agpunt 5 Jaarverslag_gemeente_aalten_2020_online.pdf

MEI 2021

Jaarverslag

Commissie Cultureel Erfgoed Auteur: Ingrid Oonk en Simone Lammers

Gemeente

Aalten

Gemeente

Aalten

Voorwoord

Inhoud

Ondanks de “ handicap” door Covid zijn er een hoop zaken voor elkaar gekomen ! Zijn het jaar gestart met een zeer succesvolle Erfgoeddag in het klooster te Lievelde. Prachtig dat er zo veel interesse in ons culturele erfgoed is. 19452020, 75 jaar vrede ! Samen Vrijheid Vieren is de titel van allerhande activiteiten die hier voor klaar liggen...echter deze moeten naar een later tijdstip verzet worden...iets om naar uit te kijken ! Op initiatief van het onderduikmuseum kon er wel een nazaat van de Anne Frank kastanje worden gepoot in Aalten, opdat wij nooit vergeten.. De Kerkenvisie en het Kerkenpaspoort zijn al in een ver gevorderd stadium en zullen in de toekomst een goede ondersteuning voor ons religieus erfgoed bieden. Deels geschreven in onze streektaal, het Achterhoeks is de Arfgoodnota tot stand gekomen. Dit was een enorme klus. De jaarlijkse Erfgoedprijs ging naar St.Bernardus te Bredevoort, daarin bevindt zich nu een prachtig boutiquehotel en een brasserie genaamd : De Heerlijckheid. Het is een parel voor onze gemeente! Het project Historische Interieurs leverde behalve een goede inventarisatie van historische interieurs ook nog een prachtig boek op ! En zo kan ik nog vele zaken aantippen...lees dit met zorg door Ingrid en Simone samengestelde jaarverslag eens aandachtig door.

Zo krijgt u een goed beeld van onze commissie en ziet hoe belangrijk cultureel erfgoed voor onze samenleving is. Het versterkt en onderstreept onze identiteit !

01.

Taken en invulling Commissie Cultureel Erfgoed

4

02.  Lokale en Oost Achterhoekse activiteiten, projecten en ontwikkelingen

6

03.

Regionale provinciale en landelijke ontwikkelingen

18

04.

Terugblik op 2020

22

05.

Subsidies voor gemeentelijke monumenten

29

06.

Omgevingsvergunningen voor monumenten

30

07.

Monumentenlijst Gemeente Aalten per 31 december 2020

32

Willem Doodeheefver Voorzitter van de Commissie Cultureel Erfgoed van de gemeente Aalten

2

Jaarverslag Commissie Cultureel Erfgoed 2020

3

00. 01.

TAKEN EN INVULLING COMMISSIE CULTUREEL ERFGOED

Samenstelling Commissie Cultureel Erfgoed 2020 De Commissie Cultureel Erfgoed bestond in het jaar 2020 uit de volgende personen:

Dhr. W. Doodeheefver

Dhr. R. Vrieselaar

Mw. J.J.M. Erinkveld-Ras

Dhr. H. de Graaf

Voorzitter

De Oudheidkundige

Bewaar ’t Olde

Bredevoorts Belang

Werkgemeenschap Aalten Dinxperlo Wisch

Taken en invulling Commissie Cultureel Erfgoed

Dhr. J. van Duren

Dhr. R. Crols

Mw. G. Brethouwer

De Bond Heemschut

Het Gelders Genootschap

Burgerlid

Ambtelijke ondersteuning van de commissie werd verzorgd door: De Commissie Cultureel Erfgoed adviseert het college van B & W gevraagd en ongevraagd over het cultureel erfgoed in de gemeente Aalten. De taken van de commissie bestaan onder andere uit advisering over aanwijzing, herbestemming, sloop en het afvoeren van panden van de gemeentelijke monumentenlijst. Ook adviseert zij over ingrijpende wijzigingen bij Rijksmonumenten, over de beschermde stads- en dorpsgezichten en over karakteristieke panden.

4

Jaarverslag Commissie Cultureel Erfgoed 2020

Zij brengt advies uit over beleidsnota’s op het gebied van het cultureel erfgoed, bestemmingsplannen en denkt mee over cultuurhistorische projecten. Ook op het gebied van het archeologiebeleid en de straatnaamgeving heeft zij een adviserende rol. De Commissie Cultureel Erfgoed zet zich op deze wijze in voor het versterken van de cultuurhistorische kwaliteiten in de gemeente Aalten in een zo breed mogelijke zin.

De Commissie Cultureel Erfgoed heeft in 2020 4 keer vergaderd. Deze vergaderingen zijn openbaar.

Mw I. Oonk

Mw. S. Lammers

beleidsadviseur cultureel

ambtelijke secretaris Commissie

erfgoed gemeente Aalten

Cultureel Erfgoed gemeente Aalten 5

LOKALE EN OOST ACHTERHOEKSE ACTIVITEITEN, PROJECTEN EN ONTWIKKELINGEN

02.

Lokale en Oost Achterhoekse activiteiten, projecten en ontwikkelingen

Wat hebben we gedaan in 2020? - Erfgoeddag 3 februari 2020. - Samen Vrijheid Vieren. - Plaatsing Erfgoedpaneel De Klumpener in Dinxperlo. - Verbeelding geschiedenis Dutch Button Works, Misterstraat 39 Bredevoort. - Verkiezing Ruwe Diamant uit de Wederopbouw. - September: De maand van het Monument. - Erfgoedprijs 2020. - Kerkenvisie Oost Achterhoek. - Vaststelling Arfgoodnota 2021-2024. - Historische Interieurs Oost Achterhoek. - Straatnaamgeving.

6

7

LOKALE EN OOST ACHTERHOEKSE ACTIVITEITEN, PROJECTEN EN ONTWIKKELINGEN

02.

Uitkomsten gesprekken Ophalen wensen en aandachtspunten voor komende beleidsperiode Tijdens de Erfgoeddag 2020 is even stil gestaan bij de volgende vragen: 1. Hoe loopt het nu?/ wat is het beeld van erfgoedbeleid in de Achterhoek? 2. Wat zijn wensen en behoeften voor de komende jaren. Hieronder thematisch een weergave van de wensen en aandachtspunten.

Communicatie, zichtbaarheid, participatie -

In het verleden was er weinig publiciteit rondom erfgoed. Dat is nu anders. De zichtbaarheid is duidelijk verbeterd. De wens is een erfgoedloket voor Oost-Achterhoek. Meer promotie en kennisdeling over bijvoorbeeld bestaande regelingen en technische kennis, maar ook over erfgoedwaarden en verhalen richting de bevolking. Denktank vormen met eigenaren voor nieuwe ontwikkelingen in beleid. Marketing, beleefbaarheid Gebruik de regionale en plaatselijke geschiedenis voor je profilering. Uitbreiding van de kerkenpaden tussen de drie gemeenten. Erfgoedklusbrigade ook in Oost Gelre en Aalten.

Aandacht voor specifieke vormen van erfgoed -

Heb ook voldoende aandacht voor immaterieel erfgoed; verhalen en tradities zijn ook belangrijk. Graag aandacht besteden aan funerair erfgoed. Aandacht voor religieus erfgoed en het praktisch gebruik van de gebouwen. De Nedersaksische taal (is meerdere malen genoemd), b.v. een cursus leren schrijven van het dialect.

Erfgoed en Ruimtelijke Ordening -

-

Eigenaren wensen een pro-actieve houding en denken in mogelijkheden als het gaat om (her)bestemmingen van monumenten. Ruimte voor herbestemmingsmogelijkheden voor kerken, maar ook voor ander erfgoed. Erfgoedlocaties meer inzetten voor toerisme (voorbeeld van theekoepel). Hoe benader ik de gemeente wanneer ik wat nodig heb? Hoe bewandel ik de weg als eigenaar, bijvoorbeeld wanneer ik een vergunning nodig heb? Kan de gemeente eigenaren meer stimuleren? Maak als gemeente ook gebruik van je erfgoedlocaties, bijvoorbeeld voor bijeenkomsten of teamdagen. Ruimte in beleid voor economische dragers in erfgoed. Kan er ook een collectief komen voor asbestsanering (binnen saneringen). Geeft een grote financiële druk bij herbestemmingen. Behoud mooie schuurtjes in het buitengebied en laat ze niet slopen om vierkante meters te winnen; zie beleid Winterswijk op dit gebied.

Erfgoeddag 2020 | Erfgoed Oost Achterhoek

Bovenstaande foto’s zijn van de Erfgoeddag 3 februari 2020

Jong en oud samen op stap

Erfgoeddag 3 februari 2020

Samen Vrijheid Vieren 75 jaar bevrijding

Onder leiding van dagvoorzitter Max Daniel maakten op 3 februari 2020 ongeveer 150 bezoekers kennis met het Koptisch Orthodox Klooster in Lievelde. Er waren deelsessies over onder meer de Kerkenvisie Oost Achterhoek, Duurzaamheid, Wederopbouw, Educatie, Historische interieurs en boerderijen.

In 2020 was het 75 jaar geleden dat de gemeente Aalten bevrijd werd. Deze vrijheid wilden wij graag samen en met elkaar vieren met activiteiten rond het thema bevrijding. 75 jaar bevrijding had hierbij betrekking op samen feest vieren, bezinnen, vrijheid en vrede vieren, maar ook op ontmoeten over de grens.

In gesprekken met de wethouders en burgemeester Stapelkamp, gaven de aanwezigen input voor de komende beleidsperiode. Tijdens de heerlijke maaltijd werden nieuwe contacten gelegd of reeds bestaande banden weer aangehaald. We kijken samen terug op een mooie en inspirerende Erfgoeddag!

8

Jaarverslag Commissie Cultureel Erfgoed 2020

Er was een uitgebreid programma in voorbereiding, met een speciale website om de activiteiten onder de aandacht te brengen: samenvrijheidvieren.nl

Helaas konden door de coronamaatregelen de meeste activiteiten geen doorgang vinden in 2020. Een deel van de activiteiten is uitgesteld tot nader orde. Een paar activiteiten zijn wel uitgevoerd in 2020. Een aantal hiervan lichten we hieronder toe. // Levenslicht Elk jaar wordt rond 27 januari stilgestaan bij de slachtoffers van de Holocaust. Op 27 januari 2020 was het 75 jaar geleden dat concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz, hét internationale symbool van de Holocaust, werd bevrijd. Om mensen in hun eigen gemeente te betrekken bij dit oorlogsverleden, is op verzoek van het Nationaal Comité 4 en 5 mei een tijdelijk lichtmonument ontworpen door kunstenaar en innovator Daan Roosegaarde: Levenslicht. Op zondagavond 26 januari 2020 werd in Aalten een van de landelijke Lichtmonumenten onthuld voor de ingang

van het Nationaal Onderduikmuseum. Hierbij waren inhoudelijke bijdragen van Burgemeester Stapelkamp, Iris Jansen, Wim Mak en Hans de Graaf. // Anne Frank Vrijheidsboom De stenen van het lichtmonument hebben later een permanente plek gekregen rond de Anne Frank Vrijheidsboom. Deze bijzondere boom is één van de nazaten van de kastanjeboom die in de tuin van het Achterhuis aan de Prinsengracht in Amsterdam stond. Samen met haar vader, moeder en oudere zus Margot zat het 13-jarige Joodse meisje Anne Frank daar van juli 1942 tot augustus 1944 ondergedoken. In augustus 2010 werd de kastanjeboom waar Anne Frank over schreef, geveld door een storm. Vrijwilligers verzamelden de kastanjes die inmiddels zijn uitgegroeid tot flinke bomen, variërend in lengte van een tot vijf meter hoog. Eén van deze nazaten is nu in het parkje bij het station van Aalten geplant. 9

LOKALE EN OOST ACHTERHOEKSE ACTIVITEITEN, PROJECTEN EN ONTWIKKELINGEN

De witte kastanje was voor Anne Frank een symbool van hoop. In Aalten is de boom geplant als symbool voor ontmoeting en samenleven ongeacht ras, geaardheid of geloof en geeft aanleiding tot reflectie op vrede en vrijheid, toen en nu. De Anne Frank Vrijheidsboom is een initiatief van het Nationaal Onderduikmuseum in het kader van Gelderland Herdenkt – 2020 Samen Vrijheid vieren. // Herdenking oorlogsslachtoffers op de begraafplaatsen Op verschillende begraafplaatsen in Aalten en Bredevoort zijn de graven van slachtoffers tijdens WO II gemarkeerd. Via een route kon langs de graven worden gewandeld. Cliënten van Estinea hadden voor kleurrijke keramieke bloemen op de graven gezorgd. Via informatiepanelen werd een toelichting gegeven op het project. // Online herdenking oorlogsslachtoffers Dinxperlo e.o. Op 28 maart 2020 zouden de oorlogsslachtoffers uit Dinxperlo e.o. herdacht worden op de Oude Begraafplaats in Dinxperlo. Er was veel werk verzet om alles op de begraafplaats in orde te brengen en er zouden veel mensen bij de herdenking betrokken zijn. Toen bleek dat de herdenking vanwege de coronamaatregelen niet door kon gaan heeft de Stichting Stolpersteine Dinxperlo besloten om samen met Melanie Steffens een online herdenking te maken. > De online herdenking is terug te kijken via de website stolpersteinedinxperlo.nl

// Stolpersteine Dinxperlo Op 11 november 2020 zijn in Dinxperlo de eerste 17 Stolpersteine gelegd voor de families: - Voorzanger Isaac Menist en zijn vrouw Carolina Schweiger - Gezin Leopold Menist - Familie Maurits Philip Prins (‘Lange Mau’) - Familie Maurits B. Prins (‘Kleine Mau’) - Bella Prins-Schwab - Regina Schwab-Goldberger Stolpersteine zijn herdenkingssteentjes van 10 x 10 centimeter en zijn voorzien van een messing plaatje waarin de naam, geboortedatum, plaats en datum van overlijden gegraveerd staan van Joodse slachtoffers van het nationaalsocialisme. Ze zijn in heel Europa te vinden en een initiatief van de kunstenaar Gunter Demnig.

10 Jaarverslag Commissie Cultureel Erfgoed 2020

> De herinneringsfilm over de genoemde families kunt u vinden op www.stolpersteinedinxperlo.nl

// Tot vrijheid geroepen Op de bijeenkomst voor betrokken organisaties, die door de gemeente Aalten werd georganiseerd in het kader van 75 jaar vrijheid, waren ook vertegenwoordigers van verschillende geloofsgemeenschappen aanwezig. Zij hebben elkaar gevonden en samen een grensoverschrijdend project uitgewerkt, met als motto ‘Tot vrijheid geroepen’. De opzet is die van een soort estafette, die van start ging op 12 januari 2020 in de Aaltense Synagoge. Daar zijn thorarollen aanwezig, die tijdens de oorlog verstopt zijn geweest onder de vloer van een woning en zo behouden zijn gebleven. Deze rollen zijn gekozen als symbool voor de verbondenheid als gelovigen uit verschillende geloofsgemeenschappen en als kern van het geloof. De Joodse Thora, die ook deel uitmaakt van de Christelijke geloofstraditie, roept mensen op om in vrijheid te leven. Helaas moest de estafette langs de verschillende geloofsgemeenschappen worden onderbroken vanwege de coronamaatregelen. We hopen dat de resterende locaties na de pandemie aan bod zullen komen. > Meer info op: geroepentotvrijheid.nl

// Fietsroutes langs bijzondere locaties uit de Tweede Wereldoorlog In het kader van samen Vrijheid Vieren is een uitgebreid fietsrouteboekje verschenen, waarmee mensen op individuele basis langs bijzondere plekken uit de Tweede Wereldoorlog konden fietsen. Mede dankzij het plaatjesverzamelboek van een lokale supermarkt was er veel belangstelling voor het routeboekje, waardoor een herdruk nodig was. Voor de komende periode is een wat compactere versie van de fietsroutes in voorbereiding, met daarin aandacht voor onder meer de foto expositie van veteranen uit de gemeente Aalten.

02.

Erfgoedpaneel Schuilkelder De Klumpener in Dinxperlo De gemeente Aalten heeft in het kader van de cultuurhistorische erfgoedroutes Aalten-Bredevoort en Dinxperlo-Aalten op belangrijke locaties langs die routes erfgoedpanelen geplaatst. Op verzoek van inwoners worden sindsdien op geselecteerde plekken elders in de gemeente, nog aanvullende panelen geplaatst. Hiermee bereikt de gemeente dat deze vorm van informatievoorziening op uniforme wijze wordt vorm gegeven. Zo werd in 2020 door gemeente Aalten aan de Rietstapperweg in Dinxperlo een informatiepaneel geplaatst nabij de locatie van de voormalige boerderij ‘De Klumpener’. Bij deze boerderij, die plaats heeft gemaakt voor uitbreiding van het bedrijventerrein, stond een kippenschuur, met ondergrondse opslag. Deze ondergrondse bunker deed in de oorlogsjaren dienst als schuilplaats voor bewoners en omwonenden. De onthulling werd bijgewoond door Riek Neevel, dochter van de bewoner die de kelder bouwde en de vijf kinderen van haar broer en diens vrouw, die de boerderij tot 2018 nog bewoonde. Met de sloop van de boerderij werd ook de schuilkelder afgebroken. Het ‘erfgoedpaneel’ herinnert aan deze locatie.

“Langs de erfgoedroutes AaltenBredevoort en Dinxperlo-Aalten zijn erfgoedpanelen geplaatst”

Dutch Button Works verbeelding geschiedenis in Bredevoort In 2020 is het pand aan de Misterstraat 39 in Bredevoort gerestaureerd en herbestemd. De voormalige knopenfabriek Dutch Button Works heeft een nieuwe functie gekregen als supermarkt en patiowoningen. In de westelijke zijgevel van het pand is de geschiedenis van de fabriek verbeeld. In de ramen zijn historische foto’s en informatie aangebracht. Het ‘bazenhok’ is ingericht als een minimuseum over de knopen die in de fabriek werden geproduceerd. 11

02.

LOKALE EN OOST ACHTERHOEKSE ACTIVITEITEN, PROJECTEN EN ONTWIKKELINGEN

Met dank aan de werkgroep, bestaande uit een vertegenwoordiging van Bredevoorts Belang en andere geïnteresseerden in de geschiedenis van Bredevoort, alsmede de ontwikkelaar bouwbedrijf Heijnen en de nieuwe eigenaar van het pand, Spar Wubbels, heeft de gemeente Aalten opdracht kunnen geven om de informatievoorziening te kunnen realiseren.

September: De maand van het Monument In het tweede weekend van september vindt jaarlijks de Open Monumentendag plaats. Normaliter openen monumentale panden hun deuren. Dit jaar was het anders. In plaats van een bezoek aan een monument, kwam het monument dit jaar naar de mensen toe. Het landelijke thema in 2020 was ‘Leermonument’. Het thema vertelt over hoe de mensen kunnen leren van de monumenten. In verband met het Corona virus is besloten de monumenten niet open te stellen voor het publiek. Hierdoor konden er geen leermomenten bij of in de monumenten georganiseerd worden. Om toch te leren, iets nieuws te weten te komen, is een deel van de monumenten gepresenteerd in de krant. Vanaf 8 september tot en met 29 september kwam er wekelijks een ander thema aan bod.

Verkiezing Ruwe Diamant uit de Wederopbouwperiode De Achterhoek staat in 2019 en 2020 in het teken van de Wederopbouw. De wederopbouwperiode van Nederland (1940-1965) was van grote invloed op onze omgeving zoals we die nu kennen. Het was een tijd van schaarste, maar ook een tijd van economische groei, welvaart, optimisme en vernieuwing. Op grote schaal werden nieuwe wijken, kerken, wijkcentra en scholen gebouwd. Elf gemeenten in de Achterhoek hebben de handen in één geslagen om samen het erfgoed van de wederopbouw in deze regio onder de aandacht te brengen. Een nieuwe tijd! Wederopbouw in de Achterhoek is een project waarin de verhalen en de bijzondere tijdsgeest van deze periode centraal staan, maar waar ook een brug wordt geslagen naar de opgaven van nu. Een van de activiteiten in 2020 was de verkiezing van de Ruwe Diamant uit de Wederopbouwperiode. Per Achterhoekse gemeente mochten vijf panden worden voorgedragen. Door middel van publieksstemmen werd per gemeente een winnaar bepaald. In de gemeente Aalten werd de prijs gewonnen door de voormalige Coop. Middenstandsspaarbank aan de Landstraat 30 in Aalten. 12 Jaarverslag Commissie Cultureel Erfgoed 2020

Hiervoor kwamen bewoners en eigenaren aan het woord. Historisch onderwijs gaat over de oude scholen, hoe vroeger het onderwijs er aan toe ging. De Wederopbouwperiode (1940-1965) laat ongekende interessante monumenten zien. Diverse monumenten zijn herbestemd door middel van vakmanschap en met duurzame methoden. En tenslotte was er een kijkje in bijzondere historische interieurs.

Sinds 2019 werken elf gemeenten in de Achterhoek samen in het project ‘Een nieuwe tijd! Wederopbouw in de Achterhoek’ waarin het bijzondere erfgoed uit de wederopbouwperiode in de schijnwerpers staat. De Wederopbouwperiode is een onwijs interessante periode uit onze geschiedenis. Het was een tijd van schaarste, maar ook van economische groei, welvaart, optimisme en vernieuwing. Nooit werd er in zo’n korte tijd zoveel gebouwd als in die tijd. De wederopbouwtijd krijgt echter vaak het etiket saai, lelijk, gezapig en braaf opgeplakt wanneer het de architectuur, stedenbouw en monumentale kunst betreft. Maar de wederopbouw bevat zoveel kwaliteit en bijzondere verhalen die de moeite waard zijn om te laten zien en te horen.

gang en veel veranderingen voor het dagelijks leven, bijvoorbeeld door de grootschalige opkomst van de auto en de televisie. Wederopbouw in Nederland De wederopbouw van Nederland, in de periode van 1940-1965, is van grote invloed geweest op onze omgeving zoals we die nu kennen. Weinig mensen realiseren zich hoe belangrijk deze periode is geweest voor de manier waarop er decennia is gebouwd. Na de bevrijding brak er een nieuwe spannende tijd aan waarin er veel gebeurde. Deze periode kende allerlei uitdagingen en vernieuwingen. Naast de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog was er een tekort aan materiaal en woningen, een enorme technologische vooruit-

Verwoesting, woningnood, techniek en nieuwe materialen zorgden ervoor dat tijdens de wederopbouwperiode (1940-1965) hele kenmerkende architectuur ontstond. Er werden op grote schaal nieuwe wijken, kerken, wijkcentra, industrie en scholen gebouwd en ook het landschap veranderde ingrijpend door ruilverkaveling en late ontginningen. Aan de ene kant was er een hang naar het verleden en aan de andere kant was er behoefte aan vernieuwing. Dit horen we niet alleen in de verhalen over deze tijd, maar zien we ook terug in de architectuur.

Verkiezing van de ruwe diamanten! We hebben de afgelopen maand aandacht gevraagd voor de Ruwe Diamanten! De Ruwe diamanten zijn bijzondere wederopbouwpanden in de Achterhoek. Waarom noemen we ze Ruwe diamanten? Net als bij Ruwe diamanten is bij deze panden niet altijd bij de eerste oogopslag de schoonheid te definiëren. Om deze kwaliteit beter zichtbaar te maken heeft de projectgroep, samen met de gemeente een aantal panden in de regio geselecteerd die illustratief zijn voor de ontwikkeling van de Achterhoek tijdens de Wederopbouwperiode. Door middel van een verkiezing is afgelopen maand de voormalige Middenstandsspaarbank als Ruwe Diamant van de gemeente Aalten verkozen!

De Koppelkerk Koppelstraat 35 Bredevoort Architectenbureau: W. Geels Bouwjaar: 1947 Een groot gedeelte van de beschadigde kerken is al tijdens of kort na de oorlog hersteld of herbouwd. Onder invloed van nieuwe materialen en nieuwe bouwprincipes ontstonden nieuwe kerkvormen. In 1947 werd met de bouw van de Koppelkerk begonnen en in 1948 werd de kerk in gebruik genomen. De toren werd clandestien aangebouwd in 1956. De architect W. Geels ontwierp een kerk in de traditionalistische bouwtrant. Kenmerkend voor deze bouwstijl is het vrijwel uitsluitende gebruik van baksteen. Inmiddels heeft de kerk haar functie verloren. In 2015 werd het gebouw verbouwd tot een multifunctioneel gebouw voor kunst en cultuur. Er worden wisselende exposities georganiseerd en ook zijn er regelmatig concerten. Ontmoetingskerk Dinxperlo Bernard IJzerdraadstraat 1 Dinxperlo Architectenbureau: H. Eldering Bouwjaar: 1951 De behoefte aan nieuwe kerkgebouwen was groot na 1945. De architectonische opgave was om het kerkgebouw in te passen in de bestaande omgeving en het als religieus gebouw herkenbaar te houden. De uit Friesland afkomstige architect H. Eldering werd gevraagd voor het ontwerp van de ontmoetingskerk. Deze architect is vooral bekend om zijn kerkenbouw in traditionalistische

bouwtrant. De huidige kerk verving een kerk die in 1930 werd gebouwd maar tijdens de beschietingen op 25 maart 1945 door de Engelsen werd verwoest. Eldering ontwierp een kerk met een sterk symmetrisch karakter. Maar wat bijzonder is bij dit ontwerp en het onderscheid van andere kerken in de bouwtrant van de Delftse school, is het structurele gebruik van beton.

2 woningen Dinxperlo Burg. Haverkampstraat Dinxperlo Architectenbureau: onbekend Opdrachtgever: Hendrik ten Brinke Bouwjaar: 1955-1960 Naast grote woningbouwprojecten vanuit de gemeente, werd er in de Achterhoek ook door particulieren gebouwd. Een mooi voorbeeld van dit soort bouw zijn de twee woonhuizen aan de Burgemeester Haverkampstraat in Dinxperlo. Deze twee vrijstaande woningen werden in opdracht van de heer Ten Brinke gebouwd, directeur van de Bribusfabriek (meubel- en keukenmakerij). De woonhuizen vormen een goed voorbeeld van huizen die gebouwd zijn volgens de kenmerken van de naoorlogse Shake hands architectuur, waarbij traditionele materialen als baksteen, worden gecombineerd met nieuwe bouwmaterialen zoals beton. Shake-hands

Het pand aan de Landstraat werd omstreeks 1955 in opdracht van de Middenstandsspaarbank gebouwd, naar ontwerp van architectenbureau B. Blekkink uit Aalten. De Nederlandse Middenstandsspaarbank ontstond in 1927 bij de fusie van de Algemene Nederlandsche Centrale Middenstandsbank, de Hanzebanken, de BOAZ-banken

De architect koos voor zijn ontwerp voor een vormentaal, gerelateerd aan de Delftse school. Een stijl die al voor de Tweede Wereldoorlog zeer populair was en zijn inspiratie vond in de Oudhollandse bouwtraditie, waardoor deze zeer goed aansloot bij de reeds bestaande bebouwing in de kernen. Vooral de symmetrische opzet van de tuitgevel aan de straatzijde, met hardstenen omlijsting van de entree, frans balkon en de rechthoekige vensters met roedeverdeling zijn kenmerkend. Door zijn forse bouwmassa en markante vormgeving, vormt het voormalige bankgebouw een zeer beeldbepalend element in dit gedeelte van de Landstraat. Hoewel de invulling van de vensters is gewijzigd heeft het pand zijn karakteristieke en monumentale uitstraling behouden. Een echte Ruwe Diamant!

Watertoren Ringweg 19 Aalten Architectenbureau: G.J. Postel HZN Opdrachtgever: Gemeente Bouwjaar: 1943

De drinkwatertoren is gebouwd in 1943 naar het ontwerp van G.J. Postel Hzn, in opdracht van de waterleidingmaatschappij Oostelijk Gelderland. De toren is uitgevoerd in de stijl van de Delftse School.

Gemeente Oost Gelre

Station Groenlo wordt woonhuis en Angela het voormaIn 1995 kopen Ronald Stationslaan 11 in Groenlige station aan de on, liggend aan de lokalo. In 1884 is het stati e spoorlijn, in gebruik le Gelders/Overijssels vervoer is opgehegenomen. Het personen e ‘station’ is gestopt. functi de 1937, in ven goederentreinen langs. Er komen tot 1972 nog een extra wachtruimIn al die jaren is er alleen d is nauwelijks verbouw er (1916), en te bijgekom of gesloopt. 10 JAAR LANG VERBOU

WEN

grondig hebben het gebouw Ronald en Angela g bezig zijn ze met de verbouwin opgeknapt. Tien jaar . Alle jaar met de buitenkant geweest, waarvan drie waar , het metselwerk is windveren zijn vernieuwd de vijftien en nieuw ingevoegd, nodig gerestaureerd waterschap jl, bouwsti , de buitendeuren zijn vernieuwd zijn muren en het dak De gebleven. intact stijl, is enkel wel bewust gekozen voor geïsoleerd. “We hebben wilden charme zie je golven. Die glas. Als je goed kijkt een Ronald, “er is kort geleden we zo houden”, vertelt Achter verbruik valt reuze mee.” energietest gedaan, het spoorlijn in ere hersteld. het woonhuis is een stuk

“De bouwstijl - water - is intact gebleven” ZOVEEL MOGELIJ

schapstijl

Gemeente Wintersw

Postel ontwierp in de regio meerdere watertorens waaronder die van Doetinchem en Ulft. De ruim 35 meter hoge toren is een markant herkenningspunt te midden van het omringende landschap.

Meer informatie over de verkiezing en Een nieuwe tijd via nieuwetijdachterhoek.nl/ruwe-diamanten

ijk

Boerderij ‘Guldenhuis’ Winterswijk Woold

EN K KENMER KEN BEHOUD

zoals station zijn intact gebleven De kenmerken van het deuren n, loketten, de schouw, de hoge schuiframe zijn eke kozijnen. De vloeren met panelen, authenti e stenen mozaïek vloertegels voorzien van ouderwets huis en Angela hebben het en graniet of hout. Ronald “We bouwstijl van toen ingericht. zo veel mogelijk in de vroeger van uitstraling de sfeer, wilden ook in huis de nu”, vertelt met het comfort van behouden, maar wel

ERFGOED OOST ACHTERH

nk en Susanne Stemerdi De boerderij van Peter in De woning is geheel is prachtig gerenoveerd. t maar voorzien de sfeer van weleer opgeknapHet ‘smartTech. van niet zichtbare High koelte warmte/ de t, home’ huis is luchtdich de verlichting wordt uit de grond gehaald, Als ’s winters de afroep. werkt in principe op verwarmt deze de open haard wordt gebruikt, water. liter tapwaterboiler met 900

Wederopbouw in de Achterho ek

Angela. ten en is gelet, de stopcontac Op de kleinste details stations bakeliet, grote originele de telefoon zijn van liggen her keuken, antieke koffers posters hangen in de e hoogpolige gekleurde en der opgestapeld, ouderwets loket Ronald wijst onder het tafelkleden sieren de tafels. nog op en staan de plaatsnam op de kastranden. “Daar Daaraan kun je zien dat die de trein destijds aandeed! nooit Anders hadden we dit er nauwelijks is gesloopt.

De gemeenten Aalten, Oost-Gelre en Winterswijk zijn onderdeel van het project Een nieuwe tijd! Wederopbouw in de Achterhoek waarin het erfgoed uit de naoorlogse jaren inspiratie biedt en onderdeel is van opgaven uit het heden en de toekomst. nieuwetijdachterho ek.nl

teruggevonden of geweten.”

Gemeente Oost Gelre

Een ‘monument ’ op een monum ent

ALTIJD KOEL De ‘split level’ woning, waarin de vloeren ten opzichte van elkaar verspringe n, is iets ingegraven . Paula Colenbrander en Tijs van Ruiten slapen beneden. “Daar is het altijd koel”, aldus Paula. De woonkam keuken bevinden zich er en op de bovenverdieping. Het huis is sober maar efficiënt gebouwd, kenmerke nd voor de wederopbouwperiod e, binnen het bereik van ‘gewone’ mensen.

“De oversteek weert de zomerzon, in de winter komt het zonlicht wel binnen” DAAR IS OVER NAGEDA

Gemeente Aalten

CHT

Tijs geeft aan: “Er is een oversteek aan de zuidkant, dat weert de zon in de zomer maar ’s winters komt het zonlicht wel binnen, daar is over nagedacht ! We kunnen overal naar buiten kijken. De woning ziet er sober uit, vierkant, een plat dak, met een balkon langs de zuidkant van de woning. Het huis is niet groot, maar door het vele glaswerk lijkt het ruim.” De woning is gebouwd in 1958, in de wederop periode. Paula en bouwTijs hebben het huis op internet ontdekt. “We houden van bijzondere huizen, dit huis is licht, strak, met gevoel voor ruimte ontworpen. De binnenmuur is van glas, drie muren zijn metselwerk, ook aan de binnenkan t. Dit is het eerste huis dat Schouten heeft ontworpe n, met een menselijke Twee toiletten boven maat. elkaar, de schacht en leidingen zijn midden in de woning weggewer kt. Onze vintage meubelen passen bij de stijl van het huis, zelfs onze pannenset dateert uit 1958. Toevallig hadden we deze spullen al!”

GROEN

Gemeentelijk mo nument aan de Burgemeester Hav erkampstraat

“Dit is een woonhui s zoals je ze niet veel ziet”. Zo omschrij meer ft Bo de Visser zijn woning aan de Burgeme ester Haverkampstraat Dinxperlo. Het huis 4 in is gebouwd in 1953 volgens de kenmerkende ‘shake-hands’ architect waarbij traditionele uur materialen zoals bakstene worden gecombi n neerd met het gebruik van

nieuwe materialen, bijvoorbeeld beton. huis is als directeu Het rswoning gebouwd .

“Voor die tijd was de architectuur zeer modern en zakelijk te noemen. De strakke vormen worden afgewissel ronde ramen, gevels d met voorzien van sierlijsten” , wijst De Visser. In de hal is de lambrisering klassiek groen, in een

MAAND VAN HET

MONUM ENT | 02

Erfgoedprijs 2020 gemeente Aalten Elk jaar reikt het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Aalten de Erfgoedprijs uit. Met het toekennen van de prijs wil het college haar waardering uitspreken voor het behoud en de wijze van herstel van waardevolle oude panden of objecten in onze gemeente. Ook personen of organisaties, die een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan het erfgoed in brede zin in de gemeente Aalten, kunnen worden voordragen voor de prijs. De Erfgoedprijs bestaat uit een geldbedrag van € 250,--. Daarnaast ontvangt de winnaar een kunstwerk t.w.v. € 350,-- of een andere passende prijs.

OEK

De Wederopbouwp eriode (1940-19 65) is een geschiedenis. Een MONUM ENT | 03 onwijs interessante periode uit HET schaars tijd van MAAND VAN onze te, maar ook van optimisme en vernieu economische groei, wing. Nooit werd welvaart, er in zo’n korte toen. De Wedero tijd zoveel gebouw pbouwtijd krijgt d als echter vaak het opgeplakt wannee etiket saai, lelijk, r het de archite gezapig en braaf ctuur, stedenb ouw en monum Maar de Wedero entale kunst betreft pbouw bevat zoveel . kwaliteit en bijzond waard zijn om ere verhalen die te laten zien en de moeite te horen. Zie hier!

Architec t Gerard Schouten, bekend van de Pyramidewoningen en Lichtenvoorde, ontwierpvan de Ludgerkerk in zijn eigen woning Lievelde. Het huis in staat op een hoek van het grootste monume nt van Nederland, namelijk de circumvallatielinie, het verdedigingswerk van 1627 rondom Grol.

en de Middenstandsbank voor Limburg. Het was een Nederlandse bank die zich vooral bezighield met kredietverlening aan kleinere bedrijven, of wel middenstanders.

Voor de Tweede Wereldoorlog was het lang niet vanzelfsprekend dat iedere inwoner toegang had tot schoon, stromend drinkwater. Vele huishoudens gebruikten nog een pomp om het grondwater op te pompen voor de dagelijkse beslommeringen van het huishouden. De drinkwatertoren in Aalten is representatief voor de ontwikkeling van de drinkwatervoorziening in de gemeente. architectuur is doorgaans zeer expressief en van een hoge kwaliteit. De vormgeving van de twee huizen is kenmerkend voor de functionalistische architectuur uit de late jaren vijftig. De gebouwen zijn een zeldzaam voorbeeld van een dergelijke architectuur in de kern Dinxperlo en zijn bovendien gaaf behouden.

verliezen en en boerderijen scholen, stationsgebouw een succesvolle panden zoals kerken, tot hergebruik en Veel monumentale bestemming leidt erhalen waarbij staan leeg. Een nieuwe deze drie succesv hun functie en of ng. Lees mee met arde voor de omgevi meerwa heeft speelt! grote rol herbestemming vakmanschap een duurzaamheid en

Het bijzondere huis aan de Lauwersdi jk staat in het groen verscholen. Aan de tuin mogen Paula en Tijs niet veel doen omdat de woning op een hoek van de circumvallatielinie staat. Het ‘monumen t’ staat op een monument!

Voormalige coop. middenstandsspaarbank Landstraat 30 Aalten Architectenbureau: B. Blekkink Opdrachtgever: coop. Middenstandsspaarbank Bouwjaar: 1955

OEK

Herbestemming, duurzaamheid en vakmanschap

VERSCHO LEN IN HET

De winnaar

In de eerste naoorlogse jaren was aan alles een gebrek. Veel consumptiegoederen waren op de bon, soms jaren lang. De tekorten werden echter gestaag weggewerkt en in 1952 had Nederland weer voor het eerst een overschot op de betalingsbalans. Vanaf dat moment begonnen de lonen en de welvaart geleidelijk toe te nemen. In de jaren vijftig ging vrijwel iedereen erop vooruit. Met de stijging van de algemene welvaart en de reële lonen deden steeds meer mensen en bedrijven een beroep op bancaire dienstverlening. Wat de bouw van bankgebouwen in verschillende kernen van de Achterhoek noodzakelijk maakte.

ERFGOED OOST ACHTERH

Winnaars erfgoedprijs 2020

13

LOKALE EN OOST ACHTERHOEKSE ACTIVITEITEN, PROJECTEN EN ONTWIKKELINGEN

// Prijsuitreiking De prijsuitreiking vond plaats op zaterdag 12 september 2020. De prijs werd uitgereikt door burgemeester Stapelkamp aan Jos Betting en Nicole Prinsen, voor de restauratie en herbestemming St. Bernardus in Bredevoort.

Winnaar Erfgoedprijs gemeente Aalten 2020

€ 250,-

Jos Betting en Nicole Prinsen

ter waarde van

// Collegebesluit Het college van B & W heeft besloten om de volgende zes kandidaten in het zonnetje te zetten: - Bouwbedrijf Heijnen – Restauratie en herbestemming voormalige Knopenfabriek, Misterstraat 39 Bredevoort. Het pand is gebouwd als stoomweverij, heeft jarenlang dienst gedaan als Dutch Button Works en is nu getransformeerd van garage naar supermarkt met patiowoningen. - Stichting Bewaar ’t Olde – Terugbrengen historische klok uit 1859 naar Dinxperlo en realisatie houten klokkenstoel, waarin de klok een passende nieuwe plek heeft gekregen. - Fam. Klijnsma – Restauratie Boerderij Bullens, Bullenssteeg 8 in Barlo. Het resultaat is een ‘moderne’ comfortabele boerderij, met behoud van het oude karakter, die geheel zelfvoorzienend is voor wat betreft de energievoorziening. - Fam. Langwerden – Boerderij “Jannes Kemink”, Kemperjanshuisweg 3 De Heurne. Erfinrichting met bijbehorende kleinschalige agrarische en landschapselementen als hooiberg, kippenhok, schoppe, geveltekens, bakhuisje, houtwallen, aangevulde boomgaard en poel. - Oldtimer Brommerclub ‘De Nozems en de Nonnen’ – Instandhouding mobiel erfgoed, oldtimer bromfietsen

in Aalten en omgeving uit tweede helft jaren ´60 tot begin jaren ´80. - Jos Betting en Nicole Prinsen - Restauratie en herbestemming St. Bernardus in Bredevoort. Transformatie van een monumentaal verzorgingshuis tot een boutiquehotel en Brasserie de Heerlyckheid.

CHEQUE

// Zes kandidaten in het zonnetje Uit de kandidaten, die zijn voorgedragen voor de Erfgoedprijs 2020, heeft de Commissie Cultureel Erfgoed zes personen/organisaties geselecteerd, wiens initiatief zo bijzonder is, dat het speciale aandacht verdient. Over deze zes kandidaten heeft de gemeente Aalten een uitgebreide motivatie ontvangen, waarin hun inzet en de meerwaarde van hun initiatief is beschreven.

// Brommers Kieken Dankzij de Nozems en de Nonnen konden de genodigden voor de prijsuitreiking hun hart ophalen aan de oldtimer bromfietsen uit Aalten en omgeving, uit tweede helft jaren ´60 tot begin jaren ´80. Deze stonden uitgestald voor de Heerlyckheid. Onder het toeziend oog van hun eigenaar mocht zelfs worden geprobeerd hoe het (ook weer) voelde om op zo’n bromfiets te zitten.

De Kerkenvisie De gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk hebben een bijdrage aangevraagd en ontvangen van het Rijk voor het opstellen van een Kerkenvisie. De Kerkenvisie Oost Achterhoek is opgebouwd uit een aantal onderdelen. Er is in 2020 gewerkt aan drie onderdelen: // Gesprekken Er zijn gesprekken gevoerd met de eigenaren en/of gebruikers van de religieuze gebouwen. Deze gesprekken vinden plaats op basis van een vragenlijst. Er wordt onder meer ingegaan op de energie van mensen in en rond de kerk (activiteiten, vrijwilligers etc.), of het gebouw voldoet aan de eisen van het (neven)gebruik en over de behoeften vanuit de eigenaren/ gebruikers. De gesprekken worden begeleid door het bureau COUP. Van de gesprekken wordt een verslag opgesteld. Dit verslag wordt voorgelegd aan de betrokkenen en mag door hen desgewenst gewijzigd en aangevuld worden. Wanneer is ingestemd met de verslagen, worden deze als openbaar stuk onderdeel van de Kerkenvisie. In de gemeente Aalten zijn in 2020 al gesprekken gevoerd met de eigenaren/gebruikers van 20 religieuze gebouwen. Er zijn nog een paar organisaties, waarmee we in 2021 nog graag in gesprek willen.

Wethouder Ted kok op de puch en burgemeester Stapelkamp op de brommer

14 Jaarverslag Commissie Cultureel Erfgoed 2020

PLAN VAN AANPAK

Kerkenvisie Oost Achterhoek Gemeente Aalten, Oost Gelre en Winterswijk

WWW.ERFGOEDOOSTACHTERHOEK.NL

Gemeente

Aalten Erfgoed in de gemeente Aalten, Oost Gelre en Winterswijk

Plan van aanpak Kerkenvisie

// Kerkenpaspoorten Het tweede onderdeel betreft een cultuurhistorisch onderzoek naar de religieuze gebouwen. Het cultuurhistorisch onderzoek bestaat uit drie delen: 1. Inventarisatie van de gebouwen; 2. Cultuurhistorische quickscan per gebouw; 3. Waardering van de religieuze gebouwen. Het onderzoek heeft tot doel de erfgoedwaarden van de gebouwen in beeld te brengen. Hierdoor is onderlinge vergelijking mogelijk, maar wordt ook per gebouw zichtbaar welke waarden in hoge of lage mate aanwezig zijn. We hebben besloten om de verzamelde informatie te verwerken in zogeheten Kerkenpaspoorten. Elk (van oorsprong, in het verleden gebruikt als, of nu in gebruik zijnde als) religieus gebouw krijgt een goed leesbaar en compact paspoort, dat een uitgangspunt vormt bij toekomstige ontwikkelingen.

Foto winnaars erfgoedprijs 2020

02.

// Kansenkaart voor kerken De TU Delft werkt aan een Kansenkaart voor de kerken in de Oost Achterhoek. De provincie Gelderland onder-

steunt de ontwikkeling van dit instrument via het zogeheten KaDER-project (Karakteristiek Duurzaam Erfgoed). De TU Delft heeft inmiddels de methodiek voor de analyse van de kerkgebouwen uitgewerkt. Op basis van deze methodiek en met de input vanuit de gesprekken met de kerkeigenaren/gebruikers en de Kerkenpaspoorten, wordt een analyse gemaakt van de kansen voor een deel van de kerkgebouwen. // Plan van Aanpak De Rijksdienst stelt geen eisen aan de inhoud van het document of het te volgen proces. Het belangrijkste is dat er contact wordt gelegd tussen de gemeenten en de kerkeigenaren/gebruikers. De manier waarop we in de Oost Achterhoek vorm willen geven aan de Kerkenvisie hebben we vastgelegd in een uitgebreid Plan van Aanpak.

15

02.

LOKALE EN OOST ACHTERHOEKSE ACTIVITEITEN, PROJECTEN EN ONTWIKKELINGEN

Historische interieurs Genootschap Studie Gelders

en verhalen bij zorg, kennis helpt eigenaren

k rijk Oost-Achterhoeeurs ri te aan oude in

Bedankt!

en Winterswijk in Aalten, Oost Gelre dels otschap bestudeert k in de regio inmid Het Gelders Geno tarisanten bekee urs. Het team inven en. in kaart te breng historische interie meer interieurs hoopt nog veel 150 panden en

Het was een historisch jaar...

DAMS TEKST: MARLIEKE

TRA FOTOGRAFIE

: IEMKE RUIGE

ten in het de drie gemeen in opdracht van Het onderzoek, samenwerking met oek, gebeurt in el oosten van de Achterh nst voor het Culture and en de Rijksdie ude provincie Gelderl k interieurs te bescho is zoveel mogelij maar ook Erfgoed (RCE). Doel izen en boerderijen, woonhu van wen. Niet alleen . industrieel erfgoed van religieus- en en volgens de stelt de lokale overhed eigenaren te Kennis daaromtrent in staat verwachting beter onderzoekers naar interieur. de zorg voor hun ondersteunen bij

amdoor eenzelfde beeld doordat het ontstaan (bijvoor ontworpen - MD). t is gebouwd of bachtsman of architec

rn verrassend mode Traditioneel, maar k staat bekend om zijn relatief

hterhoe en en De regio Oost-Ac e scholtegoeder ap met prachtig onaangetaste landsch boeren erven. in boerGenootschap trof van het Gelders en er eigenar de Het projectteam interieurs aan, waarbij vooral derijen tal van fraaie n het voorhuis en hadden gekoze uis te vaak bewust voor zelf in het achterh staat te laten en de kökkene in oude wonen. ering gaan herinn en histoHerkenning schap geleerd dat uis in Winterswijk het Gelders Genoot Zo is het Luikenh Het project heeft loer stamt uit 1877 mensen op verschil waarvan de keitjesv rische interieurs en. Keitjesn. verbind gebleve d met elkaar prachtig bewaar lende manieren die gelegd met keitjes om het delen van vloeren werden FOTO LINKERPAGINA: Daarbij gaat het ng ND VAN TE erf en uit de omgevi en en herinneringen. boeren van het erd WINKELPAT IN ART NOUverhalen, ervaring op kleur gesorte KORSCHO IJK. haalden. Ze werden n VEAU-STIJL TE WINTERSW ringen aan het uitgebreide patrone en in simpele of Bijvoorbeeld herinne are lagere- of middelb klei of leem gelegd. in interieur van een Graafschapcollege, school zoals het , het in dat e in Groenlo Een ander vloertyp locatie Schralenstein, t is de te Aalten of voorkom veel Schiller café lderse Oost-Ge kroegen zoals de potscheuren vloer. (woonkeuken) in kannescheur- of de oude kökkene n die met stapelsteentjes en oma.

Verhale Die werd gelegd boerderij van opa feite door keramiekoven, in te koesteren en gebruikten in de het waard zijn om schities. die pottenbakkers functie kreeg. De volgende generat te vertellen aan eriaal dat een nieuwe afval- of restmat in Aalten is ermee Caspershuus (1905) hun huis heeft afin het in zich vloer wat vaak veel over aangelegd terende Eigenaren weten n. zij een bouwdossier voorzie hebben en zelden enten gespeeld; niet n en andere docum bouwtekeninge jl cht. met rekeningen, au-sti alleen Art nouve eschiedenis nagezo schap brengt niet ihebben ze de bouwg het Gelders Genoot Het project van bijzondere woonhu ing zorgen, in kaart, maar ook ook voor verbind boerderij-interieurs opgetrokken. ten kunnen zelf onderlende kernen zijn Interieurelemen ukken omtrent zen die in de verschil schappelijke vraagst r is NR.1 2021 | 47 o.a. door gemeen waarin het interieu MONUMENTAAL mheid, of de context houd en duurzaa

Dankzij de enthousiaste eigenaren hebben we nu al 150 interieurs in kaart gebracht!

Fotografie: Iemke Ruige

Trots op voorhuis en ‘de kökkene’

46 | MONUMENTAAL

NR.1 2021

De Arfgoodnota 2021-2024 Oost Achterhook is te vinnen op www.ergoedoostachterhoek.nl

Vaststelling Arfgoodnota 2021-2024

Straatnaamgeving

// Arfgoodnota 2021-2024 gemeenten Aalten, Oost Gelre en Wenterswiek ok in ’t Achterhooks! Op dinsdag 13 oktober 2020 hebt de colleges van de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Wenterswiek beslotten um ’t arfgoodbeleid veur de periode 2021-2024 veur vaststelling veur te leggen aan de raod.

De commissie heeft geadviseerd in de benoeming van een pad aan de Beggelderdijk naar de voormalige Saksische boerderij met de naam Tieltjeshuus. De commissie heeft voorgesteld om dit pad te benoemen tot ‘Tieltjeshuuspad’. Het college heeft het voorstel overgenomen.

Doel van de Arfgoodnota is ’t vaste stellen van ambities veur de instandholding en ontwikkeling van ’t arfgood zodat dit: - Op ne goeje menaere deur egevven kan worden an de volnde generatie; - Ne inspiratiebronne en motor kan waen veur ni-je ontwikkelingen; - Ne verbinding vormt tussen diverse beleidsterreinen, organisaties en de dree gemeenten; - De identiteit onderstreept en verstarkt. // Veer ambities Bi-j ’t begin van de gemeenteleke samenwarking in 2017 bunt veer ambities vaste-steld. Disse ambities blekken bi-j de evaluatie van ’t beleid en ok tiedens ‘n Arfgooddag in februari 2020 good an te sloeten bi-j de wensen van völle eigenaren, gebroekers en partners.

16 Jaarverslag Commissie Cultureel Erfgoed 2020

Ze geft holvaste en vormt ne leidraod veur unze projecten. Daorumme blif unze inzet ok in de kommende periode erich op: - Met mekare warken an en met Arfgood - Duurzame instandholding Arfgood - Identiteit benutten veur de belaeving van Arfgood - Kennis vergroten en deeln, inspiratie veur jong en old. // Streektaal Op 10 oktober 2018 worden ‘t “Convenant inzake erkenning van de regionale Nedersaksische taal” ondertekend deur de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, twee gemeenten en verschillende provincies, waoronder ok de provincie Gelderland. De streektaal vormt ’n belangriek deel van de identiteit van de bewonners van unze gemeenten. Daorumme he’w der veur ekozzen um unze Arfgoodnota dit keer neet allene ne Achterhooksen titel “Wi-j doet ’t samen” te gevven, maor umme ok de hele nota beschikbaor te stellen in ’t Achterhookse dialect. Wi-j wilt hiermet ’t belang onderstrepen da’w hecht an de taal van unze streek.

De commissie heeft geadviseerd in de straatnaamgeving ten behoeve van het Hofje en pad Knopenfabriek DBW Bredevoort. Het college heeft het advies overgenomen en de straatnamen ‘Van Eijckpad’ en ‘Te Gussinklo-Hof’ toegekend.

17

REGIONALE PROVINCIALE EN LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN

03.

Cultuur- en Erfgoedpact Achterhoek Het Cultuur- en Erfgoedpact rondde in 2020 de vierjarige pactperiode van 2017-2020, tussen de Achterhoekse gemeenten en de Provincie Gelderland af. De uitvoering van het pact is in handen van de zogeheten Cultuurcoalitie. Vanaf het begin is het pact 2017-2020 ingericht langs 4 themalijnen, die in de eindrapportage over de vierjarige periode als volgt zijn weergegeven: // Educatie DRU Industriepark en Erfgoedcentrum Achterhoek Liemers initieerden en organiseerden een aantal grote jaarlijks terugkerende projecten: Wiesneus, Platgespöld, de Dag van de Achterhoekse Popmuziek en het JAFA (scholieren filmfestival). Ook eenmalige projecten als de Takkenweek, de WEER-week, het Educatieproject bij de stillevens, edities van Achterhoek College, Maak je eigen waterzuivering en De Nieuwe Tijd, zijn projecten die in deze themalijn zijn uitgevoerd. // Participatie Boogie Woogie en Gruitpoort richtten zich op naoberschap en dan vooral op ouderen in de Achterhoek. De samenleving staat voor de opdracht om in het licht van alle veranderingen te zorgen dat ouderen zich maximaal blijven inzetten, voor de maatschappij en henzelf. Georganiseerd met honderden vrijwilligers, begeleid door kunstenaars. In projecten als Zang aan huis, Voorleesbrigade, Verhalenoogst, KunstOER, Bouwstijlen, Oud = in, scholen- en cocreatieprojecten met zorgpartners.

Regionale, provinciale en landelijke ontwikkelingen

// Toerisme Achterhoek Toerisme zorgde dat Cultuurzomer Achterhoek op de kaart kwam. Jaarlijks werden de afzonderlijke, bestaande cultuur-toeristische evenementen in de zomer met elkaar samengebracht, verbonden en gepromoot. Zo krijgt de regio meer profilering en wordt een breder publiek bereikt. De evenementen worden in de etalage gezet middels o.a. een Cultuurzomermagazine incl. huis-aan-huisverspreiding, een Cultuurzomerwebsite, een Facebookpagina, blogs, filmpjes, etc. // Innovatie Het pact verbond kunstenaars met opdrachtgevers voor de oplossing van ruimtelijke, sociale en innovatievraagstukken. Deze themalijn is door CultuurOost

18 Jaarverslag Commissie Cultureel Erfgoed 2020

vormgegeven, vanwege het grote netwerk, ook buiten de Achterhoek. Opdrachtgevers konden bedrijven, instellingen, organisaties of gemeenten zijn. In 2017 waren in de verschillende gemeenten pilots met kunstenaars en organisaties. In de jaren daarna is gekozen voor één groot project, met een gerenommeerd kunstenaar, dat in alle gemeenten een eigen vorm kreeg: Achterhoekse Stillevens (2018), Raken met Smaken (2019-2020) en in 2020 is een begin gemaakt met de Silo Art Tour, op de boerderij van de familie Ruessink in Aalten.

Provincie Gelderland De provincie Gelderland heeft in december 2020 de ‘Uitgangspuntennotitie Aanpak Cultuur en Erfgoed’ vastgesteld. De hoofddoelstelling van de provinciale inzet op cultuur en erfgoed is het bijdragen aan een bloeiend cultuur- en erfgoedklimaat in Gelderland. Hierbij zijn enkele inhoudelijke uitgangspunten van belang voor deelname of financiering vanuit de provincie: -

Verbinden, verwonderen en bewaren Streven naar duurzame toegankelijkheid Ruimte voor de regio Aandacht voor de makers

De Uitgangspuntennotitie gaat vooral over een andere aanpak. Vanuit het gegeven dat de maatschappelijke ontwikkelingen snel (kunnen) veranderen en belangen kunnen botsen, past de provincie haar werkwijze aan. De opgave staat hierbij centraal. “We zijn ons bewuster van onze rol en kiezen flexibel uit onze werkwijze, het instrumentarium en de te volgen procedures. We stemmen af met onze partners in de cultuur- en erfgoedsector, gemeenten en Rijk. We evalueren regelmatig de werking van de instrumenten en opbrengst van onze inzet. Op deze manier kunnen wij beter inspelen op ontwikkelingen zoals COVID-19. Ook kunnen we de verbinding met andere provinciale ambities duidelijker maken. Cultuur en erfgoed bege19

03.

REGIONALE PROVINCIALE EN LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN

ven zich niet in een vacuüm maar zijn ook verbonden met leefbaarheid, recreatie en toerisme, economie en onderwijs en arbeidsmarkt. Via Steengoed benutten kan bijvoorbeeld een invulling van een monumentaal pand of leegstaande kerk worden gevonden,” zo staat vermeld in de Statenbrief van 8 december 2020.

voor de Erfgoeddeal richten zich op klimaatadaptatie. Rondom duurzaamheid wordt nog een hiaat geconstateerd. Met name op het gebied van landschappelijke inpassing van bijvoorbeeld zonneweiden of windmolens is er nog ruimte voor nieuwe projecten. erfgoeddeal.nl

De culturele infrastructuur is van belang voor het vestigingsklimaat en krijgt daarom een plaats in een gebiedsagenda. Vanuit de verschillende uitgangspunten zijn er vier provinciale doelen geformuleerd: 1. Versterken van de culturele infrastructuur 2. Stimuleren van deelname aan cultuur en erfgoed via cultuureducatie en participatie 3. Versterken van de Gelderse identiteit 4. Behouden en ontwikkelen van erfgoed. De ‘Uitgangspuntennotitie Aanpak Cultuur en Erfgoed’ vervangt het provinciale beleidskader voor cultuur en erfgoed ‘Beleef het mee! 2017 – 2020’.

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Het actuele beleid van de RCE is opgenomen in de beleidsbrief ‘Erfgoed Telt - De betekenis van erfgoed voor de samenleving’. De 3 pijlers van Erfgoed Telt zijn: - instandhouding - erfgoed in onze leefomgeving - de verbindende kracht van erfgoed // Woonhuissubsidie Voorheen was er sprake van een belastingaftrek voor eigenaren van rijksmonumentale woonhuizen. Nu kunnen zij gebruik maken van de zogeheten woonhuissubsidie. Dit is een regeling die gemaakt onderhoudskosten achteraf subsidieert. // De Erfgoeddeal Met het programma Erfgoed Deal ondersteunt de rijksdienst aansprekende voorbeelden van plekken in Nederland die gaan veranderen en waar erfgoed een rol van betekenis gaat spelen. Het besef dat bij transitieopgaven een integrale aanpak met erfgoed als uitgangspunt succesvol kan zijn, groeit. Veel projecten die zijn ingediend

20 Jaarverslag Commissie Cultureel Erfgoed 2020

// Erfgoed in de Omgevingswet De Omgevingswet bundelt wetten en regelingen over onder meer ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water. De wet treedt op 1 januari 2022 in werking. Cultureel erfgoed is een van de belangen binnen de Omgevingswet. In de Omgevingswet worden onder meer de volgende zaken ondergebracht: vergunning (archeologische) rijksmonumenten; (aanwijzen) stads- en dorpsgezichten; aanstellen van een monumentencommissie; rekening houden met cultureel erfgoed bij een omgevingsplan; en het aanwijzen van provinciale en gemeentelijke monumenten.

Omgevingswet. Omdat de Monumentenwet 1988 al per 1 juli 2016 is vervallen, is in het overgangsrecht bij de Erfgoedwet geregeld dat bepaalde onderdelen van de Monumentenwet 1988 tot die tijd ongewijzigd van toepassing blijven. Onder dit overgangsrecht vallen:

// Adviesstelsel De Omgevingswet biedt het bestuur meer ruimte om een eigen afweging van belangen te maken. Om die belangen, waaronder de kwaliteit van de bebouwing, goed te kunnen afwegen kan een onafhankelijk en deskundig advies behulpzaam zijn. De Omgevingswet vergroot de keuzes van gemeenten voor de inrichting van het adviesstelsel. Alle gemeenten met rijksmonumenten zijn verplicht om een adviescommissie in te stellen die minimaal over de rijksmonumenten adviseert, met uitzondering van archeologische monumenten. De wet voorziet niet in overgangsrecht, dus gemeenteraden wordt geadviseerd in elk geval voor het inwerkingtreden van de Omgevingswet zo’n commissie in te stellen. De commissie kan ook een bredere taak krijgen, de Tweede Kamer heeft daar zelfs op aangedrongen. Er is een handreiking ontwikkeld om het adviesstelsel ‘Omgevingswetproof’ te maken.

- de vergunningen tot wijziging, sloop of verwijdering van rijksmonumenten; - verordeningen, bestemmingsplannen, vergunningen en ontheffingen op het gebied van archeologie; en de bescherming van stads- en dorpsgezichten. Andere onderdelen van de Monumentenwet 1988 zijn al overgegaan naar de Erfgoedwet, en blijven hier ook na inwerkingtreding van de Omgevingswet deel van uitmaken.

// Erfgoedwet versus Omgevingswet Naast de Omgevingswet regelt ook de Erfgoedwet de bescherming van ons cultureel erfgoed. De vuistregel voor de verdeling tussen de Erfgoedwet en de Omgevingswet is als volgt: De omgang met het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving is geregeld in de Omgevingswet; De duiding van cultureel erfgoed en de zorg voor cultuurgoederen in overheidsbezit staat in de Erfgoedwet. Voor gebouwde of aangelegde monumenten betekent dit dat het aanwijzen van rijksmonumenten gebeurt op grond van de Erfgoedwet, maar dat de vergunningverlening voor het wijzigen van rijksmonumenten is geregeld in de Omgevingswet. De aanwijzing en omgang met beschermde stads- en dorpsgezichten gebeurt straks op grond van de Omgevingswet. Voor de archeologie is de verdeling grofweg: het certificeringsstelsel en het aanwijzen van archeologische rijksmonumenten staat in de Erfgoedwet en de omgang met archeologie in de fysieke leefomgeving (de vergunningverlening en de integratie in de planvorming) in de Omgevingswet. // Overgangsrecht Monumentenwet 1988 Aspecten uit de Monumentenwet 1988 die gerelateerd zijn aan onze leefomgeving, gaan straks ook over in de

Woonhuissubsidie

De subsidie voor rijksmonumenten met een woonfunctie In het kort Van 1 maart tot en met 30 april kunnen particuliere eigenaren van rijksmonumenten met woonfunctie jaarlijks een aanvraag indienen voor de woonhuissubsidie via het portaal van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Subsidiabele onderhoudskosten

Voor welke eigenaren?

Op cultureelerfgoed.nl leest u wat subsidiabel is, hieronder een aantal voorbeelden: 1 Dak

• Particuliere eigenaar • NSW-aandeelhouders

2 Gevel

Dakbedekking, goten, hemelwaterafvoeren

Metsel- en voegwerk, pleisterwerk, natuursteen

3 Fundering en constructie

Fundering- en grondwerk

5 Constructies

4 Kozijnen

Ramen, deuren en glaswerk

6 Binneninrichting

Hout- metaal- en betonwerk, incl. stut- en sloopwerk

Monumentaal interieur; plafonds, trappen

7 Schilderwerk

8 Terrein en Beplanting

38%

1

Hulpmiddelen

Monumentale groenaanleg, hekwerk

Wat heeft u nodig? De aanvraag dient u digitaal in en daarvoor heeft u Digi-D nodig.

2

Gespecificeerde facturen waarop het jaar van uitvoering van de werkzaamheden is vermeld.

Samenvatting Leidraad subsidiabele instandhoudingskosten

7

Maak altijd foto’s van vóór en na de werkzaamheden. Als de totale kosten hoger zijn dan € 70.000,- vraag dan voor de start van de werkzaamheden eerst een inspectierapport aan.

van de instandhoudingskosten van monumentale onderdelen wordt gesubsidieerd.

6

4

9 Checklist Woonhuissubsidie

5 9 Overige

3

8

Adviseurs; bouwtechnisch, constructief, bouwhistorisch, kleuronderzoek

Wilt u meer weten? Op onze website vindt u meer informatie.

21

TERUGBLIK OP 2020

In dit hoofdstuk wordt aan de hand van de vergaderingen van de Commissie Cultureel Erfgoed een samenvatting gegeven van de door de commissie behandelde onderwerpen. In 2020 hebben er 4 vergaderingen plaatsgevonden: - 03 februari 2020 - (in verband met corona is de vergadering van 6 april 2020 komen te vervallen) - 22 juni 2020 - 21 september 2020 - 7 december 2020

Vergadering 3 februari // Misterstraat 39 Bredevoort, knopenfabriek, informatievoorziening westelijke zijgevel Er is een werkgroep die zich bezig houdt met de informatievoorziening ten behoeve van de voormalige DBW-fabriek in Bredevoort. Uit een tweetal ontwerpen is door de werkgroep gekozen voor het meest rustige ontwerp. Het ontwerp wordt op maat gemaakt voor de vier grote roedeverdeelde ramen. Ook wordt voor het ‘bazenhok ’een ontwerp gemaakt, waar een aantal objecten en knopen uit de Dutch Button Works periode tentoongesteld wordt. // Straatnaamgeving Hofje en pad Knopenfabriek DBW Bredevoort De Commissie stelt voor om het Hofje en pad van de Knopenfabriek DBW Bredevoort als volgt te benoemen: - Het hofje: een tweetal benamingen, nl: ‘Te Gussinklohof’, naar de eigenaar van de voormalige knopenfabriek in de volksmond ‘Piepkes-Willem’ genoemd òf de benaming: ‘Piepkes-Willem’ of ‘Piepen-Willem’, de ‘Piepkes-Willem Hof’. - Het pad de naam ‘Van Eijckpad’ te geven, naar de eerste eigenaar van de Bontweverij in het complex. De geschiedenis van deze familie is nauw verbonden met de textielnijverheid en de werkgelegenheid in het stadje. Het voorstel van de commissie wordt mee teruggenomen naar Bredevoorts Belang.

Terugblik op 2020 22 Jaarverslag Commissie Cultureel Erfgoed 2020

// Samen Vrijheid Vieren: 75 jaar bevrijding gemeente Aalten in 2020 Er zijn veel activiteiten bij ons aangemeld. Zo’n 25% van de activiteiten die in de Achterhoek worden georganiseerd, vinden plaats in de gemeente Aalten.

04. Op 29 maart 2020 is de officiële start gepland in Dinxperlo, met 8 gemeenten van de Nederlandse kant en 8 gemeenten van de Duitse kant. Het leggen van verbindingen over de grens is goed gelukt. Er is een interne nieuwsbrief en er komt een vrijheidskrant die verspreid wordt in de Achterhoek middels de huis aan huis bladen. // Kerkenvisie Oost Achterhoek Er worden gesprekken gevoerd met diverse kerkbesturen en kerkeigenaren/-gebruikers. Er is een bureau uitgekozen, dat de gesprekken gaat begeleiden. // Erfgoed dag “Wi-j doet ’t samen!” Aalten, Oost Gelre en Winterswijk op 13 februari 2020 Op 13 februari 2020 vindt de Erfgoeddag plaats in het Koptisch Orthodox Klooster te Lievelde. Het programma besteedt ruim aandacht aan de Kerkenvisie, waaronder het Kerkenpaspoort, energiescans en de kansenkaart. TU Delft maakt de kansenkaart voor onze kerken. Hiervoor zijn middelen beschikbaar gesteld vanuit de Provincie Gelderland. De bedoeling is om met een drietal kerken een participatieproces te doorlopen. We zijn nog aan het bekijken welke drie kerken daarvoor in aanmerking komen. De Erfgoeddag is heel divers en het is mogelijk om een eigen programma samen te stellen. Onderwerpen zijn b.v. verduurzaming van historische panden, historische interieurs, wederopbouw en historische boerderijen in de Achterhoek.

Onder leiding van de portefeuillehouders worden gesprekken gevoerd over waar de drie gemeenten samen aandacht aan moeten besteden in de volgende jaren. // Stand van zaken project energiescans monumenten Er is een factsheet opgesteld, waarin kort wordt weergegeven wat de resultaten zijn van de eerste energiescans. Geconcludeerd wordt dat monumenten goed te verduurzamen zijn. Het begeleiden en ondersteunen van eigenaren is een vervolg. Het is wenselijk om na een jaar de resultaten te monitoren. Het gevaar dreigt dat er veel elementen verloren gaan uit onwetendheid. Daarom moeten ook eigenaren van niet monumentale, maar oude cultuurhistorisch waardevolle panden, worden geïnformeerd over verduurzaming. De informatie wordt gepubliceerd op de website van de gemeente Aalten, op www.erfgoedoostachterhoek.nl , via het verduurzaam­­loket middels een link en in de plaatselijke kranten.