenhang organiseren in de samenleving; naoberschap over generaties heen. 7. Uitwerken voorstel m.b.t. welkom heten nieuwe inwoners. 8. Onderzoeken hoe gezonde leefstijl gepromoot kan worden naast de al bestaande landelijke campagnes (roken, alcoholgebruik, voeding, overgewicht en beweegarmoede).
Activiteiten voor ouderen Huidige situatie In de wijk Bredevoort wonen 445 bewoners die 65+ zijn. Veel mensen uit deze leeftijdscategorie zijn nog geheel zelfstandig en prima in staat om zonder hulp hun eigen zaken te regelen en te zorgen voor hun eigen sociale contacten. Toch geven cijfers aan dat 46% zich eenzaam voelt. Bredevoort heeft het Ambthuis, een accommodatie van zorginstelling Marga Klompé, inclusief een kleinschalige woonvorm voor dementerende ouderen. Hierin kunnen ouderen terecht die zo lang mogelijk zelfstandig willen wonen maar wel
enige zorg nodig hebben. In het Ambthuis is een Grand Café waar men dagelijks terecht kan voor de sociale contacten. Het personeel, samen met een groep vrijwilligers, organiseert regelmatig activiteiten. Ook het Kulturhus organiseert een ontmoetingsactiviteit onder de naam Buurten. Elke vrijdagmiddag kunnen met name de oudere inwoners daar terecht voor een kaartspelletje, rummikub of een andere activiteit. De Protestantse Gemeente Bredevoort heeft een bezoekdienst, organiseert maandelijks ‘Samen eten’ in ’t Koppelhuis en elke zondagochtend na de kerkdienst kan men samen koffiedrinken. Gewenste situatie Oudere en alleenstaande inwoners hebben laagdrempelig toegang tot diverse activiteiten en zijn onderdeel van een sociaal netwerk. Overzichtelijke informatie over de diverse activiteiten bereikt de doelgroep. Organisaties, verenigingen en buurtbewoners werken samen om zo een groter vangnet te creëren voor de inwoners die dat nodig hebben. Ook mensen uit kwetsbare doelgroepen worden waar mogelijk actief betrokken bij hun leefomgeving. Acties 1. Inventariseren aan welke activiteiten ouderen behoefte hebben. 2. In kaart brengen welke activiteiten en samenwerkingsverbanden er al zijn. 3. Inventariseren wat er nodig is voor het opzetten van een vrijwilligerspool/ buddysysteem. 4. Onderzoeken hoe jong en oud meer bij elkaar betrokken kunnen worden. 5.
Onderzoeken hoe kwetsbare doelgroepen meer onderdeel kunnen zijn van c.q. deel kunnen nemen aan Bredevoortse activiteiten/evenementen.
34
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
Molen Prins van Oranje
3.7 HISTORIE, KUNST EN CULTUUR Versterken historische waarde Huidige situatie In 1988 vierde Bredevoort haar 800-jarig bestaan. In de tachtig jarige oorlog speelde Bredevoort een belangrijk rol. Tot op heden is de Nederlandse koning heer van Bredevoort. Een aantal overblijfselen verwijzen naar dit rijke verleden: de stadsgracht, het vestingpark, molen De Prins van Oranje, beschermde stadsgezicht en de Joriskerk. Daarnaast hebben we de verhalen en de bodemvondsten die de geschiedenis zicht- en voelbaar maken. In de jaren dertig is het overgrote deel van de grachten gedempt en zijn in de jaren daarna meerdere karakteristieke gebouwen verdwenen. Pas in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw ontstond er weer nieuwe belangstelling voor het rijke verleden van de Heerlijckheid Bredevoort. In 1986 is de oude kern van Bredevoort door de minister van ruimtelijke ordening aangewezen als beschermd stadgezicht. In de jaren daarna werd het oude centrum grondig opgeknapt. In 2004 verscheen het masterplan Bredevoort en in 2018 werd er een structuurontwerp voor de Halve Maone ontwikkeld. In beide plannen is het streven opgenomen om de vestingwerken waaronder de gracht deels te herstellen. In het stadje, maar ook in het buitengebied, staan meerdere erfgoedpanelen waarop informatie over de historie te lezen valt.
Bij de VVV zijn routeproducten te koop waarbij de bezoeker met de fiets of te voet langs high lights van Bredevoort komt en (een deel van) de geschiedenis leert kennen. Ook de rondleidingen met de stadsgidsen, waaronder Prins Maurits en Hendrickje Stoffels, zijn populair en geven de geschiedenis van Bredevoort op een interessante wijze weer. Compagnie Onversaegt, opgericht in 2012, draagt bij aan het beleven van de historie van Bredevoort, o.a. middels het zogenaamde Piekenpoetsweekend. Hoewel er op verschillende plekken in Bredevoort informatie over de geschiedenis te vinden is, ontbreekt een centraal punt. Bij Bredevoorts Belang is ooit gesproken over de wens van een ‘museum’, in welke vorm dan ook.
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
35
Gewenste situatie De historische waarde van Bredevoort verder versterken door daar waar mogelijk onderdelen van de vestingwerken te reconstrueren en het verhaal van Bredevoort dusdanig voor het voetlicht te brengen dat Bredevoort ’’t angoan weert’ is. Acties 1. Verbinden van de diverse plannen om vestingwerken te reconstrueren en te behouden; • structuurontwerp Halve Maone, (ravelijn voor Aalter Poort) • vestingpark Bernardus en schootsveld noord (met bastions Vreesniet en Treurniet) • ambitieplan Slingeplas ‘t Broock (met bastion Onversaegt) • mogelijk kan de reconstructie van delen van de gracht een bijdrage leveren aan de opgave die er ligt m.b.t. waterhuishouding en klimaat. 2. Inventariseren welke financieringsbronnen er zijn voor een zo optimaal mogelijke reconstructie van de vestingwerken in de bij 1 genoemde plannen.
3. 4. 5.
6. 7. 8.
Het behouden en versterken van het historische karakter binnen het gebied dat aangewezen is als beschermd stadsgebied. Toezien op gedegen onderhoud van de aangewezen monumenten in de kern en in het buitengebied. Onderzoeken op welke wijze de historie van Bredevoort en naaste omgeving (o.a. Klooster ‘t Schaer, Havezathe 't Walfort) nog beter zichtbaar kan worden gemaakt. Ontwikkelen nieuwe routes (o.a. voor jeugd) in en rond Bredevoort. Bewoners informeren over en betrekken bij de historie van Bredevoort. Onderzoeken haalbaarheid historisch museum of belevingscentrum.
36
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
Meer dan boeken Huidige situatie In de jaren tachtig sloten vele kleine winkeliers hun deuren. Bredevoort verpauperde in snel tempo. Als reactie daarop deed het boekenstadconcept in 1993 zijn intrede en veel winkeltjes kregen een nieuwe bestemming evenals de voormalige basisschool Op ’t Zand. Bredevoort kreeg landelijke bekendheid als boekenstad. Echter, tegen het eind van het eerste decennium van deze eeuw verloor de boekenstad z’n allure en aantrekkingskracht. De opkomst van internet was daar mede debet aan, maar ook de gebrekkige onderlinge samenwerking. Er zijn anno 2024 nog slechts enkele boekwinkeltjes over en daarnaast nog wat handelaren die hun zaken via internet afhandelen. In 2023 werd ‘dertig jaar boekenstad’ gevierd met een klein festival genaamd ‘Bredevoort, breder dan boeken’. De naam geeft het momentum goed weer. In de laatste 10 jaar zijn er tal van nieuwe initiatieven ontstaan met name door toedoen van de Koppelkerk. Dit voormalige kerkgebouw ontwikkelde zich tot een vrijplaats voor kunst en cultuur. Met wisselende exposities, concerten, lezingen en een sfeervol boekencafé is de Koppelkerk de uitgelezen ontmoetingsplaats voor Nederlandse en Duitse cultuurliefhebbers. De meeste bezoekers komen uit het euregio-gebied met een straal van 30-40 kilometer rond Bredevoort. Hoewel de Koppelkerk, vrijplaats voor kunst & cultuur Foto: Achterhoek Toerisme
Zomerconcerten
stichting Koppelkerk de belangrijkste speler is, zijn er ook nog een aantal andere initiatieven die Bredevoort op de kaart zetten als het gaat om kunst en cultuur. Om er enkele te noemen: • Beeldenroute stichting Thorvald; • Buitenexposities van het Oost-Gelders Fotografen Collectief; • St. Jorisconcerten en de zomerconcerten; • Diverse kleinschalige ateliers en initiatieven (workshops, cursussen); • Bredevoort Schittert.
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
Buitenexpositie
Bredevoort Schittert
Gewenste situatie Bredevoort is ook in de komende jaren het bruisende hart in de Achterhoek als het gaat om kunst, cultuur en verdieping. Boeken blijven daarbij een rol spelen. De betrokken organisaties werken samen en zorgen samen voor een aantrekkelijke programmering. Er is draagvlak onder de inwoners voor dit aspect van Bredevoort.
37
Voorstelling ‘Ik, alleen’ van Tg Smeedwerk in het Vestingpark Foto: Peter de Vos
Acties 1. Behouden van een sterke programmering op het vlak van kunst, cultuur en verdieping en dit weergeven in één UIT-agenda. 2. Verkennen hoe er gezorgd kan worden voor een stevig fundament (organisatorisch en financieel) voor de Koppelkerk zodat continuïteit geborgd is. 3. Inventariseren welke aanvullende kleinschalige activiteiten passen bij de identiteit van Bredevoort. 4. Bewoners actief betrekken bij kunst en cultuurprojecten.
38
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
4 VERDERE UITWERKING EN REALISATIE De denktank Toekomstvisie Bredevoort heeft haar klus geklaard en houdt na de presentatie van het ontwikkelingsplan en nog een evaluatiebijeenkomst op te bestaan. Na de presentatie zal het bestuur van Bredevoorts Belang een regiegroep installeren en per speerpunt één of meer werkgroepen die aan de slag gaan met de in dit ontwikkelingsplan benoemde acties. In onderstaand organogram een weergave van de organisatiestructuur. Bestuur Bredevoorts Belang
Regiegroep
Werkgroep 1
Werkgroep 2
Werkgroep 3
Denktank Toekomstvisie
Werkgroep ...
Werkgroep ...
BESTUUR BREDEVOORTS BELANG Opdrachtgever en officiële gesprekspartner voor gemeentebestuur en andere organisaties. DENKTANK TOEKOMSTVISIE BREDEVOORT De leden van de Denktank nemen bij voorkeur plaats in één van de werkgroepen. REGIEGROEP TOEKOMSTVISIE 1. Samenstelling (3-5 personen) met o.a.: • Vertegenwoordiger bestuur Bredevoorts Belang; • Voorzitter huidige Denktank Toekomstvisie; • Vertegenwoordiger bestuur BREM; • Iemand met communicatieachtergrond. 2. Taak • Aanspreekpunt voor werkgroepen en monitoren voortgang; • Bewerkstelligen afstemming tussen werkgroepen waar wenselijk; • Informeren bestuur Bredevoorts Belang en andere betrokkenen over de voortgang; • Organiseren tweejaarlijkse update o.a. met inwoners.
WERKGROEPEN Het aantal werkgroepen hangt af van het aantal speerpunten en actuele ontwikkelingen. Werkgroepen hebben veelal een tijdelijk karakter. Zodra de doelstelling is bereikt houdt de werkgroep op te bestaan. In een aantal gevallen kunnen benoemde acties worden overgedragen aan al bestaande werkgroepen en organisaties. Samenstelling per werkgroep (4-6 personen): Eén of twee leden vanuit Denktank Toekomstvisie. Eén of twee inwoners die willen meedenken en meewerken. Eén of twee deskundigen vanuit gemeente en/of andere organisaties. De taak van de werkgroepen is: uitvoering geven aan hetgeen in de toekomstvisie bij betreffend speerpunt als actie is omschreven. Daarbij heeft elke werkgroep enige vrijheid om in te spelen op actuele ontwikkelingen. Zij kunnen, in overleg met de regiegroep, andere prioriteiten stellen dan de planning in het schema. Bij elk speerpunt zijn organisaties te benoemen die gebaat zijn bij het in positieve zin in beweging brengen van het onderliggende vraagstuk. Bij voorkeur spreken we hier, vanuit het perspectief van de werkgroepen, over partners. Soms zullen deze partners in een werkgroep zitting nemen, in andere gevallen leveren ze input of sparren ze met de werkgroepleden over oplossingsrichtingen. STARTBIJEENKOMST Zo spoedig mogelijk na de presentatie van ’Toekomst maak je samen’ worden regiegroep en werkgroepen samengesteld.
Hiertoe zal de Denktank een eerste aanzet doen. Vervolgens organiseert de regiegroep samen met het bestuur van Bredevoorts Belang een startbijeenkomst voor de werkgroepleden in het derde kwartaal van 2024. De start van de werkgroepen staat gepland voor het vierde kwartaal.
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
39
Tot slot In de eerste regel van het voorwoord wordt gesteld dat deze Toekomstvisie voor Bredevoort een levend document is. Dat betekent dat deze toekomstvisie niet dichtgetimmerd is en niet voor de komende 10 jaar onwrikbaar vaststaat. Voortdurend zullen er aanpassingen worden gedaan, omdat actuele ontwikkelingen en voortschrijdend inzicht dat vragen. Zo werd tijdens één van de laatste bijeenkomsten van de Denktank opgemerkt dat het buitengebied in dit document wellicht niet de aandacht krijgt die het verdient. De vraag aan regiegroep en werkgroepen is om hier nog eens specifiek naar te kijken. De leden van de denktank zijn zeer onder de indruk van de betrokkenheid van de inwoners in het afgelopen jaar. We hopen dat deze betrokkenheid ook blijft in de komende jaren als we aan de slag gaan met de geformuleerde actiepunten. We realiseren ons dat een voortdurende communicatie over de voortgang een belangrijke voorwaarde is om die betrokkenheid vast te kunnen houden. Alleen samen kunnen we de gewenste situatie bereiken.
TOEKOMST MAAK JE SAMEN Met samen bedoelen we niet alleen de inwoners. Bij elk speerpunt zijn er betrokken partners; organisaties die een taak en rol hebben bij betreffende speerpunten. Graag noemen we ze ‘partners’. We hopen dat zij dit omgekeerd ook doen. Het gemeentebestuur is in dit opzicht een hele belangrijke partner. Zij hebben in het lopende raadsprogramma ons opgeroepen om met een toekomstvisie te komen en een substantiële financiële bijdrage geleverd en daarmee dit proces mede mogelijk gemaakt. We rekenen ook in de komende jaren op support van de gemeente om Bredevoort leefbaar en vitaal te maken en te houden. De gemeente is onlangs gestart met gesprekken om tot een omgevingsvisie te komen voor de gemeente Aalten. Een van de betreffende deelgebieden is de wijk Bredevoort. We hopen met deze Toekomstvisie alvast belangrijke bouwstenen aan te leveren. Het bestuur van de vereniging Bredevoorts Belang zal dit document mede daarom ook overhandigen aan het gemeentebestuur.
Tot slot willen we nog een aantal mensen bedanken: • de inwoners voor het meedenken en aanleveren van input; • de meelezers voor hun feedback; • de gemeente, andere organisaties en bedrijven die ons gesponsord hebben: voor een financiële bijdrage, door de bijeenkomsten van de denktank te faciliteren, de bewonersavonden deels te sponsoren of onze ludieke acties met een bijdrage te ondersteunen; • en last but not least Vanessa Jacobs en Hans Suurmond die ons vanuit DKK gedurende het gehele proces kundig hebben ondersteund.
40
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
BIJLAGE - OVERZICHT VAN DE BEOOGDE ACTIES In onderstaande tabellen een overzicht van de geformuleerde acties per hoofdthema. In de laatste drie kolommen is aangegeven in welke periode betreffende actie bij voorkeur wordt opgepakt. 0-2 = 2025-2026 / 2-5 = 2027 t/m 2029 / 5-10 = 2030-2035
Wonen
0-2
1
Gesprek aangaan met gemeente en De Woonplaats over wens van meer betaalbare en koop- en huurwoningen
X
2
Organiseren voorlichtingsbijeenkomsten over nieuwe woonvormen
X
X
3
In gesprek gaan met eigenaren van leegstaande woningen om deze weer in te zetten
X
X
4
Bepleiten bijstelling toewijzingsbeleid ten gunste van mensen met sociale en economische binding met Bredevoort
X
5
Bepleiten bij gemeente om alvast een bouwlocatie aan te wijzen voor de langere termijn
6
Onderzoeken op welke wijze woningbouwbeleid kan bijdrage aan een evenwichtige leeftijdsopbouw van de bevolking in de wijk Bredevoort
X
7
De woningbouw in de oude kern zo afstemmen op het historische karakter dat het daarbinnen past of dat het de historische waarde zelfs versterkt
X
X
X
8
Onderzoeken haalbaarheid woonbestemming bij beëindiging agrarische bedrijfsvoering
X
X
X
Voorzieningen
0-2
2-5
5-10
1.1
Onderzoeken hoe verenigingen krachtig en vitaal kunnen blijven (visie, werving leden en vrijwilligers, activiteitenaanbod, financieel gezond).
X
X
1.2
In kaart brengen welke vormen van krachtenbundeling/samenwerking tussen verenigingen en andere organisaties wenselijk en mogelijk zijn; o.a. met betrekking tot de beoogde multifunctionele (sport-recreatie) accommodatie op de Slingeplas.
X
1.3
In kaart brengen van het totale activiteitenaanbod en het opstellen van een jaarkalender zodat verenigingen onderling maar ook de inwoners weten wat er wanneer te doen is.
X
2.1
Verder uitwerken plannen multifunctionele (sport/recreatie) accommodatie Slingeplas.
X
2.2
Inventariseren interesse voor nieuwe beweegactiviteiten om zo ook de bezettingsgraad van de aanwezige accommodaties rendabel te houden.
X
2.3
Onderzoek in samenwerking met betreffende stichting naar geschikte locatie voor de huidige sportkooi.
X
2.4
In kaart brengen welke wandel- en fiets- en mountainbike-paden voor verbetering in aanmerking komen en in overleg met gemeente tot een plan komen.
X
3.1
Instellen van een programmaraad jeugd.
X
3.2
Inventariseren van de behoefte onder de jeugd aan activiteiten.
X
3.3
Betrekken van de jeugd bij het inventariseren en organiseren van activiteiten.
X
3.4
Ervaringen van andere, wel succesvolle, jongerencentra in de regio ophalen.
X
3.5
Het realiseren van een doorlopend gevarieerd programma-aanbod van activiteiten voor de jeugd van 4 t/m 25 jaar.
2-5
X
X
X
Onderzoeken hoe kulturhus-concept (dekkend netwerk) nieuw leven kan worden ingeblazen en hoe de verschillende accommodaties optimaal benut kunnen worden.
X
4.2
Onderzoeken hoe het huidige Kulturhus weer meer gebruikt kan worden waarvoor het destijds is opgezet: een laagdrempelig verenigingsgebouw /ontmoetingsplek.
X
4.3
Onderzoeken wat de functie van een programmaraad kan zijn en bij positieve uitkomst opnieuw instellen.
X
X
4.4
Inventariseren of er in Bredevoort behoefte is aan nieuwe activiteiten.
X
X
X
4.5
Onderzoeken welke middelen geschikt zijn om inwoners te informeren omtrent het activiteitenaanbod.
X
Duurzaamheid en klimaat
0-2
2-5
5-10
1.1
Plan opstellen om meer groen te realiseren en biodiversiteit te vergroten in en om Bredevoort.
X
X
1.2
Onderzoeken of het haalbaar is om een initiatief op te zetten met vrijwilligers en wat de consequenties zijn voor de kosten als dit niet haalbaar lijkt.
X
1.3
Aansluiten bij het biodiversiteitsplan van de gemeente.
X
1.4
Promotiecampagne opzetten m.b.t. vergroenen particuliere tuinen.
X
1.5
Onderzoeken hoe plantvakken kunnen worden voorzien van water in droge perioden.
X
2.1
Onderzoeken hoe regelgeving voor monumenten en beschermd stadsgezicht versoepeld kan worden en bepleiten flexibeler houding van de gemeente (wat kan wel i.p.v. wat kan niet).
X
2.2
In kaart brengen subsidiemogelijkheden en de informatievoorziening hieromtrent verbeteren.
X
2.3
Onderzoeken hoe meer zekerheid te verkrijgen is op het gebied van lange termijn-rendement van duurzame energie.
X
2.4
Inspirerende activiteiten organiseren met relevante stakeholders om bewustwording, kennisoverdracht, handelingsperspectief en community-gevoel te vergroten.
X
2.5
Onderzoeken mogelijkheid extra postcoderoosproject.
X
2.6
Onderzoeken of er draagvlak is voor het omzetten van de energiecoöperatie naar een duurzaamheidscoöperatie.
X
2.7
Stimuleren elektrisch rijden en bepleiten plaatsing meer elektrische laadpalen.
X
3.1
Inwoners informeren over de mogelijkheden en voordelen (subsidies) van andere manieren van waterafvoer en waterberging zowel ondergronds als bovengronds.
X
3.2
Onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om tot een samenwerking te komen met zowel gemeente als inwoners om hier als een collectief in op te trekken en kosten te drukken.
3.3
Onderzoeken welke gebieden in Bredevoort geschikt zijn voor het opvangen van hemelwater zowel in wadi’s als ondergronds.
3.4
In kaart brengen hoe straatbeeld met meer watervoerende elementen kan worden aangepast.
5-10
X
X
4.1
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X X
X
X
X
2-5
5-10
X
X
X
Bedrijvigheid, toerisme & recreatie en evenementen
0-2
1.1
Onderzoeken of er behoefte is aan een ontmoetings- c.q. samenwerkplek c.q. bedrijfsverzamelgebouw voor zzp’ers en kleine ondernemers.
X
1.2
Onderzoeken hoe nieuwe, bij Bredevoort passende, economische activiteiten zijn te ontplooien en welke instanties daarbij kunnen helpen.
X
1.3
Participeren in de totstandkoming van de nieuwe omgevingsvisie.
X
ONTWIKKELINGSPLAN BREDEVOORT 2025-2035
1.4
In kaart brengen welke agrarische bedrijven hun bedrijfsmatige activiteiten beëindigen en meedenken over een goede nieuwe invulling.
X
2.1
Middels doelgroepenanalyse onderzoeken welke aanvullende activiteiten en voorzieningen Bredevoort interessanter maken voor toeristen.
X
2.2
Onderzoeken welke groeimogelijkheden en welke grenzen er zijn m.b.t. het aantal toeristen.
X
2.3
Meedenken met de eigenaar en pachter van de Slingeplas voor de verdere ontwikkeling in het kader van sport en recreatie.
X
3.1
Inventariseren welke factoren zorgen voor evenwicht tussen reuring en rust
X
3.2
Onderzoeken welke nieuwe evenementen een welkome aanvulling kunnen zijn.
X
3.3
Inventariseren welke locaties geschikt zijn voor nieuwe evenementen.
X
3.4
Onderzoeken hoe er optimaal kan worden afgestemd en samengewerkt.
X
3.5
Onderzoek mogelijke opzet Stichting Promotie Bredevoort; dit in nauwe samenwerking met VVV Bredevoort.
X
Openbare ruimte en groen
0-2
1.1
Onderzoeken welke maatregelen het meest gewenst en haalbaar zijn om verkeersdruk om laag te brengen.
X
1.2
Onderzoeken welke maatregelen het meest gewenst en haalbaar zijn om de parkeerdruk in het historische centrum te verminderen.
X
Onderzoeken naar haalbare maatregelen om verkeersveiligheid in centrum en op Winterswijksestraat te vergroten.
1.3
X X
5.3
Gesprek aangaan met gemeente over handhaving regelgeving voor volkstuinen.
X
X
5.4
Oog houden voor het plan Halve Maone (herconstructie van het gebied); inclusief behoud volkstuinen.
X
X
X
X
Gezond en gelukkig samenleven
0-2
2-5
5-10
1.1
Inventariseren welke activiteiten en voorzieningen er zijn voor kwetsbare doelgroepen en
X
X
X
1.2
Adviezen opstellen over afstemming en het bereiken van deze doelgroepen.
X
1.3
In standhouden c.q. uitbreiden laagdrempelige ontmoetingsmomenten voor diverse doelgroepen, zoals bijvoorbeeld inloop-/koffiemomenten en ‘samen eten’ mogelijkheden.
X
X
X
1.4
Onderzoeken draagvlak voor een (intergenerationeel) buddysysteem c.q. sociaal vangnet.
1.5
Uitwerken concept intergenerationeel wonen.
X
1.6
Samenhang organiseren in de samenleving; naoberschap over generaties heen.
X
1.7
Uitwerken voorstel m.b.t. welkom heten nieuwe inwoners.
X
1.8
Onderzoeken hoe gezonde leefstijl gepromoot kan worden naast de al bestaande landelijke campagnes.
2.1
Inventariseren aan welke activiteiten ouderen behoefte hebben.
X
2.2
In kaart brengen welke activiteiten en samenwerkingsverbanden er al zijn.
X
2.3
Inventariseren wat er nodig is voor het opzetten van een vrijwilligerspool/buddysysteem.
X
2.4
Onderzoeken hoe jong en oud meer bij elkaar betrokken kunnen worden.
X
X
2.5
Onderzoeken hoe kwetsbare doelgroepen meer onderdeel kunnen zijn van c.q. deel kunnen nemen aan Bredevoortse activiteiten/evenementen.
X
X
Historie, kunst en cultuur
0-2
2-5
1.1
Verbinden van de diverse plannen om vestingwerken te reconstrueren en te behouden.
X
X
1.2
Inventariseren welke financieringsbronnen er zijn voor een zo optimaal mogelijke reconstructie van de vestingwerken.
X
X
1.3
Het behouden en versterken van het historische karakter binnen het gebied dat aangewezen is als beschermd stadsgebied.
X
X
X
X
X
X
X
X
1.4
Bepleiten strikter toezicht op handhaving ingestelde maatregelen.
X
2.1
Onderzoeken op welke wijze het openbaar vervoer van en naar Bredevoort versterkt kan worden. Denk onder meer aan rechtstreekse verbindingen met Aalten, Winterswijk, Bocholt gedurende 7 dagen per week.
X
2.2
Informeren inwoners over de aanvullende vervoersregelingen die er al zijn.
X
X
X
X
2-5
X
X
5-10
X
X
X
X
X
X
X
X
5-10
2.3
Inventariseren welke tekortkomingen er zijn in het kader van mobiliteit en bereikbaarheid en adviezen opstellen hoe dit te verbeteren.
X
X
2.4
Onderzoeken of het instellen van een soort van vervoershulpdienst haalbaar is.
X
X
3.1
In overleg treden met de gemeente over de wensen t.a.v. groenonderhoud en input leveren voor een onderhoudsplan voor de wijk Bredevoort.
X
1.4
Toezien op gedegen onderhoud van de aangewezen monumenten in de kern en in het buitengebied.
3.2
Pleiten (bij gemeente) voor meer communicatie over visie, beleidskeuzes en planning m.b.t. groenonderhoud.
X
1.5
Onderzoeken op welke wijze de historie van Bredevoort en naaste omgeving (o.a. Klooster ‘t Schaer, Havezathe Walfort) nog beter zichtbaar kan worden gemaakt.
3.3
Inwoners betrekken bij aanleg en onderhoud van (nieuw) groen, bijvoorbeeld middels een meedenk/informatie avond.
X
X
X
1.6
Ontwikkelen nieuwe routes (o.a. voor jeugd) in en rond Bredevoort.
X
X
3.4
Bewoners stimuleren om onderhoud bij en rond eigen woning uit te voeren en eventueel hun tuin te vergroenen.
1.7
Bewoners informeren over en betrekken bij de historie van Bredevoort.
X
X
X
X
X
X
1.8
Onderzoeken haalbaarheid historisch museum of belevingscentrum.
X
X
4.1
In overleg treden met eigenaren van leegstaande en/of verwaarloosde panden en streven naar restauratie en/of in gebruik neming overeenkomstig bestemming en indien wenselijk herbestemming realiseren.
X
2.1
Behouden van een sterke programmering op het vlak van kunst, cultuur en verdieping en dit weergeven in één UIT-agenda.
X
X
X
4.2
Gemeente vragen om te handhaven waar het gaat om onderhoud van monumenten.
X
2.2
Verkennen hoe gezorgd kan worden voor een stevig fundament (organisa-torisch en financieel) voor de Koppelkerk zodat continuïteit geborgd is.
X
5.1
Peilen van het draagvlak voor het oprichten van een huurdersvereniging voor de volkstuinen.
X
2.3
Inventariseren welke aanvullende kleinschalige activiteiten passen bij de identiteit van Bredevoort.
X
X
5.2
Informeren bewoners over beschikbaarheid kavels, het volkstuinbeleid en eventueel organiseren workshops over zelf verbouwen van groenten en fruit.
X
2.4
Bewoners en organisaties actief betrekken bij kunst en cultuurprojecten.
X
X
X
X
X
41
BIJLAGE - DE WEG NAAR EEN TOEKOMSTVISIE VOOR BREDEVOORT
1e kwartaal ‘23
Na oriëntatie via Platform Aalten en DKK besluit het bestuur van de vereniging Bredevoorts Belang om een dorpsontwikkelingsplan op te stellen.
2e kwartaal ‘23
Voorbereidende gesprekken met DKK, kennismaken met procesbegeleiders en samenstellen werkgroepen, aanvraag subsidie bij de gemeente.
Jun. ‘23
Start werkgroep, die zich omdoopt tot Denktank Toekomstvisie Bredevoort. Eerste communicatie richting bewoners middels social media, nieuwsbrief Bredevoorts Belang en Aalten Vooruit.
Jul. ‘23
Eerste deel van de schouw; wandeling door Bredevoort waarbij de leden de plussen, minnen en kansen inventariseren.
Aug. ‘23
Tweede deel van de schouw: fietstocht door buitengebied Hollenberg, Zwanenbroek en Klooster. Daarnaast eerste inventarisatie van relevante hoofdthema’s voor de toekomstvisie.
Sep. ‘23
Voorbereiden eerste inwonersbijeenkomst om input op te halen. Strategie bedenken om zoveel mogelijk inwoners te bereiken via diverse kanalen, huis aan huis uitnodiging en een ludieke actie: het inzetten van stadsomroepers.
Okt. ‘23
Eerste bewonersbijeenkomst op 12 oktober. Input opgehaald bij 180 inwoners middels menti-meter en tafelgesprekken rond de gekozen hoofdthema’s.
Nov. ‘23
Aanvullende gesprekken met de doelgroepen ‘jeugd’ en ‘senioren’ (basisschool, voetbalvereniging, jongerencentrum, Ambthuis en Buurten). Verwerken van de grote hoeveelheid gegevens die opgehaald zijn.
Dec. ‘23 Jan. ‘24
Ordenen van de gegevens en verwerken tot een beschrijving van de huidige situatie, de gewenste situatie en de acties die nodig zijn om de gewenste situatie te bereiken.
Feb. ‘24
Voorbereiden tweede bewonersavond en opnieuw via diverse kanalen en twee ludieke acties (uitnodiging in vorm brief justitieel incassobureau, pop-up- frietkraam) zoveel mogelijk inwoners mobiliseren. Gesprek met gemeente over de door ons beoogde afstemming tussen de toekomstvisie Bredevoort en de omgevingsvisie waar de gemeente dit en volgend jaar mee aan de slag gaat.
Mrt. ‘24
Tweede inwonersbijeenkomst op13 maart; aanvullende informatie ophalen via menti-meter en gesprekken a.d.h.v. verdiepende vragen rond de concept- speerpunten. Op basis daarvan de speerpuntennotities bijstellen en aanvullen.
Apr. ‘24
Bijstellen speerpuntennoties en deze verwerken tot één ontwikkelingsplan. Bespreken eerste versie van Toekomstvisie Bredevoort. Nadenken over vormgeving en presentatie. Meeleesgroep formeren.
Mei ‘24
Input meeleesgroep verwerken, schaven en bijstellen. Bespreken tweede versie en vervolgens opstellen definitieve versie. Benaderen opmaker en fotograaf en nadenken over derde inwonersbijeenkomst die in het teken zal staan van de presentatie
Jun. ‘24
Document opmaken en drukken. Samenstellen regiegroep en maken voorstel voor werkgroepen en geven eerste aanzet voor uitvoeringsfase.
Jul. ‘24
Presentatie Toekomstvisie/ontwikkelingsplan 2025-2035 aan bewoners op 4 juli. Tevens overhandigen eerste exemplaren aan Bredevoorts Belang, enkele inwoners en gemeente.
Sep. ’24 en verder Evaluatiebijeenkomst Denktank Toekomstvisie. Vervolg samenstelling werkgroepen en starten met het uitwerken van de aangegeven acties.
Meer informatie: www.bredevoort.nu/toekomstvisie
Versluierd erfgoed VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE
Colofon Samenstelling Hans de Graaf en Bert Stronks Vormgeving en lay-out Thijs Nieuwenhuis
Fotografie Marco Geurink, tenzij anders aangegeven Opdrachtgever Bestuur Vereniging Bredevoorts Belang
December 2025
Voorstellen voor het herstel en beleefbaar maken van de vestingwerken.
‘Wat sluimert moet ontwaken: verborgen vestingwerken en verdwenen water’
Mede ter gedachtenis aan ds. H.A. Hauer, die in 1957 als eerste de geschiedenis van Bredevoort laagdrempelig beschreef en velen inspireerde.
Versluierd erfgoed VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE
Inhoud 1
Inleiding
6
2
Kaders
7
3
Doel van deze visie
8
4
Het historische verhaal van Bredevoort
9
4.1
Een nieuwe vesting
9
4.2
Na 1800
10
5
Bre-voort als een haast symmetrische vesting
11
6
De verwevenheid tussen burgers, het regiment en de vestingwerken
16
6.1
Bredevoort heeft een verhaal
17
6.2
Archiefonderzoek
17
6.3
Oude verhalen
18
6.4
Waterbeheer
18
7
Inzet tot herstel, accentuering en beleefbaar maken van de vestingwerken
19
8
Voorstellen om enkele versluierde vestingwerken te herstellen of te accentueren en beleefbaar te maken
21
8.1
Kaarten en foto’s
21
8.2
A
De Aalterpoort, brug, grachten, ravelijn en volkstuinen
30
8.3
B
Schootsveld ‘de Koppele’
34
8.4
C
Plan Slingeplas-’t Broock Bredevoort
37
8.5
D
Bastion Welgemoed, gracht en Munsterbrug
38
8.6
E
Het centrale plein ’t Zand
39
8.7
F
De Kroezenboom
40
8.8
G
Silhouetten van historische figuren
43
9
Tussen droom en daad
44
10
Samenvatting
45
11
Geraadpleegde publicaties en archieven
46
12
Bijlagen
47 VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE / 2025
5
1 Inleiding Een groot gedeelte van de voormalige vestingwerken van het stadje Bredevoort is verdwenen of ligt versluierd in de historische gronden. Wij spreken dan over de vestingwerken zoals die na het jaar 1606 tot stand kwamen.1 De oorzaken van het verdwijnen en de versluiering zijn gelegen in: 1. Het niet langer relevant zijn van de werken in de tweede helft van de 18e en in de 19e eeuw. De vestingwerken waren door de landelijke overheid overgedragen aan het burgerlijk bestuur van de Heerlijkheid Bredevoort. Het onderhoud van de vestingwerken met twee poorten en twee ravelijnen was kostbaar. De al deels dichtgegroeide grachten werden door de burgers gedempt en de wallen geslecht. Aan de N.O.-zijde van het stadje pas in de jaren 20 van de vorige eeuw. 2. Een onontwikkeld besef in die dagen van het belang van historisch erfgoed zowel bij de overheid als bij de bevolking. 3. De behoefte om uit te breken uit het nauwe korset van grachten en wallen voor bouwkavels en de uitbreiding van het stadje. Onder de versluiering van de vestingwerken verstaan wij het deels nog herkenbare patroon van vestingwerken, die door onvoldoende aandacht voor een ongeoefend oog niet herkenbaar zijn, maar met maatregelen weer in ere hersteld, geaccentueerd en beleefbaar gemaakt kunnen worden. 1
Uit: Bredevoort, CULTUURHISTORISCHE ANALYSE, CULTUURHISTORISCHE EN STEDENBOUWKUNDIGE WAARDERING VAN DE BEBOUWING EN STRUCTUREN, BESTEMMINGSPLANGEBIED BREDEVOORT. Onderzoek i.o.v. de gemeente Aalten, door Monumenten Advies Bureau, oktober 2011. ‘In en rond Bredevoort bevinden zich nog allerlei locaties, waar de bovengrondse cultuurhistorie door ingrepen uit verleden en heden minder zichtbaar is geworden en waar jongere tijdslagen zo nadrukkelijk aanwezig zijn, dat de oudere (onderliggende) lagen niet meer goed leesbaar zijn’. 6
VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE / 2025
Plattegrond van de vestingwerken van Bredevoort na 1628 (na aanleg van de bedekte weg rond de vesting) en vóór 1646 (explosie van de kruittoren). Detail uit de Stedenatlas van Blaeu. Het noorden links boven. In de bedekte weg rond de vesting zijn hier 4 wapenplaatsen getekend. Deze komen op latere plattegronden niet voor.
2 Kaders Deze visie op de vestingwerken van Bredevoort past binnen de Erfgoednota Oost In de uitwerking van onze visie zullen wij refereren aan deze 10 focuspunAchterhoek 2025, uitgebracht door de drie samenwerkende gemeenten Aal- ten. Maar bovenal past deze visie op een ontwikkeling aan de basis: ten, Oost Gelre en Winterswijk. Deze nota gaat indringend in op het belang van a. op het door de inwoners opgestelde ‘Toekomst maak je samen; ons erfgoed, dat het DNA van onze samenleving is. ‘Bij erfgoed gaat het om dinontwikkelingsplan Bredevoort 2025-2035’;2 gen uit het verleden, die bewaard zijn gebleven. Het zijn dingen die we zo waarb. op de zogenaamde Dorpendeal3 Bredevoort, waarin diverse deeldevol of betekenisvol vinden dat we ze willen houden. Het is onze missie om ons projecten als bouwstenen. Daarin ook de bouwsteen ‘Ontmoeting: cultureel erfgoed door te geven aan volgende generaties’. Erfgoed geeft beteketheater, historie en bewegen in het groen’.4 nis aan onze leefomgeving, zorgt voor karakter en verbondenheid en geeft kleur aan onze omgeving. Nadruk in de Erfgoednota Oost Achterhoek wordt ge- Deze kaders geven richting. Echter: het is tijd om ook te onderkennen dat een legd op tien belangrijke focuspunten (aandachtspunten). Deze focuspunten hel- veelheid aan rapporten en visies vraagt om eindelijk ook concreet te worden.
Dat pen om erfgoed sterk te verankeren in de praktijk. Want ze geven richting aan willen wij in deze visie dan ook zijn. Reeds ingang gezette ontwikkelingen worden (zijn een leidraad voor) de acties binnen het uitvoeringsprogramma en het zijn in deze visie meegenomen, anders gezegd: deze worden met onze voorstellen kaders voor (ruimtelijke) ontwikkelingen. verbonden. Deze punten zijn: 1. Erfgoed en ruimte (het verhaal van de plek); 2. Erfgoed beleven; 3. Toekomstbestendig erfgoed; 4. Erfgoedbewustzijn; 5. Deskundigheid; 6. Erfgoed als middel. Erfgoed kan ook een hulpmiddel zijn om maatschappelijke doelen te bereiken. Het kan een belangrijke rol spelen bij bijvoorbeeld sociale cohesie (samenhang) en identiteit, economie en duurzaamheid; 7. Erfgoededucatie; Uitreiking Dorpendeal aan Bredevoort in september 2025. Foto: Gemeente Aalten 8. Erfgoedvrijwilligers; 2 9. Jongeren en erfgoed; Zie hoofdstuk 3.7 Kunst, cultuur en historie; blz. 34 3 10. De kracht van samenwerken, lokaal en tussen de drie samenwerken Dorpendeal in de Achterhoek is een subsidieregeling van de provincie Gelderland om dorpen te helpen versterken. Het is een samenwerking tussen inwoners, de gemeente en de gemeenten. de provincie om projecten te financieren die de sociale verbondenheid en leefbaarheid in een dorp verbeteren. 4 Aanvraag Bredevoort; ‘Toekomst maak je samen’ versie 07-07- ’25; blz. 22 en verder.
VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE / 2025
7
3 Doel van deze visie Vereniging Bredevoorts Belang wil: a. aan de hand van archeologische gegevens; b. door archiefonderzoek naar de vormgeving en het onderhoud van de vesting Bredevoort,5 c. door het in kaart brengen van de versluierde vestingwerken of onderdelen daarvan; een totaal overzicht geven van die onderdelen, die ontsluierd, d.w.z. hersteld, geaccentueerd en beleefbaar gemaakt kunnen worden. Zij vormen een belangrijk onderdeel van het erfgoed van Bredevoort en dragen bij aan de identiteit van het stadje als centrum van de voormalige Heerlijkheid Bredevoort.
6.
7.
Door nieuwe inzichten over duurzaamheid en waterhuishouding in het van oorsprong natte gebied van Bredevoort en dit, daar waar mogelijk, te koppelen aan het herstel van dat wat versluierd is; Door Vestingstadje Bredevoort te zien als sociale onderneming.
Deze plekken willen wij opgenomen zien in een meerjarenplan, waarin een fasegewijze aanpak, waarbij ook de oude waterhuishouding in en om de doorwaadbare plaats (die de stad in het lage landschap was en waaraan het zijn naam ontleende) meegenomen wordt, tegen het licht van de zich veranderende klimatologische omstandigheden. Dat willen wij doen: 1. uit respect voor wat vorige generaties tot stand hebben gebracht; 2. Om naar voren te laten komen wat door gebrek aan historisch besef is verdwenen en/of versluierd is geraakt; 3. Om een stimulans te geven aan de historiciteit van Bredevoort met zijn karakter als oude vestingstad; 4. Door het in balans brengen van de historische en hedendaagse waarden; 5. Om mede het toerisme en de economie in het stadje te bevorderen, waarbij een relatie met de stad Grolle (2014) en het Duitse Anholt6 ook van belang is;
8
VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE / 2025
5
Zie bijlage A: Bert Stronks; Archiefonderzoek naar de vestingwerken en het onderhoud tussen 1603-1756. Nationaal Archief: Archief van de Raad van State en Erfgoed Centrum Achterhoek en Liemers (ECAL): Drost en geërfden van Bredevoort 0098-390. Indicatieve onderdelen daaruit hertaald door Hans de Graaf. 6 De geschiedenis van de vesting Bredevoort hangt samen met die van Groenlo en ook met het Duitse Anholt. Koning Philips II van Spanje, als hertog van Gelre, gaf de heerlijkheid Bredevoort voor 50.000 Vlaamse schilden in pand aan zijn vazal Dietrich van Bronckhorst-Batenburg, heer van Anholt. Hij bezat al veel goederen en rechten in de heerlijkheid Bredevoort bezat. Opvolger was zijn schoondochter Gertrud van Millendonck. Het Anholter pandschap was van 1562 tot 1612. Een turbulente periode, waarin begonnen werd met de nieuwe vestingwerken Bredevoort.
4 Het historische verhaal van Bredevoort Het stadje ligt in het oostelijke deel van de Gelderse Achterhoek, op de zuidwestrand van het Oost-Nederlands Plateau. Het stadje is onderdeel van de gemeente Aalten, dat verder nog bestaat uit de dorpen en buurtschappen Aalten, Dinxperlo, De Heurne, Heurne, Barlo, Dale, Haart, IJzerlo, ’t Klooster en Lintelo. Bredevoort is ontstaan op een zandrug in een moerassig gebied. De naam verwijst naar de ‘brede voorde’ ofwel een doorwaadbare plaats door laaggelegen natte gronden. Deze doorgang vormde een onderdeel van een route, die zich ontwikkelde als een belangrijke verbindingsweg naar Bocholt en Zutphen. De doorgangen en heelwegen in het gebied maakten op den duur deel uit van belangrijke handelsroutes, die onder meer over Aalten liepen. De oudste vermelding van Bredevoort dateert uit 1188, toen de Bredevoortse burcht werd genoemd in een bezittingenlijst van de bisschop van Keulen. Dit aan de Slinge ofwel Slingerbeek gelegen ‘Castrum de Bredefurt’ lag ter hoogte van het huidige plein ’t Zand. In 1238 kwam de burcht in handen van de graven van Lohn, die er tol hieven. Bij de burcht groeide, waarschijnlijk vanuit de voorburcht, een bescheiden nederzetting waaruit zich later een kleine versterkte stad ontwikkelde. Dit laatste was een direct gevolg van de strijd om Bredevoort tussen de graaf van Gelre en de bisschop van Münster.
De graaf van Gelre, die als overwinnaar uit deze strijd tevoorschijn kwam, versterkte de nederzetting met een muur. Vanaf 1326 kwam Bredevoort definitief onder Gelders bestuur en in 1388 werden stadsrechten verleend. De stad bleef onder de Gelderse hertogen tot 1543, toen keizer Karel V na de Vrede van Venlo de nieuwe machthebber werd. 4.1 Een nieuwe vesting Tijdens de 80-jarige Oorlog kwam de stad afwisselend in handen van Spaanse en Staatse troepen. In de belangrijke periode van het Anholter pandschap van Bredevoort (1562-1612), een tijdsgewricht vol tegenstellingen, nam in 1597 prins Maurits de stad zeer gewelddadig in.
Toen de Spanjaarden Bredevoort in 1606 opnieuw trachtten in te nemen werd de stad ontzet door Frederik Hendrik. Daarna werden de middeleeuwse stadsmuren vervangen door vestingwerken volgens het Oud-Nederlandse stelsel. Als heerlijkheid kwam het in 1612 in handen van het Huis Oranje-Nassau. Zeer ingrijpend was de ‘Kruittorenramp’ op 12 juli 1646. De bliksem trof de Kruittoren van het kasteel, waardoor deze ontplofte. Dit leidde niet alleen tot zware schade aan het kasteel, maar trof ook een groot deel van het stadje. Veel huizen gingen verloren, waaronder het Ambthuis. Veertig mensen verloren het leven. Het kasteel verdween hiermee van de kaart en pas in de 18de eeuw werd het voormalige burchtterrein gedeeltelijk bebouwd. In die periode ontstonden de VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE / 2025
9
huidige Hozenstraat en de Gasthuisstraat. Na 1755, toen de vestingfunctie werd opgeheven, zijn de verdedigingswerken ontmanteld. De vestingwerken verdwenen grotendeels ten behoeve van agrarische doeleinden en woningen, waarbij de borstweringen en onderwallen allereerst verdwenen. Uit een verslag uit 1784 blijkt dat de stadspoorten inmiddels gesloopt en de bastions en wallen vrijwel niet meer te herkennen waren. Slechts van één bastion (Welgemoed met walkorenmolen) bleef het zogeheten terreplein behouden.
Tegenwoordig resteren van de 17de-eeuwse vesting nog een deel van de gracht, twee tot park vergraven resten van bastions en het bastion Welgemoed met de molen. Elders rond de oude kern zijn in de structuren van percelen sporen van de imposante vesting traceerbaar. 4.2 Na 1800 In 1818 werden Aalten en Bredevoort samengevoegd tot de nieuwe toenmalige gemeente Aalten. De burgemeesters bleven evenwel nog vrij lang woonachtig in Bredevoort. In de kern vond nog verdichting plaats op onbebouwde percelen in de oude straatwanden en op het voormalige burchtterrein. De huidige Koppelstraat werd na 1870 opgewaardeerd tot een belangrijke verbinding naar de nieuwe uitvalsweg in zuidelijke richting. Vanuit het noorden werd het stadje ontsloten door de nieuwe Kruittorenstraat. Na de Tweede Wereldoorlog vond in de kern en op de voormalige wallen en grachten nieuwbouw plaats. In latere jaren ontstonden buiten de oude kern nieuwe straten en wijken. Toch ontkwam Bredevoort niet aan het karakter van een ingeslapen stadje. Een kwijnende middenstand en panden verloren hun functie en kwamen leeg te staan. Impulsen kwamen er door ‘Bredevoort Boekenstad’ en een herbestemming van panden. Uitdagingen bleven er echter. Die uitdagingen zijn door Vereniging Bredevoorts Belang aangegaan, ook wat het behoud van erfgoed betreft, maar ook door particuliere initiatieven.
De ontwikkelingen in de vestingwerken, wat aanleg, aanpassingen en onderhoud betreft, lieten zeer herkenbare en versluierde sporen na. Deze vragen om herstel. 10
VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE / 2025
5 Bre-voort als een haast symmetrische vesting Frederik Hendrik had de stad in het jaar 1606 weer ingenomen. In 1609 werd in de 80-jarige oorlog een algehele wapenstilstand overeengekomen, die tot het jaar 1621 stand hield. Dit genoemde ‘Twaalfjarig Bestand’ was een periode in de 80-jarige oorlog waarin niet met de Spanjaarden werd gevochten. ‘Bereid je voor op oorlog’ was het devies. In de betrekkelijke rust werd besloten tot versterking van de vesting Bredevoort over te gaan. Vooral ook door toedoen van Prins Maurits. De vesting moest worden ingericht volgens het zgn. Oud-Nederlands model. Een vesting met grachten, die op hun smalst ca. 50 à 60 meter breed waren,7 brede wallen en zes bolwerken met de toch wel aan dapperheid en standvastigheid refererende namen: Vreesniet, Treurniet, Onversaegt, Stoltenborg of Stolzenborg, Welgemoed (met molen) en Ossenkop. Er waren twee poorten: de Aalterpoort en de Misterpoort, soms ook de Munsterpoort genoemd. Vóór elke poort was een ravelijn, een soort eilandje waarover de uitgaande weg liep. De veste was een schakel in de verdediging van het oostelijk deel van de republiek. De totstandkoming ging niet vanzelf. Naast de kosten, te betalen door de Generale Staten en Gelderland, dienden boeren, burgers en buitenlui aan te treden met spaden, kruiwagens en paardenkrachten.
Het zal de inwoners wel werkgelegenheid hebben opgeleverd, maar de betaling was slecht geregeld.8 Na ongeveer 20 jaar was alles gereed zoals het hoorde. De Slingebeek, die in die tijd een bedding volgde langs het ravelijn voor de Misterpoort, zorgde via een sluisje voor de waterstand in de grachten. Hoewel niet direct van grote invloed op de vestingwerken, was de Kruittorenramp op zondag 12 juli 1646, twee jaar voor de Vrede van Münster in 1648. Het was een grote morele tegenslag voor de bevolking en ook voor het gelegerde garnizoen. ’s Middags tussen 3 en 4 uur brak een hevig onweer los. De bliksem trof de kruittoren op het kasteel. De ontploffing was hevig, het kasteel lag in puin en een groot deel van de huizen leed grote schade. In totaal vonden 40 mensen, waaronder minstens acht kinderen en enige leden van het regiment, de dood.9 De onderkomens van het garnizoen waren verwoest en de kosten voor herstel
werden geschat op bijna 6.000,- gulden, een enorm kapitaal in die dagen. Een probleem was het onderbrengen van het buskruit, dat elders in Bredevoort lag. Uit het archief: ‘Er zijn twee kelders op het kasteel die men gemakkelijk kan inrichten om het kruit op te slaan, omdat er geen andere geschikte plaats is dan deze kelders. Het ligt nu in een ‘mijn’ en zal binnen een periode van twee maand vochtig worden. Het is daar altijd nat. Als het hard regent staat het water in die ‘mijn’ wel twee voet hoog. Er loopt daaronder een goot waardoor iedereen water loost, zodat de afvoer het niet aan kan. De ‘mijn’ is van buiten afgesloten. Om te voorkomen dat al het kruit bederft, heb ik daarvan een bestek laten maken met enige marge. De kosten komen op 1.000,- gulden, terwijl er 1.500,-voor gevraagd werd’.10
7
Janssen, G.B.: Van Langhe Griet en het bolwerk Treurniet in ‘Bredevoort een heerlijkheid‘ onder redactie van het Staring Instituut 1988. 8 Voor de aanleg van de vestingwerken en voor de uitbreiding van de stad was het dempen van een gedeelte van het moeras noodzakelijk. Ook voor het bouwen van hoge aarden wallen was buitengewoon veel grond nodig. Het buiten de stad gelegen land zal daarvoor zijn afgegraven. De boeren moesten zonder vergoeding deze grondtransporten uitvoeren. Op 22 juni 1624 vroeg de drost van Bredevoort aan de Staten Generaal om het voor fortificatie afgegraven land aan de armen te vergoeden. Dit opmerkelijke verzoek van de drost is een ondersteuning voor de aanname dat de verbouwing en uitbreiding van de stad Bredevoort tijdens het Twaalfjarig Bestand na 1612 en vóór 1624 heeft plaats gevonden. In een advies op 1 juli 1624 aan de Staten Generaal meent de Raad van State dat het onmogelijk is om aan de ingezetenen van Bredevoort vergoeding van schade te geven voor de aanleg van fortificaties. Bij gelegenheid zullen enkele gecommitteerden van de Raad van State ook naar Bredevoort zijn gegaan in verband met de bouw van een nodige kruittoren. 9 Zie het verhaal van de Kruittorenramp op de luisterpaal, hoek ’t Zand/Kruittorenstraat. 10 Bijlage A: Bert Stronks; Archiefonderzoek naar de vestingwerken en het onderhoud tussen 1603-1756.
Nationaal Archief: Archief van de Raad van State en Erfgoed Centrum Achterhoek en Liemers (ECAL): Drost en geërfden van Bredevoort 0098-390. Indicatieve onderdelen daaruit hertaald door Hans de Graaf. VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE / 2025
11
De vestingwerken vroegen om behoud. Het onderhoud werd door de landelijke overheid gecontroleerd door inspecteurs en aanbesteed. In een bestek stonden gedetailleerd de werkzaamheden voor de komende drie jaren.11 Het resultaat was soms onder de maat gebleven. In 1672, het zgn. Rampjaar door de inval van Christoffel Bernhard van Galen uit Münster (Bisschop Bommen Berend genoemd), waren er voorafgaande daaraan allerlei klachten. Er waren afgedamde grachten en op sommige bolwerken waren moestuinen aangelegd. De magazijnen waren verwaarloosd, de affuiten, waarop de 20 schier onbruikbare kanonnen stonden, vergaan. Minder aandacht voor vestingen had ook te maken met de grotere aandacht van de Republiek voor de militaire kracht van de vloot onder aanvoering van Holland en Zeeland. De Bredevoortse gebeurtenissen in 1672 zijn in 1742 beschreven door P. Valckenier.12 In 1704 werden de vestingwerken verbeterd volgens de inzichten van vestingbouwer Menno van Coehoorn. De waterhuishouding kreeg daarbij om strategische redenen ook de aandacht. In de gronden rond Bredevoort konden belegeraars zich ingraven om van daaruit de vesting te bestoken. Het onder water laten lopen van het lage land was bij gevaar een bijkomend voordeel.
Daarom werd opdracht gegeven om het maaiveld 240 meter rond de vesting, ondanks de protesten van de boeren, af te graven tot op een hoogte van 4 voet boven de grondwaterstand in de zomer. Bredevoort, in al die natheid, werd een haast onneembare vesting. Tussen 1727 en 1729 kwamen er twee nieuwe fronten en voor beide poorten nieuwe contrescarpen.13 Daarbij werden de toegangswegen verlegd over lagere gronden. Dat betekende echter ook, dat in het natte seizoen het verlaten en ingaan van Bredevoort moeilijk was en dat er klachten kwamen.14 Een eind ten zuiden van Bredevoort werd de watervoorziening voor de grachten verbeterd door de aanleg van fort Oranje aan de Slinge, later ’t Vonder genoemd en in 20e eeuw genaamd de Stuwe. In 1734 tekende J.L. de Lane du Thay, een familielid van de drost van Bredevoort, de zeer sterke vesting, waarbij hij wel de namen en posities van de bolwerken verwisselde. 12
VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE / 2025
De bovengenoemde P. Valckenier, met de wetenschap van dat moment, onderstreepte in zijn werk uit 1742 de sterkte van de vesting Bredevoort: ‘De stad Brevoort sorteerende onder het Graafschap Zutphen is om haare goede situatie, als bijna geheel omcingelt zijnde van Moerassen en Wateren, van sulken sterkte, dat het sijne buyten-Vyanden seer licht kan beletten allen acces en aannaderinge, hebbende tussen de moerassen door maar twee Advenuwen op de Poorten, te weten de Alter- en Mister Poort en was op ’t aankomen der voorschreven Bisschoppelijke Volkeren omtrokken met 6 bolwerken en 2 ravelijnen’. De tijden waren veranderd. De Raad van State nam in 1755 een resolutie aan waarin het besluit om de fortificaties buiten gebruik te stellen en over te dragen aan de burgerlijke overheden. Dat betekende dat men naar eigen goeddunken ermee kon doen wat met wilde. Voor de wallen en ravelijnen daarop en daarvóór ook allerlei defensieve onderdelen betekende dit het begin van het einde. Het onderhoud van de bruggen en de poorten bleef echter wel de aandacht vragen en bracht kosten met zich mee. Het vertrek van het regiment met zijn compagnieën en leidinggevenden was aanstaande. Ook het leven van die Bredevoortse inwoners, die bijdroegen aan het levensonderhoud, veranderde. In 1759 was het regiment vertrokken en bleek er weinig toezicht op de veiligheid achter de poorten en grachten.
Er kwam een reglement op het sluiten en openen van de poorten. 11
Zie bijlage A: Bert Stronks; Archiefonderzoek naar de vestingwerken en het onderhoud tussen 1603-1756. Nationaal Archief: Archief van de Raad van State en Erfgoed Centrum Achterhoek en Liemers (ECAL): Drost en geërfden van Bredevoort 0098-390. Indicatieve onderdelen daaruit hertaald door Hans de Graaf. 12 ’t Verwerd Europa ofte Politijke en Historische Beschrijvinge sedert 1664, pag. 441-445. 13 Een contrescarpe is in de vestingbouwkunde de buitenste talud of helling van een gracht, aan de kant tegenover de vestingwal. Soms wordt de term ook gebruikt om de hele buitenoever van de gracht, inclusief de gedekte weg en het glacis, aan te duiden. Een glacis is een schuin aflopend talud. Als bijlage (B) is een aantal termen voor onderdelen van een vestingwerk kort uiteengezet. 14 Zie archiefonderzoek door B. Stronks, bijlage A.
In 1734 tekende J.L. de Lane du Thay, een familielid van de drost van Bredevoort, de zeer sterke vesting, waarbij hij wel de namen en posities van de bolwerken verwisselde. VISIE OP DE VESTING BREDE-VOORDE / 2025
13
In 1784 waren de poorten al gesloopt. De twee bruggen waren verwijderd en vervangen door brede dammen door de grachten. Het zand daarvoor kwam van de wallen. Oók werkgelegenheid, maar wel met een aantasting van wat eens was. Behoud van erfgoed speelde toentertijd nauwelijks tot geen rol. Het hoofd van boeren en burgers boven water houden was het devies, letterlijk en figuurlijk. Luitenant-kolonel en ingenieur J.G. Stahlschmidt tekende op 10 november van dat jaar de situatie. Van de vestingwerken was weinig meer over. Bolwerk Vreesniet (ter hoogte van de huidige theekoepel) was veranderd in vlakke moestuinen, de ravelijnen en de magazijnen onbruikbaar. Aan de andere bolwerken hadden schop en kruiwagen ook hun werk gedaan en de onderwallen waren grotendeels niet meer aanwezig. Alleen bolwerk Treurniet (waarvan de huidige Kruittoren een restant is) en bolwerk Stoltenborg (aan de huidige Ambthuiswal) waren nog herkenbaar als verdedigingswerken. Nieuwe heren, toen alléén ‘heren’, dachten na over nieuwe plannen en deelwijzigingen van de vestingen. Ook voor Bredevoort. Het was mosterd na de maaltijd. Zij werden niet uitgevoerd, mede door de definitieve veranderingen in het politieke klimaat en de sterk veranderde strategieën in de ‘krijgskunst’.
In 1799 bevond Nederland zich in de Bataafs-Franse Tijd (1795-1813), een periode waarin het land onder Frans gezag stond en zich de Bataafse Republiek mocht noemen. In Frankrijk greep generaal Napoleon Bonaparte in 1799 de macht met een staatsgreep, wat het begin markeerde van het Napoleontische tijdperk. Nederland werd bestuurd als een vazalstaat, maar hield nog een eigen bestuur met een grondwet. De erfprins van Oranje genoot asiel in Engeland, maar zijn aanhangers, de orangisten, ontketenden in 1799 o.l.v. August Robert van Heeckeren van Suideras in de Achterhoek een opstand. Ook in Bredevoort. Het enige wapenfeit hier was een oranje vlag aan de St.-Joriskerk en het omhakken van de zgn. vrijheidsboom op ’t Zand (het plein waar in de glorietijd het kasteel had gestaan). In 1840 blijken de wallen en de twee ravelijnen tuinen en weiden te zijn. Ook in 14