agpunt 10_1 Cultuurhistorische begraafplaatsen gemeente Aalten.pdf

Gemeente Aalten

Cultuurhistorische begraafplaatsen onder de aandacht De gemeente Aalten heeft veel aandacht voor de cultuurhistorische begraaf­ plaatsen in Aalten, Bredevoort en Dinxperlo. Zij wil de begraafplaatsen deel laten zijn van het hedendaagse leven. Zij doet dit samen met organisaties en particulieren die zich betrokken tonen bij het funeraire erfgoed. In de afgelopen periode zijn de volgende activiteiten uitgevoerd: • het inventariseren, beschrijven en beschermen van de cultuurhistorische begraafplaatsen; • het samenwerken met vrijwilligers voor de instandhouding van niet gemeentelijke begraafplaatsen en graflocaties; • het herstellen/herinrichten van delen van begraafplaatsen; • het herdenken van personen op de begraafplaatsen die al dan niet in de gemeente begraven liggen; • het onder de aandacht brengen van de begraafplaatsen; • het leggen van verbindingen tussen het funerair erfgoed en andere beleidsterreinen.

©2015

Cultuurhistorische begraafplaatsen

in de gemeente Aalten

Inventarisatie, beschrijven en beschermen

Vrijwilligers

Om de cultuurhistorische begraafplaatsen goed in kaart te brengen heeft de gemeente het Monumentenadviesbureau (MAB) de opdracht gegeven om een algemeen rapport op te stellen over de begraafplaatsen en om de cultuurhistorische (delen) van de begraafplaatsen in de gemeente Aalten te beschrijven. Op basis van het rapport en de beschrijvingen heeft de Commissie Cultureel Erfgoed in 2013 het college van B & W geadviseerd om de betreffende (delen van) begraafplaatsen aan te wijzen als gemeentelijk monument. De begraafplaatsen zijn op 13 september 2013 definitief aangewezen als gemeentelijk monument.

Vrijwilligers zijn van groot belang voor het onder­ houd van niet gemeentelijke begraaf­plaatsen. Voor de Joodse begraafplaats in Dinxperlo heeft de gemeente Aalten in 2013 een intentieovereen­ komst afgesloten met Dinxpers Belang, Stichting Landschapsbeheer Gelderland en het NederlandsIsraëlitische Kerkgenootschap (NIK). Een werkgroep onder de vlag van Dinxpers Belang heeft de Joodse begraafplaats in 2014 en 2015 onderhouden en heeft aangegeven dit onderhoud duurzaam te willen voortzetten. De werkgroep heeft voor haar werkzaamheden de Erfgoedprijs van de gemeente Aalten ontvangen.

Voor het onderhoud van de Joodse begraafplaats in Aalten is in 2014 een intentieovereenkomst afgesloten met de ChristenUnie en het NIK. De ChristenUnie heeft contact gezocht met Estinea. Deze organisatie ondersteunt mensen met een beperking. Estinea verzorgt nu het reguliere onderhoud van de Joodse begraaf­plaats in Aalten. De grafheuvel aan het Nannielaantje is ontstaan in de tijd van de eerste burgemeester van Aalten, de heer Christian Caspar Stumph. Hij was burgemeester van Aalten van 1811 tot 1818.

De heer Stumph overleed in 1820. Het was zijn laatste wens om begraven te worden op het oude Smees, omdat hij zich ergerde aan de wantoestanden van het begraven in en om kerken. De laatst bekende eigenaar van de heuvel overleed in 1913. De gemeente Aalten heeft in 2015 de Stichting Vrijwillig Landschapsbeheer Achterhoek (StiVLA) benaderd om het onderhoud van de grafheuvel te verzorgen. De StiVLA heeft aangegeven dit graag op te pakken.

Herinrichting en gewijde grond

in de gemeente Aalten

In het kader van het Centrumplan heeft de begraaf­ plaats aan de Varsseveldsestraatweg in Aalten een functie gekregen als Stiltepark. Het park is in maart 2014 samen met de bewoners van de omliggende appartementen in gebruik genomen door het planten van de laatste boom. De begraafplaats is nu ook ontsloten vanaf de parkeerplaats op De Hoven, waardoor het mogelijk is om de begraaf­ plaats in een dagelijks ommetje op te nemen. Er is een nieuw pad aangelegd waarover ook de veelal oudere omwonenden van de begraafplaats het Stiltepark goed kunnen bezoeken.

Cultuurhistorische begraafplaatsen

Tegenover de begraafplaats aan de Varsseveldse­ straatweg ligt een voormalige r.-k. begraafplaats. Toen in 1829 de begraafplaats buiten de bebouwde kom moest worden ingericht, werd in Aalten gekozen voor een locatie aan de Varsseveldse­ straatweg. De Aaltense katholieken stonden erop dat er voor hen een apart vak werd ingericht en ingewijd. De gemeente kocht hiervoor speciaal een stuk grond aan de overzijde van de straat.

Al na dertig jaar was de begraafplaats te klein en in 1868 werd de r.-k. begraafplaats aan de Piet Heinstraat in gebruik genomen. De voor­ malige r.-k. begraafplaats heeft een functie gekregen als plantsoen. Op initiatief vanuit de buurt heeft de gemeente de locatie in 2015 heringericht, zodat de plek meer recht doet aan de geschiedenis. Op de locatie wordt in het laatste kwart van 2015 een paneel geplaatst met informatie over de geschiedenis van de plek. Voor het r.-k. gewijde gedeelte van begraafplaats Berkenhove aan de Romienendiek heeft de gemeente Aalten opdracht gegeven voor het vervaardigen van een nieuw houten kruis. Het kruis is door houtbewerker Erik Bennink speciaal ontworpen en in 2014 geplaatst op de locatie.

Herdenken en persoonlijke verhalen In de afgelopen jaren hebben er op initiatief van derden verschillende bijzondere herdenkingen plaatsgevonden voor mensen die verbonden zijn aan de gemeente Aalten. Een aantal recente voorbeelden zijn:

Op 13 mei 2015 is er in het kader van 70 jaar bevrijding een gedenkzuil geplaatst op de begraaf­ plaats aan de Varsseveldsestraatweg in Aalten. Met de gedenkzuil worden alle Aaltense soldaten, die in mei 1940 op en rond de Grebberg hebben gevochten, herinnerd. Zeven Aaltense militairen overleefden de strijd niet. Zij worden met een foto herdacht op de zuil. De zuil is onthuld tijdens een indrukwekkende ceremonie, waaraan onder meer

Stichting De Greb en de Koninklijke Militaire Kapel ‘Johan Willem Friso’ hun medewerking hebben verleend. Rond de onthulling is bij de Aaltense Musea een expositie ingericht getiteld ‘Vechten voor vrijheid’. Deze expositie is in samenwerking met Wim Rhebergen tot stand gebracht. In de expositie is onder meer aandacht besteed aan de 7 gesneuvelde soldaten uit Aalten.

in de gemeente Aalten

Cultuurhistorische begraafplaatsen

STILSTAAN BIJ

DE GRAVEN VAN

TOFFERS

BURGERSLACH

orlog Tweede Wereldo zijn tijdens de n die gevallen door kwamen om Naast de militaire betreuren. Zij lachtoffers te ingen of zijn er ook burgers gevechtshandel en, beschietingen, eerd om bombardement de graven gemark 70 van hen zijn anderszins. Van vrijwel vergeten gewone stilstaan bij vele even te kunnen rs. burgerslachtoffe aatweg in Aalten Varsseveldsestr plaats aan de in Aalten • Oude begraaf Piet Heinstraat weg) plaats aan de (ingang Barlose • RK begraaf endiek in Aalten ort aan de Romien hove traat in Bredevo • Berken Prins Mauritss plaats aan de • Oude begraaf in Bredevoort weg Bolwerk plaats aan de rd. • RK begraaf De graven zijn

Deze locatie

n of gecremeerd. elders begrave genoemd. 21 doden zijn de begraafplaatsen een paneel op

Zij worden op

Noem hun namen vergeten worden Opdat zij niet geweld zij door oorlogs Onschuldig vielen hun graven Dwalend langs verdriet Schreiend van stof en as vergaan lichamen tot De verminkte voortbestaan Hun namen blijven namen hun Noem Vergeet ze niet

www.aaltenbevrij

r 2015 gemarkee

tot medio septembe

Aalten. oute gemeente

De folder, met

daarin twee fietsroutes

numenten en

langs oorlogsmo

WO II locaties,

r bij de VVV’s

is verkrijgbaa

in Aalten, Bredevoort

d.nl

en Dinxperlo.

n in de Onderduikr

is opgenome

Tevens in het kader van 70 jaar bevrijding, heeft een werkgroep het initiatief opgepakt om stil te staan bij de burgerslachtoffers in Aalten van WOII. Op zes begraafplaatsen zijn de graven van burgerslachtoffers gemarkeerd en voorzien van bordjes met gegevens. Bij de betreffende begraafplaatsen zijn door gemeente Aalten informatiepanelen geplaatst over het project. Het project heeft plaatsgevonden van 20 maart tot 20 september 2015.

Verbreding en beleving

Op een aantal begraafplaatsen en bij de eerder­ genoemde grafheuvel zijn informatie­panelen geplaatst. Op bepaalde panelen staat een QR code, zoals op het paneel bij de Joodse begraafplaats in Dinxperlo. Door een smartphone voor de code te houden komt men bij een korte film over de locatie. De film is ook te bekijken op www.erfgoedaalten.nl.

Verder zijn er begraafplaatsen opgenomen in de Erfgoedroutes gemeente Aalten en in routes rond het thema Tweede Wereldoorlog. Ook binnen het project ‘Langs heilige huisjes’ dat in 2014 voor de vijfde keer plaatsvond, vormden de begraafplaatsen een onderdeel en waren zij opgenomen in het gelijknamige wandel- en fietsrouteboekje.

De begraafplaatsen in de gemeente Aalten zijn op uiteenlopende wijze onder de aandacht gebracht.

Joodse begraafp

laats

De joodse begraafp laats in Dinxperl o telt 29 grafmonumenten daterend van 1854 tot 1998.

In 1815 waren er voldoende joodse inwoners te houden in om godsdienst een huissyna oefeningen goge. Omstree als zelfstandige ks 1830 werd religieuze gemeen de gemeenschap te erkend. Belangri die verbonden waren met de jke joodse families joodse gemeen Fuldauer, Heilbron schap Dinxperl , Cohen, Pagrach o waren , Baruch en Prins. is van groot belang De familie Prins geweest voor de Dinxperlose Deventer Tapijtfab industrie, door riek naar Dinxperl hun o te verplaats begraafplaats en. Op de joodse herinnert slechts één steen aan zo belangrijke deze voor Dinxperl familie, namelijk o die van het zevenjar Wilhelmina Prins. ig dochtertje, Het merende el van de familie Tweede Wereldo Prins is tijdens orlog omgekom de en in Duitse concentr Ook de zeer geliefde atiekampen. voorzanger Isaac omgekomen Menist is op 14 in Sobibor. De mei 1943 straat waaraan plaats ligt is vernoem deze joodse begraaf d naar hem: Menistst Aan de Kwikkels raat. traat staat een monument ter de 43 joodse nagedachtenis medeburgers aan die tijdens WOII weggevoerd en door de bezetter in concentratiekamp zijn en om het leven De begraafplaats zijn gebracht. is particulier terrein en is op Sabbath feest- en treurdag en joodse en gesloten. Zie voor meer informat ie www.nik.nl

video

In 2012 was het thema van de Open Monumenten­ dag ‘Groen van Toen’. In dat kader heeft er een expositie plaatsgevonden over de begraafplaatsen en zijn er rondleidingen verzorgd.

Jüdischer Friedhof

gemeen te Aalten

Auf dem jüdischen Friedhof in Dinxperlo befinden sich Im Jahre 1815 29 Gräber aus feierten die hier den Jahren 1854 lebenden Juden bis 1998. wurden sie als Gottesdienste in einer Haussynagog selbstständig e Religionsgem e, um 1830 einschaft anerkannt. mit der jüdischen Wichtige jüdische Gemeinde Dinxperlo Familien, die in Verbindung Pagrach, Baruch standen, waren und Prins. Letztere Fuldauer, Heilbron, war von großer Cohen, da sie ihre Deventer Bedeutung für die Dinxperlo’sch Teppichfabrik nach Dinxperlo e Industrie, nur ein einziger verlegte. Auf dem jüdischen Grabstein an diese für Dinxperlo Friedhof erinnert siebenjährige so wichtige Familie, n Tochter, Wilhelmina und zwar der Stein der Prins. Der Großteil der in deutschen Familie Prins Konzentrationslagern ist im Zweiten ums Leben gekommen. Weltkrieg Menist starb am Auch der sehr 14. Mai 1943 beliebte Kantor in Sobibor. Die Isaac Straße, an der nach ihm benannt: dieser jüdische Meniststraat. Friedhof liegt, ist An der Kwikkelstraa t steht ein Denkmal zur Erinnerung Zweiten Weltkrieg an die 43 jüdischen von den Besatzern Mitbürger, die abtransportie im worden sind. rt und in Konzentratio Der Friedhof nslagern ermordet befindet sich in Privatbesitz Fest- und Gedenktagen und ist am Sabbat geschlossen. sowie an den Weitere Informationen jüdischen unter www.nik.nl.

Erfgoed routes

In februari 2015 zijn er op initiatief van de Stichting Vrienden van de Aaltense Synagoge Stolpersteine geplaatst in Aalten. Op de stenen zijn, in een messing plaatje, de naam, geboorte­ datum, deportatiedatum en plaats en datum van overlijden van de Aaltense Joodse burgers gestanst. Dit internationale project is een initiatief van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. De gemeente Aalten is nauw betrokken bij de uitvoering van het project.

In 2010 is er op de begraafplaats Berkenhove een herdenkingsplek met monumentje ingericht voor het ongekende kind. De pastoraatsgroep van de St. Helenakerk in Aalten heeft op 14 december 2014 een wandeling naar deze gedenkplek georganiseerd. Aldaar werden lichtjes ontstoken en persoonlijke teksten, wensen en gedichten uitgesproken.

Door de werkgroep van Dinxpers Belang worden rondleidingen verzorgd voor de basisscholen over de Joodse burgers in Dinxperlo. Een bezoek aan de begraaf­ plaats is een belangrijk onderdeel. Om dit initiatief te ondersteunen heeft de gemeente Aalten samen met de werkgroep een lesbrief ontwikkeld. Deze is te down­loaden op www.erfgoedaalten.nl.

Fietsroute

Ook is er een fietsrouteboekje uitgebracht getiteld ‘Langs de graven’. Deze fietsroutes zijn ook in 2014 en 2015 verkocht bij de VVV’s in de gemeente Aalten.

langs de graven in de gemeente aalten AAlten , Bredevoort,

dinxperlo

Fotografie ©

Fotografie ©

De begraafplaats aan de Varsseveldse­straat­ weg maakt onderdeel uit van de rond­leiding en wandelroute over de Hoornindustrie in de gemeente Aalten, vanwege de hoorndraaiers die er begraven liggen.

Roel Walta

Francien Wiersma-Luimes

www.er fgoeda De ‘Erfgoedroutes

gemeente Aalten’

alten.n l

worden mede

mogelijk gemaakt

door:

Verbindingen leggen Uit de voorgaande initiatieven blijkt dat de gemeente Aalten veel aandacht heeft voor het leggen van verbindingen tussen het funerair erfgoed en andere beleidsterreinen. Het funerair erfgoed wordt onder meer verbonden met cultuur, recreatie en toerisme, educatie, welzijn, groen en ruimtelijke ordening. Op deze wijze maken de begraafplaatsen deel uit van het dagelijks leven van de burgers en van Aalten en kunnen bezoekers op locatie of thuis kennis maken met dit bijzondere erfgoed.

Lesbrief

in de gemeente Aalten

Joden in Dinxperlo

Joods Monume

Cultuurhistorische begraafplaatsen

nt - Kwikkelstraat,

Dinxperlo