agpunt 9_1 Lokale input gemeente Aalten expo 1572.pdf

Dreiging in Gelre De onrust na de beeldenstorm in 1566 werd ook in Gelre gevoeld. De gevreesde Spaanse Hertog van Alva kwam naar de lage landen. Er verschenen plak­ katen waarop de geuzen geboefte en ketters werden genoemd. Zij zouden worden aangepakt. Er kwam een centrale organisatie van het landsbestuur. Dat was tegen de zere benen van de Gelderse lage en hoge adel. Hun privileges en posities in het bestuur kwamen in het geding. Het volk in Gelre zat niet te wachten op een opstand. Koning Phillips II vormde voor hen geen probleem. Ook niet het vertrouwde katholieke geloof. In de Oost-Gelderse stadjes waren immers de kermissen (kerkmissen) en de feesten van heiligen generaties lang gevierd. Een diepe ellende lag nog in de toekomst verborgen.

Het Spaanse zwaard Tholeta, gevonden in Bredevoort. Tholeta is Toledo, waar veel zwaarden vandaan kwamen. Privécollectie Loek Kemming.

Escalatie van de dreiging

Verzamelplaats voor de Geuzen, tussen Winterswijk en Vreden. Gelders Archief.

In 1572 stegen de graanprijzen. Er werd gehamsterd. Een centrale munt zou dat tegengaan, maar de munt­ slag kon de grote hoeveelheden niet aan. In deze grensregio belemmerde dat de handel. Bosgeuzen profiteerden van de onrust. Zij maakten Dinxperlo onveilig. Die in de bossen van Didam roofden en plunderden. Bij de Radstake langs de heelweg nestelden zich geuzen. Zij trokken eind mei 1572 naar Aalten. Daar ontvingen zij wapens, waarmee direct werd geoefend. Men vreesde voor Bredevoort en Grol. Bij Winterswijk kwamen verzamelplaatsen voor opstandelingen. Op de IJssel verschenen boten met krijgsvolk. Zij legerden zich in Steenderen. De dreiging escaleerde. Het Hof van Gelre te Arnhem had de handen vol om verontrustende brieven uit de regio te beantwoorden. De aanbeveling luidde: bewapenen en onderhoud de vestingwerken.

Geuzen plunderen een dorp. Collectie Museum Boijmans Van Beuningen.

Doortocht en neutraliteit in Bredevoort

Route van de troepen vanuit Duitsland door de Achterhoek naar Zutphen. Nieuwe kaart van ’t Kwartier Zutphen. Collectie Bredevoorts Belang.

Willem van Oranje was naar Duitsland gevlucht. Hij bedacht een strategie. Troepen moesten vrije door­ tocht hebben om het kerngebied Holland te bereiken. Die route liep door de Achterhoek naar Zutphen. Daar stak men de IJssel over. Aan de pandheer van Bredevoort, Dietrich van Bronckhorst-Batenburg, schreef hij een brief. Hij vertrouwde op zijn mede­ werking. De prins had immers bij de koning een goed woord gedaan voor het verkrijgen van het pandschap van Bredevoort. ‘Je ontvangt bezoek’, zo schreef Willem. ‘Beschouw mijn zwager Willem van den Bergh of zijn vertegenwoordigers alsof ik zelf aanwezig ben’. De pandheer peinsde er niet over. Hij bleef neutraal, maar in zijn hart was hij Spaans gezind. Het was het begin van grote ellende op het platteland.

Bredevoort van de geuzen

Jacob van Deventer, Plattegrond Bredevoort, ca. 1560. Collectie Gelders Archief.

Bredevoort gaf kopzorgen. Verzakte stadsmuren. Geen koe kon veilig over de bruggen. Met 50 soldaten was men kansloos. Op 9 juni 1572 trokken troepen van Willem van den Bergh naar de Achterhoek. Voor de Aalterpoort verschenen 500 ruiters. Men dreigde met moord en verwoesting. Het bleef bij woorden. De belegeraars trokken verder. Zij kwamen echter terug. Op 20 juni werden de poorten eenvoudigweg geopend. De geuzen plunderden klooster Nazareth. ‘De geuzerie’ was kort. De winter was vroeg ingevallen. In november waren de grachten bevroren. Van den Bergh vluchtte. De zoon van de pandheer van Bredevoort, Jacob van Bronckhorst-Batenburg, deed een poging om Bredevoort te heroveren. De angstige geuzen openden op 19 november de poorten. Bredevoort was weer Spaans.

Jacob van Bronckhorst-Batenburg. Collectie FSSA Anholt.