agpunt 4_a gids-06-cultuurhistorie-beheer-en-onderhoud-van-monumentale-begraafplaatsen-2005.pdf

info

.

.

R

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

M

.

.

.

.

. architectuur en stedenbouw .

.

.

.

.

.

D

.

.

Rijksdienst voor de Monumentenzorg

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Z

.

.

.

2005

.

6 Beheer en onderhoud van monumentale begraafplaatsen In deze brochure passeert een aantal praktische aspecten van het dagelijkse beheer en onderhoud van rijksbeschermde begraafplaatsen de revue. Zo worden enkele van de meest gestelde vragen beantwoord. Meer vragen komen in een volgende brochure aan bod. Deze brochure is niet alleen bedoeld voor beheerders en eigenaren van begraafplaatsen, maar geeft ook nabestaanden en andere partijen een beeld van de complexe problematiek van bescherming en instandhouding van funerair erfgoed.

INLEIDING Het aantal rijksbeschermde monumenten op begraafplaatsen bedraagt op dit moment zo’n

Het antwoord op de vraag of er iets aan

1150. Die monumenten liggen, geheel of gedeeltelijk, op 550 begraafplaatsen of kerkhoven.

een dergelijk grafmonument gedaan moet

De Rijksdienst voor de Monumentenzorg houdt van al die monumenten een register bij, geba-

worden kan zonder meer worden beant-

seerd op de Monumentenwet 1988. Van elk monument is een aantal registergegevens vast-

woord met ja. Niet alleen uit het oogpunt

gelegd. In een lopende tekst, de zogenaamde redengevende omschrijving, staat onder meer

van behoud, maar ook vanwege de gevaren

te lezen waar de bescherming zich op richt. Sommige begraafplaatsen zijn eenvoudigweg

die bezoekers lopen. Grafmonument

beschreven als ‘kerkhof bij kerk’, maar er zijn ook begraafplaatsen of onderdelen daarvan, met

Scheuer-Braams op de Gemeentelijke

een beschrijving van een of meer A4’tjes. Verder kan de omvang van de bescherming van geval

Begraafplaats in Harlingen

tot geval uiteenlopen: van een of meer grafmonumenten tot een complete begraafplaats, inclusief aanleg.

Beschermde status Voor beheerders en eigenaren van beschermde begraafplaatsen is vaak onvoldoende duidelijk wat de beschermde status inhoudt en waar de bescherming zich op richt. Zo ontstaan er allerlei vragen. Bijvoorbeeld: ‘Als de aanleg is beschermd, vallen daar dan ook de paden, de beukenlaan en de monumentale, vrijstaande bomen onder?’ En: ‘Wat is de status van de grafmonumenten die samen het beeld zo sterk bepalen?’ ‘Kan er, als al deze onderdelen zijn

Veel gestelde vraag bij begraafplaatsen met een beschermde aanleg: ‘Zijn de bomen, de paden en het water dan ook beschermd?’ Het antwoord is over het algemeen: ‘Ja.’ Gemeentelijke begraafplaats De Biezen in Santpoort-Noord

beschermd, nog wel worden begraven en mogen er urnen worden bijgeplaatst?’ Maar er zijn ook vragen van andere aard, zoals: ‘Wat kunnen rechthebbenden verwachten als ze op een beschermde begraafplaats een oud graf weer in gebruik willen nemen?’ Of: ‘Wat moet een beheerder doen wanneer de in de redengevende omschrijving genoemde bomenlaan gebreken gaat vertonen of bepaalde grafmonumenten gevaarlijke tekenen van verval laten zien?’ Door onbekendheid met het onderwerp en omdat een antwoord op deze vragen ontbrak, is in het verleden menige begraafplaats gesloten. Bij dit soort sluitingen speelde vaak ook de gedachte dat sluiting de instandhouding en bescherming van de begraafplaats ten goede zou komen. Het tegendeel blijkt veelal waar. Doordat een begraafplaats geen funeraire functie meer heeft, nemen beheer en onderhoud vaak af of wordt daar op den duur van afgezien, wordt de administratie verwaarloosd en raakt de begraafplaats gaandeweg in verval. Een andere vraag is: ‘Zijn alle grafmonumenten stuk voor stuk beschermd?’ Nee, meestal niet stuk

Tijdsbeeld

voor stuk, maar wel het beeld dat ze samen ople-

Inmiddels is wel gebleken dat begraafplaatsen met achterstallig onderhoud minder bezoekers

veren. Algemene Begraafplaats in Den Helder

krijgen en dat nabestaanden zo’n plek niet graag of helemaal niet meer bezoeken. Vaak kunnen zij het graf van hun geliefden niet meer terugvinden en is er niemand die hen kan helpen. Gelukkig is in de laatste decennia van de twintigste eeuw de aandacht voor monumentale begraafplaatsen gegroeid en is er waardering ontstaan voor de plek en het typische karakter ervan. Zozeer zelfs dat nogal wat begraafplaatsen of onderdelen daarvan als rijksmonument zijn beschermd. Die bescherming heeft echter niet tot doel een begraafplaats als relict uit het verleden te conserveren, maar juist om het tijdsbeeld zo goed mogelijk in stand te houden en aan huidige generaties te laten zien hoe er ooit werd omgegaan met de dood en hoe men daar vorm aan gaf.

VIER COMPONENTEN In het algemeen hebben we op begraafplaatsen te maken met vier componenten, vaak in verschillende combinaties. Te weten: rood (bouwwerken), groen (aanleg, beplanting, inrichting), grijs (grafmonumenten) en blauw (waterpartijen). Een aantal vragen en problemen die we in de Overzicht van Beth Haim te Ouderkerk aan de

dagelijkse beheer- en onderhoudpraktijk van funeraire monumenten tegenkomen, wordt hier-

Amstel. Hier komen de elementen groen, rood

onder aan de hand van deze vier componenten nader belicht. De organisatorische, juridische

en grijs op harmonieuze wijze samen

en financiële problematiek komt apart aan bod.

Rood Bouwwerken op begraafplaatsen worden samengevat met de term ‘rood’. Daarmee worden alle gebouwde constructies en accommodaties bedoeld, anders dan grafmonumenten, zoals poortgebouwen, aula’s, kapellen, dienstgebouwen en -woningen, wacht- en schuilhuisjes, meubilair, baar- en lijkenhuisjes, muren en toegangspoorten, bruggen en columbaria, ofwel interne urnenbewaarplaatsen. Veel bouwwerken zijn specifiek voor hun functie ontworpen en weerspiegelen wat bouwstijl betreft de ten tijde van de bouw heersende stromingen in de architectuur. Soms levert dat zware, sombere gebouwen op die het rouwproces benadrukken, soms lichte, frivolere constructies die verwijzen naar een nieuw begin.

Bestaande bouwwerken Nogal wat van deze bouwwerken staan onder druk, omdat de eisen voor gebruik sterk veranderd zijn. Aula’s zijn bijvoorbeeld vaak te klein, inefficiënt of gewoon overbodig. De gemakkelijkste oplossing is dan om nieuwbouw te plegen, gericht op de eisen van vandaag. Wanneer het Deze bank op begraafplaats Ter Navolging in

bestaande gebouw echter een visueel belangrijk element op de begraafplaats vormt en boven-

Tiel is fraai en passend bij zijn omgeving vorm-

dien een rijksmonument is, moet er een andere oplossing worden gezocht. Die andere oplos-

gegeven. Jammer genoeg is de directe omgeving

sing is niet zonder meer het in gebruik nemen van een nieuw gebouw, omdat het bestaans-

van de begraafplaats nogal veranderd

recht van het oude gebouw daarmee vaak wordt ondermijnd.

2

Doel van de aanwijzing is immers de instandhouding van het gebouw. Dat hoeft niet te betekenen dat er geen aanpassingen of wijzigingen aan mogen plaatsvinden, wanneer dat nodig is. In een vergunningsprocedure wordt vastgesteld in hoeverre de aanpassing of wijziging acceptabel is. Belangrijk is dat de monumentale waarden van het gebouw voldoende worden gerespecteerd. Hoe unieker het gebouw, het materiaal of de toepassing daarvan, hoe meer er bijvoorbeeld gestreefd zal worden naar een goede restauratie of gelijkwaardige vervanging. Het kan niet zo zijn dat stalen kozijnen zonder meer worden vervangen door exemplaren van kunststof. Zo wordt er ook in het geval van uitbreiding uiteraard bekeken in hoeverre het bestaande gebouw in zijn waarde gelaten wordt. De bedrijfsvoering speelt daarbij wel degelijk een rol. Want het heeft geen zin gebouwen aan te passen of te restaureren die vervolgens onbruik-

Kapellen werden gebouwd voor het houden van

baar blijken en leeg komen te staan, om zo alsnog ten prooi te vallen aan verval.

diensten op begraafplaatsen. Hoewel hun functie in de afgelopen decennia niet zelden overbodig is

Nieuwe bouwwerken

geworden, vormen ze desalniettemin onmisbare

Nog steeds worden op begraafplaatsen nieuwe bouwwerken geplaatst. Behalve dienstgebou-

elementen op de begraafplaats. Rooms-katholieke

wen zijn dat vooral columbaria en urnenmuren. Wanneer de aanleg van een begraafplaats

Begraafplaats in Sneek

beschermd is, dan is voor een dergelijke voorziening niet alleen een bouwvergunning nodig, maar ook een vergunning conform de Monumentenwet 1988. Bij het afgeven van die vergunning wordt dan beoordeeld in hoeverre de nieuwe bouwwerken een aanwinst vormen, dan wel

Urnenbewaarplaats in de kapel van de Rooms-

een verstoring van de historische aanleg of het beeld.

katholieke Begraafplaats in Sneek: het antwoord

Veel vragen worden er gesteld over hergebruik van beschermde lijkenhuisjes, aula’s en kapellen.

op de vraag ‘Wat te doen met waardevolle

Juist deze kleine gebouwen kunnen uitstekend dienen als urnenbewaarplaats. Daarvan zijn her

gebouwen die buiten gebruik zijn gesteld?’

en der in ons land voorbeelden te vinden. Ook muren van gebouwen kunnen benut worden voor urnennissen. Afhankelijk van materiaal en vormgeving kan een dergelijke nieuwe vorm een waardevolle toevoeging vormen. Maar ook hiervoor zal in de meeste gevallen een bouwen een monumentenvergunning nodig zijn.

Groen Begraafplaatsen worden onder meer vanwege hun gaafheid in relatie tot de (tuin)architectonische, genealogische of funerair-historische waarden aangewezen als rijksmonument. Soms gaat het om een eenvoudige aanleg, bijvoorbeeld een door een gracht en windsingel omgeven kerkhof met een rationeel padenstelsel. Soms om een begraafplaats in landschapsstijl, met slingerpaden, bollende grafvelden en monumentaal geboomte. Door ouderdom en jarenlang gebruik zijn in veel gevallen – ook bij beschermde begraafplaatsen – bepaalde karakteristieken vervaagd of zelfs verloren gegaan. Zo kan om gebruikstechnische redenen het padenbeloop zijn gewijzigd, kunnen grafvelden zijn uitgebreid en bomen vervangen door een andere soort of op een andere plaats herplant. Hierbij komt nog dat uit de meeste redengevende omschrijvingen onvoldoende valt op te maken wat er nu precies onder het monument wordt verstaan. Ook onbekendheid van de beheerder met het oorspronkelijke ontwerp en met de bedoeling ervan kan mede oorzaak zijn van een gestage transformatie. De begraafplaatsen die op de foto’s in deze brochure onder de aandacht komen, dateren veelal uit de negentiende eeuw, omdat vooral toen veel begraafplaatsen volgens plan en naar een heersende stijl werden aangelegd. Een enkele dateert uit het begin van de twintigste eeuw.

Veel zijn in een landschappelijke stijl aangelegd, onder meer door bekende tuinarchitecten als vader en zoon Zocher, L.A. Springer, vader en zoon Copijn en L.P. Roodbaard. Maar er zijn ook begraafplaatsen aangelegd door minder bekende tuinarchitecten of groenopzichters in gemeentedienst. Wat al deze ontwerpers – bekend of minder bekend – samenbindt, is dat zij ‘op de lange termijn’ ontwierpen. Dat wil zeggen dat zij bij hun ontwerp rekening hielden met een situatie waarbij de bomen en bepaalde struiken volgroeid zouden zijn. In het algemeen hebben we het dan over vijftig tot honderd jaar na de voltooiing van de aanleg.

Doorkijk op de in landschappelijke stijl aangelegde, gemeentelijke begraafplaats Kleverlaan in

Bomen en struiken

Haarlem. Het ontwerp van deze begraafplaats is

Gaan we ervan uit dat ontwerpers rekening hielden met een termijn van vijftig tot honderd

van de hand van drie bekende landschapsarchi-

jaar voor een volgroeid bomenbestand, dan zijn er tegenwoordig nogal wat negentiende- en

tecten: J.D. Zocher, L.P. Zocher en L.A. Springer

3

vroeg-twintigste-eeuwse begraafplaatsen wat betreft hun groen op hun hoogtepunt, of daar al overheen. Met alle gevolgen van dien. De kwaliteit van de bomen of struiken kan door ouderdom of door verminderde (bodem-)omstandigheden zodanig zijn achteruitgegaan, dat ingrijpen noodzakelijk is. Soms kan dat door boomchirurgie, waarmee een monumentale boom nog voor enige tijd kan worden behouden. Vaker zal het gaan om verjonging na kap van het oude bestand of een deel daarvan. De vraag is of deze ingrepen een aantasting van het ontwerp zijn of juist een kans om de instandhouding van de begraafplaats te waarborgen. Het laatste is naar de mening van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg het geval, omdat in die gevallen waarbij het oorspronkelijke ontwerp en het beplantingsplan bekend zijn en men inzicht heeft in de kwaliteit van de bomen, er een actief en adequaat beheer kan plaatsvinden. Daarbij kan verjonging het ontwerp Een hoger gelegen kerkhof met boomsingel en hek-

in zijn waarde laten en in veel gevallen zelfs versterken.

werk bij de Nederlands-hervormde kerk van Bears

Het verdient aanbeveling om een deskundige tuin- of landschapsarchitect te betrekken bij het voorbereiden van een op herstel en verjonging gericht groenplan. Behalve een kapvergunning is voor dit soort ingrepen vaak ook een monumentenvergunning vereist.

Paden en grafvelden Andere belangrijke ingrediënten van een aanleg zijn de slingerpaden of, bij jongere ontwerpen, een meer symmetrisch padenstelsel. De paden zijn van oorsprong vaak onverhard en zonder kantopsluiting. Om gebruiksredenen en redenen van efficiënter beheer zijn veel paden in de loop der tijd verhard. Dit mag begraafplaatsen dan wel toegankelijker maken, het doet tegelijkertijd afbreuk aan het ontwerp en de beleving ervan. Vaak zijn er andere oplossingen mogelijk die zich meer voegen naar het ontwerp, zoals halfverhardingen of verhardingen met een gekleurde afwerk- of slijtlaag. Vormgeving en materiaalkeuze zijn van groot belang bij de waardering van dit soort wijzigingen. De grafvelden binnen een negentiende-eeuws ontwerp zijn doorgaans ruim van opzet, enigszins bollend en gelegen in een losse groenstructuur. Een combinatie met hagen is mogelijk, maar vaak zijn deze een toevoeging uit later tijd. Op veel negentiende-eeuwse begraafplaatsen zijn delen van de groenstructuur opgeofferd aan grafruimte. Hierdoor is het oorspronkelijke ontwerp geweld aangedaan of zelfs geheel verloren gegaan. Herstel is noodzakelijk om de Een alternatief voor asfalt is een vriendelijker

nog aanwezige landschapsarchitectuurhistorische waarden weer terug te brengen. Daarmee

ogende halfverharding van grind of split, ofwel

komen ook eventuele contemporaine graftekens beter tot hun recht en blijven de funerair-

fijne basaltkorrels. In dit geval, op de gemeente-

historische waarden in hun context behouden.

lijke begraafplaats Zorgvlied te Amsterdam, is de keuze juist, omdat er door de opsluiting van

Groenbeheer

het pad door middel van hagen geen overlast

Groen vormt in veel gevallen een dilemma. Om een gewenste situatie te krijgen moet men

ontstaat in de grafvelden

vooraf goed weten welk beeld men over tien, twintig of vijftig jaar bereikt wil hebben. In de tussentijd is continue bijstelling nodig om de groei te stimuleren en te reguleren. Op een bepaald moment kan een groenontwerp ‘pieken’: alles is volgroeid, de kwaliteit is goed en het

Op begraafplaatsen komen ook veel verschillende

beeld is zoals gewenst. Deze situatie houdt vaak niet lang stand, doordat de kwaliteit van het

soorten paddestoelen voor. Hier de giftige en

groen terugloopt of andere omstandigheden ingrijpen noodzakelijk maken. Toch is het mogelijk

opvallende vliegenzwam

met goed beheer de gewenste situatie te verlengen, dan wel te komen tot een verantwoord veranderd beeld binnen de mogelijkheden die het oorspronkelijke ontwerp biedt. Goed beheer is vandaag de dag ook een vereiste vanuit het begrip zorgplicht. De eigenaar van een boom moet aantonen dat hij alles gedaan heeft om schade aan derden te voorkomen. Periodieke controle van bomen en ondergrond en vakkundig onderhoud behoren daartoe en dragen zo bij aan de instandhouding van het groen. Begraafplaatsen met een bijzondere aanleg hebben vaak ook een functie in de ecologische structuur van de omgeving. Omdat begraafplaatsen ’s nachts donker en stil zijn en omdat de opgebrachte grondsoort vaak van die in de omgeving verschilt en ook anders gebruikt wordt, vormen zij een goede voedingsbodem voor bijzondere flora en fauna. Plaatselijke natuurverenigingen hebben dat allang ontdekt en geven vaak het belang aan van een plek voor een beschermde planten- of diersoort, zoals bijvoorbeeld vleermuizen. Oude begraafplaatsen

4

kennen veel rustige hoekjes, waar bepaalde dieren en planten zich goed kunnen handhaven. Bij het maken van wijzigingsplannen voor de begraafplaats dient hier terdege rekening mee te worden gehouden.

Blauw Water speelt in Nederland een grote rol, ook op begraafplaatsen. Het is vooral de functionele kant van het water, als afscheiding of als afvoermogelijkheid voor drainagewater, die van belang is. Als specifiek ontwerpelement komt water minder vaak voor. Met name in de laaggelegen gebieden van Nederland vinden we verhoogde begraafplaatsen en kerkhoven die worden omringd door een sloot of een gracht. In een enkel geval werd een sloot of gracht ook gebruikt voor de aanvoer van lijken per boot, zoals bij de joodse begraafplaatsen in Muiden en Ouderkerk aan de Amstel of bij de Algemene Begraafplaats aan de Spanjaardslaan in Leeuwarden. Die functie is verdwenen, maar als herinnering daaraan kan zo’n waterloop een belangrijk onderdeel vormen van de bescherming. Nu maatwerk en persoonlijke uitvaarten

Sloten rondom begraafplaatsen, zoals hier bij de

gebruikelijk geworden zijn, is het misschien een idee om ook deze manier van vervoer weer

oude Noorderbegraafplaats in Assen, dienden

te introduceren.

eenvoudigweg als drainage

Grijs Grafmonumenten vormen een belangrijk onderdeel van begraafplaatsen. Ze bepalen door hun vormgeving en materiaaltoepassing in hoge mate het beeld. Vaak wordt aan grafmonumenten en grafvelden een ensemblewaarde toegekend. Dat wil eigenlijk zeggen dat de verschillende onderdelen elkaar versterken en beeldondersteunend werken. Zo kan een groep grafmonumenten ensemblewaarde hebben: samen vormen ze een waardevol of karakteristiek beeld, terwijl de individuele grafmonumenten van ondergeschikt belang zijn. Het kan zijn dat grafmonumenten – terecht of onterecht – geen onderdeel uitmaken van de rijksbeschermde status van een begraafplaats. Dat wil dan niet zeggen dat zij geen waarde vertegenwoordigen. Op lokaal of regionaal niveau kunnen zij zeer waardevol zijn en wat betreft de toegepaste symboliek en vormgeving iets zeggen over het verleden van de gemeenschap. Grafmonumenten bij een kerk vertegenwoordigen, samen met bijvoorbeeld een verhoogde ligging van het kerkhof, de gracht, de windsingel en het toegangshek, vaak een hoge ensembleof beeldwaarde. Ook hier gaat het meestal niet om het individuele onderdeel of grafmonument,

Het oude gedeelte van de Rooms-katholieke

maar juist om het samenspel tussen de verschillende componenten en het beeld dat zij oproepen.

Begraafplaats aan de Mastendreef in Bergen op Zoom laat zien hoe individuele grafmonumen-

Vrijheid versus regels

ten als het ware samensmelten tot een monu-

De eigenaar van een begraafplaats kan het beeld van de grafvelden in hoge mate bepalen

mentaal geheel

door het stellen van regels omtrent het gebruik van materialen en de maatvoering van grafmonumenten. De aanwezigheid van bijzondere grafmonumenten zegt iets over de vrijheid of juist de regels die in het verleden bestonden. Net als tegenwoordig kenden sommige families

Beth Haim te Ouderkerk aan de Amstel: de kracht

ook vroeger de drang zich te onderscheiden. Daartoe paste men nieuwe materialen toe en

van dit gedeelte van de begraafplaats is de eenvoud

volgde men de laatste mode in vormgeving. Andere opvattingen hebben juist tot gelijkvormig-

en de grote eenvormigheid van de grafmonumenten

heid geleid, waardoor sommige begraafplaatsen een uniek karakter hebben gekregen. In de huidige regels zou daar beter op gelet moeten worden, zeker in geval van beschermde begraafplaatsen. Als die gelijkvormigheid bijvoorbeeld de karakteristiek van de begraafplaats vormt, dan zou daar op doorgegaan moeten worden om het beeld in stand te houden. Een zekere vrijheid bij het plaatsen van nieuwe monumenten biedt weliswaar gelegenheid aan nieuwe verschijningsvormen en materiaaltoepassingen, maar kan in geval van beschermde grafvelden het specifieke karakter aantasten. Hoe vaak zijn in de loop der tijd verticale, natuurstenen grafmonumenten met kruis niet vervangen door lage, brede golfkoppen van gekleurd, hoog gepolijst graniet? Het tegenovergestelde – het plaatsen van zogenaamd oude grafmonumenten – is ook niet wenselijk. Dat is in zekere zin geschiedvervalsing. Het is de kunst om met behulp van goede regels grafvelden die enkele eeuwen grafcultuur laten zien in stand te houden. Dat daar ook passende moderne grafmonumenten tussen staan, maakt het beeld alleen maar completer.

5

ORGANISATIE Veel beslissingen over hoe om te gaan met een beschermde begraafplaats worden op beleidsen beheersmatig niveau genomen. Dat is goed, maar biedt in principe te weinig houvast wanneer er problemen ontstaan. Er zijn gevallen bekend waarbij op beheersniveau werd afgesproken dat op de begraafplaats alleen nog grafzerken geplaatst mochten worden van een goede kwaliteit en gezoet, niet hoog gepolijst. Echter, in de gemeentelijke verordening op de begraafplaatsen was hierover niets geregeld, waardoor nabestaanden in het gelijk werden gesteld toen ze een hoog gepolijste steen wilden plaatsen. Het is daarom zaak om beleidsvoornemens die bescherming of instandhouding beogen, ook vast te leggen in de verordeningen of reglementen.

Gesloten begraafplaatsen heropenen In het verleden zijn begraafplaatsen gesloten omdat gedacht werd dat daarmee de bescherming en instandhouding beter gewaarborgd zouden blijven. Op een enkele uitzondering na blijkt dat idee niet te werken. De begraafplaats vervalt of het onderhoud wordt zodanig dat funeraire Gesloten begraafplaatsen, of delen daarvan,

waarden gemakkelijk verloren gaan. Een goed voorbeeld daarvan is de enorme kaalslag op

leveren vaak een romantisch beeld op ten aan-

begraafplaatsen nadat in het laatste kwart van de twintigste eeuw mechanisch maaien werd

zien van het groen, maar de funeraire waarden

ingevoerd. Alles wat los zat of in de weg stond, is toen opgeruimd: kransdozen, vazen, graf-

raken letterlijk overwoekerd door gebrek aan

giften en dergelijke. Daarmee is een grote rijkdom aan funeraire parafernalia verloren gegaan.

onderhoud. Algemene Westerbegraafplaats te

Door de begraafplaats open te houden verandert deze weliswaar, maar de funeraire waarden

Enschede

zullen vermoedelijk meer behouden blijven. Het heropenen van een begraafplaats om deze opnieuw in gebruik te nemen is dan ook vaak het overwegen waard. Overigens moet gesteld worden dat voor bijvoorbeeld het plaatsen van een columbarium of het bijzetten van urnen, een heropening niet nodig is. De Wet op de lijkbezorging heeft het bij sluiting alleen over begraven en asbijzettingen vallen daar niet onder. Wanneer men wel degelijk ook weer wil gaan begraven, dan dient vooraf goed te worden onderzocht of dat technisch mogelijk is (afstand tot bebouwing, grondwater en dergelijke) en op welke wijze de historische waarden mee ontwikkeld kunnen worden. Er moet dus een goede analyse gemaakt worden van de aanwezige historische elementen en de kwaliteit ervan. Vervolgens kan worden bezien hoe het nieuwe begraven binnen de historisch waardevolle context kan worden ingepast. Bijvoorbeeld door hergebruik van oude grafmonumenten of door alleen bepaalde delen van de begraafplaats voor nieuwe begravingen te bestemmen.

Op de oude begraafplaats van de penitentiaire inrichting Veenhuizen heeft men de taxussen op

VERGUNNING

de hoofdlaan vervangen. Te zijner tijd zal het beeld weer compleet zijn

Ingevolge artikel 11 van de Monumentenwet 1988 is het verboden een beschermd monument te beschadigen of te vernielen en is het zonder vergunning verboden een beschermd monument af te breken, te verstoren, te verplaatsen of in enig opzicht te wijzigen. Ook het herstellen, gebruiken of laten gebruiken van een beschermd monument op een wijze waardoor het wordt ontsierd of in gevaar gebracht, is verboden zonder vergunning. Dit betekent dat voor alle hierboven beschreven ingrepen een vergunning moet worden aangevraagd bij Burgemeester en Wethouders van de gemeente waarin het monument is gelegen. Burgemeester en Wethouders dienen ter advies een afschrift te verzenden aan de Rijksdienst voor de Monumentenzorg en, wanneer het monument buiten de bebouwde kom is gelegen, aan Gedeputeerde Staten. Burgemeester en Wethouders dienen binnen drie maanden, maar ten hoogste binnen zes maanden, de vergunning af te geven. Zij mogen, mits bij de aanvrager kenbaar gemaakt, deze termijn verlengen met zes maanden. Uit het voorgaande zou men de conclusie kunnen trekken dat op een beschermde begraafplaats een begrafenis of plaatsing van een grafmonument al zou kunnen leiden tot het moeten aanvragen van een vergunning. Dit kan echter niet de bedoeling zijn. Daarom is in de wet

Toegangspoort met brug en hekwerk van de

een artikel opgenomen waarin wordt gesteld dat bij toepassing van de wet rekening wordt

Rooms-katholieke Begraafplaats in Purmerend

gehouden met het gebruik van het monument. Aangezien begraven inherent is aan het gebruik

6

van een begraafplaats zal hier dus rekening mee gehouden worden. Dit neemt niet weg dat een eigenaar van een beschermde begraafplaats zelf nadere eisen kan stellen aan het plaatsen van nieuwe grafmonumenten.

ENKELE VEEL GESTELDE VRAGEN Verplaatsing Kan een beschermd grafmonument waarvan de grafrechttermijn niet is verlengd, verplaatst worden om zodoende ruimte te creëren voor andere graven? Voor een dergelijke wijziging is altijd een vergunning nodig. Bij de beoordeling moet worden bezien wat de aard van de bescherming is. Wanneer die gericht is op het belang van de persoon die er begraven ligt, dan moet het grafmonument zo veel mogelijk in situ worden bewaard. In andere gevallen moeten er zwaarwegende belangen zijn om het grafmonument te verplaatsen. In sommige gevallen zal het graf zelf ook mee verplaatst dienen te worden. Wanneer de grafmonumenten niet expliciet beschermd zijn, dan is het in principe mogelijk deze te verplaatsen, mits dit past in het karakter van de begraafplaats. Het is bijvoorbeeld niet de bedoeling de grafmonumenten elders te bewaren, in een situatie waarin zij niet tot hun recht komen.

In sommige gevallen zijn individuele grafmonumenten expliciet beschermd op grond van hun

Hergebruik

unieke waarde. De grafmonumenten die om

Kunnen grafmonumenten op een beschermde begraafplaats hergebruikt worden en moet

zo’n beschermd monument heen staan, zijn dan

daar een vergunning voor worden aangevraagd?

wel degelijk van belang voor het totale beeld.

Hergebruik wordt aangemoedigd, omdat hiermee de karakteristiek van een begraafplaats

Grafmonument Van Bulderen op de Noorder-

intact kan worden gehouden, terwijl er gewoon doorbegraven wordt. Dit is in overeenstemming

begraafplaats te Assen

met de aard van de begraafplaats en zou in principe zonder vergunning kunnen. Wel moet dan duidelijk zijn dat er geen al te grote wijzigingen aan het grafmonument plaatsvinden. Het gaat hier om hergebruik van het grafmonument, niet om bijzettingen in een bestaand graf. Daarbij blijft immers het grafmonument bij dezelfde familie en wordt er niets gewijzigd, behalve dat er een naam aan toegevoegd wordt. Gaat het om een expliciet beschermd grafmonument, dan is er wél een monumentenvergunning nodig.

Grafbeplanting Mag verwaarloosde of doorgegroeide grafbeplanting zonder meer worden verwijderd? Op menige begraafplaats is in het verleden nauwelijks opvolging gegeven aan bestaande regels in verordeningen. Een van die regels is bijvoorbeeld de toegestane hoogte van grafbeplanting. Door niet tijdig te hoge beplanting te verwijderen of te snoeien zijn veel begraafplaatsen nu begroeid met metershoge coniferen, buxus, roos of zelfs bomen. Dat heeft er soms toe geleid dat sobere, geometrische begraafplaatsen een romantische en minder sobere aanblik hebben gekregen. Wanneer echter plotseling besloten wordt om de regels met betrekking tot grafbeplanting toe te passen, dan kan dat leiden tot complete kaalslag en veel problemen bij nabestaanden en bezoekers. Men kan beter bezien hoe de beheersverordening aangepast zou moeten worden en hoe men het probleem in de toekomst door goed beleid en daarop aansluitend beheer denkt te voorkomen.

SUBSIDIE Hoewel Huis te Vraag in Amsterdam gesloten is, Een van de meest gestelde vragen van beheerders en eigenaren van begraafplaatsen gaat

wordt deze begraafplaats op een dusdanige wijze

over subsidies. Voor onderhoud of restauratie is vaak veel geld nodig. De overheid heeft wel

onderhouden dat flora en fauna hier optimaal

mogelijkheden geschapen om restauraties financieel te ondersteunen, maar de vraag is meestal

kunnen gedijen

groter dan het aanbod. Primair is de eigenaar verantwoordelijk voor de instandhouding van zijn bezit. Hij dient te zorgen voor goed onderhoud en zonodig voor restauratie. De overheid kan hierin financiële ondersteuning geven, maar het huidige stelsel daarvoor is te ingewikkeld en staat te ver af van de praktijk. Het is de bedoeling dat per 1 januari 2006 de huidige regelingen (Brrm 1997 en Brom) vervangen worden door het Besluit rijkssubsidiëring instandhouding

7

LITERATUUR

monumenten (Brim). In deze regeling worden restauratie en onderhoud geïntegreerd en wordt de nadruk gelegd op het stimuleren van onderhoud. De huidige regelingen, waarin gemeenten

– Aptroot, André, en Kok van Herk, Algen,

en provincies een rol spelen, komen geheel te vervallen. In eerste instantie zal de nieuwe

korstmossen en mossen op monumenten, Info

regeling voornamelijk toegepast worden op gebouwde monumenten. Hoewel het de bedoeling

Restauratie en beheer 16, Rijksdienst voor de

is om de subsidiëring toe te passen op alle categorieën monumenten, zullen de zogenaamde

Monumentenzorg, Zeist 1999, te bestellen

‘groene monumenten’ vooralsnog niet gesubsidieerd worden. In tegenstelling tot de oude

via info@monumentenzorg.nl

regeling zullen in het Brim gemeenten wel in aanmerking kunnen komen voor subsidie. Het

– Attema, Ypie, e.a., Instandhouding en

Brim wordt geleidelijk ingevoerd tussen 1 januari 2006 en 2011. Allereerst zullen woonhuizen

herstel van historische natuurstenen graftekens,

en boerderijen in aanmerking komen en vervolgens zullen er elk jaar subcategorieën instromen.

Info Restauratie en beheer 18, Rijksdienst

De tekst van de huidige regelingen, Brrm 1997 en Brom, zijn bij de Rijksdienst voor de Monu-

voor de Monumentenzorg, Zeist 2000,

mentenzorg te verkrijgen, evenals de Beleidsregels onderhoud en restauratie monumenten:

te bestellen via info@monumentenzorg.nl

info@monumentenzorg.nl.

– Attema, Y., en L. Bok (red.), Begraaf-

Ten aanzien van een aantal specifieke zaken rondom begraafplaatsen is het volgende nog

plaatsen als cultuurbezit, Den Haag 2003

van belang. Voor een grafmonument dat onderhoud of restauratie behoeft, dient in principe

(met uitgebreide literatuuropgave)

de eigenaar of degene met een – al dan niet beperkt – zakelijk recht subsidie aan te vragen.

– Bok, Leon, Verantwoord omgaan met fune-

Dit natuurlijk zo veel mogelijk in overleg met de rechthebbende.

rair erfgoed, Een methode, Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist 2003, te

TOT SLOT

bestellen via info@monumentenzorg.nl – Deventer-Klootwijk, J.L. van, e.a.,

Om de gang van zaken op een begraafplaats – beschermd of niet beschermd – voor de

Thematisch handboek lijkbezorging, Den Haag

langere termijn in goede banen te leiden, kan een Plan voor Instandhouding en Ontwikkeling

2000-2004

van Beschermde Begraafplaatsen uitkomst bieden. Aan de hand van deze door de Rijksdienst

– Hofmeijer-van Ham, Marja, e.a., Instand-

voor de Monumentenzorg ontwikkelde methode, waarin ook een financiële paragraaf is opge-

houding van historische graftekens van ijzer, kunst-

nomen, kan een eigenaar een toekomstvisie ontwikkelen die de instandhouding en ontwikkeling

steen en hout, Info Restauratie en beheer 19, Rijks-

van een begraafplaats waarborgt. Op basis van die visie kan bijvoorbeeld bij Burgemeester en

dienst voor de Monumentenzorg, Zeist 2000,

Wethouders een vergunning aangevraagd worden voor een groot deel van de werkzaamheden

te bestellen via info@monumentenzorg.nl

die normaal plaatsvinden op een begraafplaats, maar die het karakter hebben van wijzigingen

– Putten, W.G.H.M. van der, Vraagbaak

of veranderingen, zoals het plaatsen of verwijderen van grafmonumenten en het grote groen-

begraven en cremeren, 200 veel gestelde vragen,

onderhoud. Dagelijkse snoei- en maaiwerkzaamheden of begraven vallen niet onder het

Den Haag 2004

vergunningenstelsel. In onze brochure Verantwoord omgaan met funerair erfgoed wordt de

– Wille, Ada, De laatste tuin, Utrecht 2004

methode uitvoerig besproken. De brochure is op te vragen via info@monumentenzorg.nl.

INFORMATIE Voor informatie en advies over dit onderwerp kunt u contact opnemen met de Rijksdienst voor de Monumentenzorg: Leon Bok, funerair deskundige, 030 · 69 88 621, l.bok@monumentenzorg.nl.

NUTTIGE ADRESSEN De Terebinth (Vereniging voor Funeraire Cultuur)

Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB)

Molenweg 2, 3911 SH Rhenen

Nassauweg 200, 3314 JR Dordrecht

0317 · 61 60 72

078 · 61 33 411, fax 078 · 61 40 959

terebinth@begraafplaats.org, www.terebinth.nl

lob@begraafplaats.nl, www.begraafplaats.nl

Het grafmonument van J.D. Zocher op de door hem ontworpen begraafplaats aan de Kleverlaan te Haarlem RI J K S D I E N S T V O O R D E M O N U M E N T E N Z O R G Broederplein 41 · 3703 CD Zeist Postbus 1001 · 3700 BA Zeist

RDMZ info Architectuur en stedenbouw nr. 6, maart 2005, meegezonden met Nieuwsbrief 2, maart 2005 Redactie Mieke Bus en Dirk Snoodijk Tekst Ypie Attema, Leon Bok en Conradine de Reus Foto’s Leon Bok Vormgeving B@seline, Utrecht Druk Hoonte Bosch & Keuning, Utrecht Voor bestelling van meerdere exemplaren: InfoDesk 030 · 69 83 456. Aan deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend. ISSN 1566-7057

S | 030 · 69 83 211 S | 030 · 69 83 456 InfoDesk T | 030 · 69 16 189 w | www.monumentenzorg.nl @

| www.monumenten.nl | info@monumentenzorg.nl