Agpunt 6_3 Kerkenpaspoorten_def 0612.pdf

KERKHISTORIE De kerk is rond 1316 gesticht en gewijd aan Sint Gregorius ofwel Sint Joris. Na het succesvolle Beleg van Bredevoort in 1597 door het staatse leger werd de Sint Joriskerk een protestantse kerk. De huidige Protestantse Gemeente Bredevoort die de kerk beheert is in 2006 ontstaan uit een fusie van de Gereformeerde Kerk van Bredevoort en de Hervormde Gemeente van Bredevoort en is aangesloten bij de Protestantse Kerk Nederland (PKN). Sinds 2009 worden er concerten gegeven in de kerk. BOUWHISTORIE Bij de stichting van de kerk in 1316 was er sprake van eenbeukig kerkgebouw. Deze kerk brandde in 1597 bijna volledig af bij de stadsbrand als gevolg van het Beleg van Bredevoort door de Staatse troepen van Prins Maurits. In 1599 werd gestart met de herbouw van de kerk waarbij alleen de oude muren van het koor gehandhaafd bleven. De nieuwe kerk werd gebouwd in laatgotische stijl. In 1639 werd de kerk verDe gepleisterde Sint Joriskerk tussen 1875-1888 (Wikipedia)

groot door de toevoeging van de noordbeuk met daarin de boerenzolder, opgebouwd uit een zorgvuldig vormgegeven houten draagconstructie met inscripties. De kerk liep in 1646 wederom flinke schade op als gevolg van de ontploffing van de kruittoren op 12 juli. Bij het herstel werd de huidige 38 meter hoge kerktoren toegevoegd waarvan de torenschacht een houten constructie heeft met daarop een ingesnoerde naaldspits. In 1859 werd een pleisterlaag op de muren aangebracht die in 1949 bij een omvangrijke restauratie werd verwijderd. In 1889 werd er tegen de zuidgevel een catechisatielokaal met kelder geplaatst. In 1967 is de kerk opnieuw gerestaureerd. Het bordes met hellingbaan is in 2009 toegevoegd. Recent is ook de vloer opnieuw gelegd.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●●

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Bredevoort (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●○

KERKENPASPOORT

GEORGIUSKERK | BREDEVOORT

OBJECTNUMMER: 008

DATUM: 14-07-2020

Wijk - kern Bredevoort, gemeente Aalten

Bouwtype Eenbeukige kruiskerk

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●○

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●●

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●○○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●●○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

●○○

Bouwjaar/periode 1875-1876

Oorspronkelijk functie Katholieke kerk

Latere functie -

Huidige functie Katholieke kerk

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●●○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●●●

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

SCORE

38

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Parochie Sint Ludger

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Kerkstraat 16, 7126 AM

Wijzigingen

1992: Restauratie

Aanbouwen

1931: Pastorie

Architect

Alfred Tepe (1840-1920)

Bouwstijl

Neogotiek

Status + objectnummer

Gemeentelijk monument

Nagelvaste (wand)kunst

Kruiswegstaties, orgel, gebrand­ schilderde ramen, Hoofd- en zijaltaar, preekstoel, kerkbanken

Kunstenaars

Eugène Laudy, A. Vosman, Nijenhuis, Muermans

TOELICHTING WAARDERING De rooms katholieke Heilige Hart en Heilige Gregoriuskerk in Bredevoort is een in 1875-1876 gebouwde eenbeukige kruiskerk. De bekende architect Alfred Tepe was verantwoordelijk voor het neogotische ontwerp dat nog altijd zeer goed herkenbaar is in een karakteristieke architectuur van na het herstel van de bisschop­pelijke hiërarchie in 1853. De huidige pastorie is in 1931 gebouwd naar een ontwerp van Johannes Sluymer. Het voor een katholieke kerk betrekkelijk sobere interieur dateert hoofdzakelijk van na de oorlog. Het neogotische gebouw met haar ranke kerktoren is een van de belangrijke landmarks voor de stad Bredevoort, De kerk met tuin, pastorie en interieur is als rooms-katholieke kerk zeer herkenbaar en heeft daarom een hoge waarde. Omdat de onderdelen uit verschillende fasen dateren kan niet zozeer van een gaaf ensemble als wel van een historisch gegroeid ensemble gesproken worden.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

Inventaris

Terrein en terreinafscheiding

Bronnen

Tabernakel, doopvont, kerkzilver, kazuifels, vaandels. Overige roerende inventaris niet geïnventariseerd maar wel aanwezig. Kerk en pastorie staan op een deels ommuurd terrein met tuinaanleg aan de zuidrand van de binnenstad van Bredevoort. Bij de toreningang is er een ommuurd voorpleintje. J.A. Chr. de Graaf e.a., Erfenis voor vandaag en Morgen, 2009; Stenvert e.a., Monumenten in Nederland, Gelderland, 2000. Reliwiki nr.: 11145; Kerkencollectie digitaal, 11292, Museum Catharijneconvent, 2019.

HEILIGE HART EN HEILIGE GEORGIUSKERK | BREDEVOORT KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De rooms katholieke Heilige Hart en Heilige Georgiuskerk in Bredevoort is een in 1875-1876 gebouwde eenbeukige neo­ gotische kruiskerk van vier traveeën diep, afgesloten door een driezijdig gesloten koor. De slanke toren bestaat uit vier geledingen met daarop een ingesnoerde naaldspits. Op het schip en de transept zit een zadeldak. Tussen de steunberen bevinden zich hoge spitsboogvormige vensters in de bak­ stenen gevels. Achter de kerk staat een pastorie die middels een aantal aanbouwen en een gang verbonden is met de kerk. INTERIEUR De eenbeukige kerkruimte is overwelfd door kruisrib­ gewelven. De kruiswegstaties uit 1888 en het Maar­ schalkerweerdorgel uit 1890 zijn een van de weinige onderdelen die overge­bleven zijn van de oorspronkelijke neogotische inventaris. In de Tweede Wereldoorlog ging het oorspronkelijke glas-inlood verloren. Het werd in 1958 vervangen door de huidige gebrandschilderde ramen van Eugène Laudy. Kort daarop werden er enkele moderniseringen in het interieur doorgevoerd: Hoofd- en zijaltaar (1959, A. Vosman), tabernakel (1960), preekstoel (1960, Nijenhuis), kerkbanken (1960). De oorspronkelijke muurschilderingen van Muermans verdwenen onder de verf. In 1964 werd het altaar als celebratiealtaar naar voren verplaatst.

RUIMTELIJKE CONTEXT De kerk ligt in de kleinschalige stadskern van Bredevoort. Het langwerpige kerkterrein grenst aan de zuid en oostzijde aan twee straten en aan de west en noordzijde aan woningen en een school. Rondom de kerktoren is door middel van een stenen muur een zeer klein pleintje afgescheiden. Achter de kerk staat een pastorie uit 1931 naar een ontwerp van Johannes Sluymer. Ten westen van de kerk staat een schoolgebouw dat in het verleden met de kerk verbonden was.

In 1987 werd het orgel gerestaureerd. De vloer van Noorse leisteen (Flagstones) is recent aangebracht. De beelden dateren uit de 18e-20e eeuw. Verder behoren het kerkzilver, kazuifels en vaandels tot het roerende kerkinterieur.

‘I N DE TWEEDE WERELDOORLOG RAAKTE DE KERK BESCHADIGD WAARBIJ HET GLAS-IN-LOOD VERLOREN GING’

KERKHISTORIE In 1535 werd Bredevoort officieel een parochie, gewijd aan de Heilige Georgius. Bij de verovering door Prins Maurits in 1597 brak brand uit waarbij hun kerk in Bredevoort verloren ging. Tijdens de reformatie gingen de katholieken uit Bredevoort te kerk in Vragender, Lichtenvoorde en Hemden. In 1873 werd er een stuk grond aangekocht om een nieuwe kerk te bouwen die in 1876 gereed kwam naar een ontwerp van A. Tepe. De kerk werd gewijd aan het Heilige hart waarbij de oude beschermheilige Georgius als ‘patroni minor’ ook aan de kerk verbonden bleef. Sinds 2010 maakt de kerk onderdeel uit van de Parochie Sint Ludger.

BOUWHISTORIE De kerk met toren werd in 1875-1876 gebouwd naar ontwerp van A. Tepe, waarbij de bouw werd uitgevoerd door aannemer B.H. Ubbink uit Bredevoort. Ook de pastorie behoorde tot dit bouwplan, maar het oude gebouw werd in 1931 vervangen door het huidige. In de Tweede Wereldoorlog raakte de kerk beschadigd waarbij onder meer het glas-in-lood verloren ging. Eind jaren vijftig en begin jaren zestig werd het kerkinterieur vrij grondig gemoderniseerd. In 1992-1993 en 1996 werd het metselwerk van de kerk gerestaureerd.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Bredevoort (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●○

KERKENPASPOORT

KOPPELKERK | BREDEVOORT

OBJECTNUMMER: 018

DATUM: 25-09-2020

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●●

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

○○○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Wijk - kern Bredevoort, gemeente Aalten

Bouwtype Zaalkerk

Bouwjaar/periode 1947-1948

Oorspronkelijk functie Gereformeerde kerk

Latere functie -

Huidige functie Centrum voor kunst en cultuur

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●○○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

○○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●○

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

SCORE

30

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Stichting Koppelkerk

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Koppelstraat 35, 7126 AG

Wijzigingen

Toren (W. van der Zee, 1958), herbestemming (2012)

Aanbouwen

Kerkraadskamer achterzijde (W. Hebly, 1967)

Architect

J. Geel

Bouwstijl

Traditionalisme

Status + objectnummer

Gemeentelijk monument

Nagelvaste (wand)kunst

-

Kunstenaars

J. van de Kerkhof (luidklok, 1988)

Inventaris

-

Terrein en terreinafscheiding

De koppelkerk is omgeven door een gazon zonder hekwerk, op enige afstand van een kruising van twee wegen. Naast de rechter zijgevel liggen parkeerplaatsen.

Bronnen

Reliwiki nr.: 11143; W. Weijkamp, Redengevende beschrijving Koppelkerk, 2013, MAB.

TOELICHTING WAARDERING De Koppelkerk te Bredevoort is een zaalkerk die in 1947 naar ontwerp van J. Geel in traditionalistische architectuur tot stand is gekomen. De kerk waaraan in 1958 een toren is toegevoegd, heeft een markante ligging tegen de zuidelijke rand van de historische stadskern. Door verwijdering van een groot deel van het interieur, onder meer tijdens de herbestemming van de kerk in 2015, is de herkenbaarheid van de vroegere functie aan de binnenzijde van het gebouw afgenomen.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

KOPPELKERK | BREDEVOORT KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De Koppelkerk te Bredevoort is een zaalkerk uit 1947-1948. Jac. Geel was verantwoordelijk voor het in traditionalistische stijl vormgegeven gebouw. De kerk is drie traveeën diep en wordt beëindigd door een recht gesloten koor. In de sobere bakstenen gevels zit een aantal eenvoudige maar voor de bouwperiode karakteristieke twee aan twee geplaatste ramen met glas-in-lood. Op de muren rust een zadeldak, de ingang van de kerk bevindt zich onder de kerktoren. Deze centraal in de voorgevel geplaatste toren heeft een markante open bekroning van beton, waarin een luidklok is geplaatst. Tegen de achterzijde staat de in 1967 aangebouwde kerkraadskamer en toiletten.

INTERIEUR Het interieur van de kerk bestaat uit een ongedeelde ruimte. Nadat de kerk in 2012 haar religieuze functie verloor, zijn de kerkbanken en het orgel verwijderd. Het verhoogde koorgedeelte en de hanglampen zijn nog oorspronkelijke interieuronderdelen uit de periode waarin het gebouw een religieuze functie had. De kapconstructie bestaat uit scharnierspanten van verlijmd gelamineerd hout (zogenaamde Nemaho spanten) die door de open dakstoel in het zicht zitten. In de voormalige kerkraadskamer tegen de achterzijde van de kerk zijn nog enkele paneeldeuren en zachtboardplafonds aanwezig.

RUIMTELIJKE CONTEXT De Koppelkerk heeft een markante en beeldbepalende ligging op een hoekperceel ten zuidwesten van de historische stadskern van Bredevoort. Het gebouw ligt op enige afstand van de twee wegen en wordt omgeven door een ruim groen ingericht terrein met gazon, lage borders en enkele markante bomen. Een deels van het terrein is voorzien van een hekwerk.

‘IN DE GEVELS ZIT EEN AANTAL EENVOUDIGE MAAR VOOR DE BOUWPERIODE KARAKTERISTIEKE RAMEN MET GLAS-IN-LOOD’

KERKHISTORIE De Gereformeerden uit Bredevoort gingen sinds eind negentiende eeuw in Aalten naar de Gereformeerde kerk. Reeds in de jaren dertig van de twintigste eeuw dienden een aantal Bredevoorters een verzoek in bij de kerkenraad van de Gereformeerde kerk van Aalten om een eigen kerk te mogen stichten. De kerkenraad wachtte daarop eerst de nieuwe vestigingen van Gereformeerde kerken in Dinxperlo (1927) en Lichtenvoorde (1933) af om daarna tot een besluit te komen. Een tweede verzoek na de Tweede Wereldoorlog had succes. In 1948 betrok men het nieuwe kerkgebouw zonder afgebouwde kerktoren, aanvankelijk als wijkgemeente van Aalten en later als zelfstandige gemeente. In 2012 stopten de erediensten in de kerk. In 2015 werd het gebouw in gebruik genomen als centrum voor kunst en cultuur.

Bouwtekening 1958 (ECAL, bouwdossier Aalten, 1958- 122).

BOUWHISTORIE De Koppelkerk is in 1947-1948 gebouwd naar ontwerp van Jac. Geel uit Amsterdam. In 1958 is de toren tegen de voorgevel afgebouwd en voorzien van een open torenbekroning bestaande uit betonnen spanten naar een ontwerp van de Aaltense architect Wim van der Zee. Tegen de achterzijde van de kerk is in 1967 de kerkraadskamer aan de kerk toegevoegd onder leiding van W. Hebly uit Aalten. Jos van de Kerkhof uit Aarle-Rixtel heeft in 1988 de luidklok vervaardigd. In 2015 werd het gebouw verbouwd ten behoeve van de nieuwe functie als centrum voor kunst en cultuur.

Koppelkerk vóór de bouw van de toren in 1958 (wikipedia.nl).

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●○○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●○○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Aalten (beeldbepalend / landmark)

●○○

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

○○○

KERKENPASPOORT

FATIH MOSKEE | AALTEN

OBJECTNUMMER: 032

DATUM: 19-07-2021

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●○○

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

○○○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

○○○

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

○○○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

○○○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●○○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Wijk - kern Aalten, gemeente Aalten

Bouwtype Jeugdcentrum/ zaalgebouw

Bouwjaar/periode 1966

Oorspronkelijk functie Hervormd jeugdcentrum

Latere functie Niet bekend

Huidige functie Moskee

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●●○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

○○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●○○

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●○○

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

○○○

SCORE

11

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Stichting Turks Cultureel Centrum Aalten

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Bodendijk 12, 7121 GK, Aalten

Wijzigingen

Uitbreiding en aanbouw (1970-1971), interne aanpassingen (1978)

Aanbouwen

1970-1971

Architect

Niet bekend

Bouwstijl

Functionalisme

Status + objectnummer

Gemeentelijk monument

Nagelvaste (wand)kunst

Niet van toepassing

Kunstenaars

Niet van toepassing

Inventaris

Niet van toepassing

Terrein en terreinafscheiding

Gebouw gelegen aan de Bodendijk. Aan de straatzijde een plaats met betontegels, afgescheiden door een bloembak. Langs de erfscheiding een hek met gaas aan de linker- en een schutting aan de rechterzijde.

Bronnen

Reliwiki.nl

TOELICHTING WAARDERING Het gebouw is in 2009 in gebruik genomen als moskee voor de Turkse gemeenschap in Aalten. Daarvoor werd het gebouw door de stichting gehuurd. Oorspronkelijk diende het gebouw als jeugdcentrum voor de Hervormde Gemeente. De architectuurhistorische waarde is beperkt.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

FATIH MOSKEE | AALTEN KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR Het rechthoekige gebouw aan de straat uit 1966-1967 heeft één bouwlaag en is opgemetseld met een gele machinale baksteen in halfsteens verband. De plint is van rode baksteen. Het zadeldak is bedekt met gesmoorde Verbeterde Hollandse pannen. Aan de straatzijde springt het rechterdeel van de gevel iets naar voren. In beide vlakken van deze voorgevel zijn grote gevelopeningen met links twee deuren met zijlichten en rechts een breed venster met drielichts vulling. De latere enkellaagse aanbouw aan de achterzijde heeft een zadeldak dat met bitumen is bedekt. INTERIEUR Het interieur is later bekeken tijdens het overleg met vertegenwoordigers van de moskee.

RUIMTELIJKE CONTEXT Het gebouw ligt iets verder terug van de rooilijnen dan de woonhuizen aan de Bodendijk. Aan de straatzijde zijn voor het gebouw een aantal parkeerplaatsen gesitueerd. De omgeving rond de Bodendijk is vooral na de jaren 1960 volgebouwd geraakt met woonwijken.

‘I N 2009 WERD DIT GEBOUW EEN MOSKEE’

KERKHISTORIE De Stichting Turkse Sociaal Kultureel Centrum Aalten (heden HDV Aalten Fatih Camii) is in 1989 opgericht. Voor de aankoop van het gebouw in 2009 was de stichting huurder van het pand aan de Bodendijk. Daarvoor kwamen zij samen op de bovenverdieping van het Stationsgebouw in Aalten.

De Bodendijk is een oudere uitvalsweg richting het zuiden, gelegen ten zuiden van de spoorlijn Zevenaar – Winterswijk, die in 1885 werd geopend. Kenmerkend is de driesprong waar de Bodendijk onderdeel van uitmaakt. Deze driesprong bestaat verder uit twee historische uitvalswegen naar kernen ten zuiden van Aalten: de Dinxperlosestraatweg en de Bocholtsestraatweg.

BOUWHISTORIE Het voorste bouwdeel werd in 1966-1967 gebouwd als Hervormd jeugdcentrum. Aan de achterzijde werd in 1970-1971 een nieuwe uitbreiding gemaakt. In de beide topgevels van het gebouw uit 1966 zijn dichtzettingen van gevelopeningen waarneembaar. Deze openingen waren latere toevoegingen aan het gebouw. Op het zadeldak zijn aan de achterzijde zonnepanelen geplaatst door de gemeenschap.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●●

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●○○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Bredevoort (beeldbepalend / landmark)

●●○

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●●

KERKENPASPOORT

VOORMALIGE SYNAGOGE | BREDEVOORT OBJECTNUMMER: 021

DATUM: 25-09-2020

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●●

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●○

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●●

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

○○○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Wijk - kern Bredevoort, gemeente Aalten

Bouwtype Huissynagoge

Bouwjaar/periode Eerste helft 19e eeuw, mogelijk ouder

Oorspronkelijk functie Synagoge

Latere functie Woonhuis

Huidige functie Woonhuis

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

○○○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

○○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

SCORE

32

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Particulier

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Vismarkt 9, 7126 AP

Wijzigingen

Verbouwingen (1895, 1906 en 1920)

Aanbouwen

-

Architect

-

Bouwstijl

Neorenaissance (elementen)

Status + objectnummer

Gemeentelijk monument

Nagelvaste (wand)kunst

-

Kunstenaars

-

Inventaris

-

Terrein en terreinafscheiding

In de straatwand tussen belendende gebouwen. De achterzijde van het erf grenst aan de Landstraat waarvan deze met een hoge tuinmuur is afgescheiden.

Bronnen

Kooger, “Nazaten van Abraham, Izaäk en Jakob”, in: Bredevoort een heerlijkheid, 1988; Reliwiki; J.M.H. Penders, redengevende beschrijving Vismarkt 9, Bredevoort, 2001. Van Voolen en Meijer, Synagogen van Nederland, 2006.

TOELICHTING WAARDERING De voormalige huissynagoge te Bredevoort is een tweelaags diep huis met daarop een schilddak. Het pand heeft een oudere oorsprong dan de opvallend gedecoreerde voorgevel uit circa 1900 doet vermoeden. Op deze locatie was al in de vroege negentiende eeuw een huissynagoge gevestigd in een pand, dat rond 1825 in bezit was van de Israëlitische gemeente. Het huidige pand is uitwendig met moeite herkenbaar als voormalige synagoge door het ontbreken van sporen of referenties aan de historische functie als joods gebedshuis, maar binnen resteert een oude kapconstructie met restanten van een koofconstructie, die wellicht met de synagogefunctie te maken heeft. Het pand is een belangrijke herinnering aan het vroegere joodse leven in Bredevoort en bouwhistorisch van waarde.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

VOORMALIGE SYNAGOGE | BREDEVOORT KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De voormalige huissynagoge te Bredevoort is een tweelaags diep huis met daarop een met pannen gedekt schilddak met de nok haaks op de straat. Het pand is in de tweede helft van de negentiende eeuw in de huidige gedaante tot stand gekomen en heeft de gedaante van een representatief woonhuis. De bakstenen voorgevel met drie vensterassen en een symmetrische indeling bevat gepleisterde decoraties waarmee het een sober neorenaissance uiterlijk bezit. De ingang heeft een bovenlicht, de vensters hebben roedenramen. De overige gevels zijn wit gepleisterd met geblokte hoekpilasters.

RUIMTELIJKE CONTEXT De voormalige huissynagoge staat in het kleine achterstraatje de Vismarkt in de stadskern van Bredevoort. Het huidige pand is vanaf de straat geheel onherkenbaar als (voormalig) religieus gebouw en ligt ingeklemd tussen de belendende gebouwen, de achterzijde van het erf grenst aan de Landstraat waarvan deze met een hoge tuinmuur is afgescheiden.

‘HET GEBOUW AAN DE VISMARKT HEEFT NOG TOT AAN DE EERSTE WERELDOORLOG ALS SYNAGOGE GEDIEND’ INTERIEUR EN KAP De indeling ter plaatse van de begane grond bestaat uit een opgedeelde middengang met aan weerszijden vertrekken. Het pand bevat geen historische interieuronderdelen uit de periode van de synagoge, maar wel bouwrestanten van een oudere bouwfase dan de voorgevel. Zo is er een bijzondere grenenhouten kapconstructie aanwezig, bestaande uit zeven driehoeksspanten met haanhouten en middenstijlen. De onderdelen zijn voorzien van een telmerksysteem. Onder de dekbalken bevindt zich een opmerkelijke constructie bestaande uit gekromde korbelen, die mogelijk een tongewelfconstructie (van de vroegere synagogeruimte?)

hebben gedragen. Opmerkelijk zijn de verschillende methoden waarop de korbelen verankerd zijn, soms door middel van een ankerbalkconstructie, soms pen-gat met houten toognagel en zelfs koude aansluitingen met spijkers en een houten toognagel.

KERKHISTORIE Reeds in de zeventiende eeuw had Bredevoort al Joodse inwoners. Ze woonden met name rond de Hozenstraat waar ook de Joodse begraafplaats “De Timp” lag. Rond 1700 had men een huissynagoge, die rond 1714 verhuisde naar een ruimere locatie, een grote stenen schuur op de Ganzenmarkt. In 1821 viel de Joodse gemeenschap van Bredevoort nog onder de Joodse gemeente Winterswijk waarna het rond 1830 een zelfstandige gemeente werd. In de eerste helft van de negentiende eeuw werd een echte synagoge gebouwd aan de Vismarkt, volgens kadastrale informatie was er in 1825 hier al sprake van een synagoge, in bezit van de Israëlitische Gemeente. In de late negentiende eeuw liep de gemeente in leden terug en in 1900 werd de zelfstandige geloofsgemeenschap te Bredevoort opgeheven en bij die van Aalten gevoegd. Het gebouw aan de Vismarkt heeft echter nog tot aan de Eerste Wereldoorlog als synagoge gediend. Rond 1920 werd het gebouw verkocht en tot woonhuis verbouwd.

BOUWHISTORIE De voormalige huissynagoge werd in de vroege negentiende eeuw of mogelijk al eerder ingericht in een bestaand pand dat daartoe werd verbouwd. Van de voorganger resteren het casco met oude muurankers. De bijzondere grenen kapconstructie is op zijn minst vroeg negentiende-eeuws en kan mogelijk in verband worden gebracht met een vroeger aanwezig houten tongewelf in de synagogezaal. In de zijgevel bevinden zich onder de pleisterlaag nog resten van een spitsboograam uit de synagogeperiode. De voorgevel dateert gezien de toegepaste neorenaissancestijl uit circa 1900. Het pand is in 1906 sterk verbouwd en in 1920 verkocht en verbouwd om te dienen als woonhuis, een functie die het nog altijd heeft.