Agendabundel

Bundel van de Commissie cultureel Erfgoed van 19 april 2021

Agenda bijlagen agpunt 1 Agenda CCE openbaar 19 april 2021.pdf agpunt 3 Besprekingsverslag CCE OPENBAAR 8 februari 2021_anoniem.pdf agpunt 6_1 Canonbijeenkomst 4 maart jl. terugkoppeling.pdf agpunt 6_2 Uitgebreid verslag Canonbijeenkomst 4 maart 2021.pdf agpunt 6_3 Rol mijnGelderland Erfgoed GLD.pdf agpunt 6_4 Presentatie Canon herijking.pdf agpunt 10 Beleidskader Vrijheid publieksversie 8 april 2021.pdf agpunt 12 Thema OMD 2021.pdf 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

Opening Vaststelling agenda Mogelijkheid tot toevoegen agendapunten Besprekingsverslag vorige vergadering Ingekomen stukken Rijksmonument Beerninkweg 5 in Aalten Canon van de gemeente Aalten. Project 1572 in 2022 Jaarverslag CCE 2020 – eerste opzet. Terugblik Webinar ‘Verduurzaam uw monument’ Svz Gelderland Herdenkt en Vrijheid. Kerkenvisie Oost Achterhoek, stand van zaken Open Monumentendag 2021. Rondvraag Sluiting

Agenda bijlagen 1 agpunt 1 Agenda CCE openbaar 19 april 2021.pdf

Openbare agenda COMMISSIE CULTUREEL ERFGOED Maandag 19 april 2021 om 14.00 uur. Locatie: Raadszaal Markt 7 Aalten. Aalten, 7 april 2021 AGENDA 1.

Opening.

2.

Agenda vaststelling. Mogelijkheid tot toevoegen agendapunten.

3.

Besprekingsverslag van de vergadering d.d. 8 februari 2021.

4.

Ingekomen stukken/stukken ter kennisname.

5.

Rijksmonument Beerninkweg 5 in Aalten

6.

Canon van de gemeente Aalten.

7.

Project 1572 in 2022.

8.

Jaarverslag CCE 2020 – eerste opzet.

9.

Terugblik Webinar ‘Verduurzaam uw monument’.

10. Svz Gelderland Herdenkt en Vrijheid. 11. Kerkenvisie Oost Achterhoek, stand van zaken. 12. Open Monumentendag 2021. 13. Rondvraag. 14. Sluiting.

Bijwonen vergadering in verband met de coronamaatregelen Indien u deze vergadering graag wilt bijwonen, dan kunt u zich tot uiterlijk 16 april 2021 aanmelden via de secretaris s.lammers@aalten.nl. Deze vergadering vindt plaats middels microsoft Teams, u kunt van ons ook een link ontvangen waarmee het mogelijk is om de vergadering te volgen. Inspraak U kunt, als u dat wilt, over deze onderwerpen een bijdrage leveren. Dit kunt u van tevoren kenbaar maken aan de voorzitter van de commissie, via de secretaris s.lammers@aalten.nl. In verband met corona-maatregelen bekijken wij op welke wijze de bijdrage geleverd kan worden. De stukken voor deze vergadering liggen vanaf woensdag 14 april 2021 tijdens kantooruren bij het Klanten Contact Centrum in het gemeentekantoor aan de Hofstraat 8 te Aalten ter inzage.

1 agpunt 3 Besprekingsverslag CCE OPENBAAR 8 februari 2021_anoniem.pdf

Besprekingsverslag Commissie Cultureel Erfgoed

Betreft Datum Tijdstip Plaats

Aanwezig Via Teams:

: : : :

:

Openbare vergadering 8 februari 2021 14:00 uur locatie gemeentehuis Aalten, Markt 7, Raadszaal Markt 7 Aalten dhr. Doodeheefver, dhr. Vrieselaar en mevrouw Oonk dhr. De Graaf, mevr. Erinkveld-Ras, dhr. Crols, dhr. Van Duren, mevr. Brethouwer, wethouder Kok, mevr. Baur (notulen)

1. Opening De voorzitter opent de vergadering en heet de aanwezigen welkom. Deelnemers via Teams: (Architectenbureau Vincent Schreurs) t.b.v. agendapunt 4 en 5 (Simpel Contact mede namens bouwbedrijf Klomps) t.b.v. agendapunt 4 (OHK) t.b.v. agendapunt 4. Verder via Teams: Op locatie:

.

2. Vaststelling agenda Er worden geen agendapunten toegevoegd. 3. Besprekingsverslag van de vergadering 7 december 2020 Pagina 2: bij acties stond een actie voor de heer Crols, de link naar het instandhoudingsplan begraafplaatsen Rijksdienst komt nog. Er is destijds door de gemeente een folder uitgebracht, die was bij de stukken gevoegd. Aangevuld met de activiteiten die sindsdien zijn uitgevoerd in en rond de historische begraafplaatsen. Uitnodigen van vertegenwoordiger LOG komt nog. Pagina 4: over punt 11, adviesstelsel omgevingswet in relatie tot Gelders Genootschap, is overleg geweest met de heer Witjes en mevrouw Oonk. Dit onderwerp komt terug in een van de volgende vergaderingen. Pagina 6: de tweede actie betreft het zenden van de schriftelijke opmerkingen van de heer De Graaf van 22 juni. Deze zijn al verzonden, maar nog niet iedereen heeft ze gezien. Het verslag wordt geaccordeerd. 4. Ingekomen stukken / stukken ter kennisname Er waren meerdere ingekomen stukken. De heer De Graaf vraagt aandacht voor de eerste nieuwsbrief - Gebouwd erfgoed voor gemeenten, van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het lijkt hem goed om het rapport over Markt 5 door te sturen naar de Rijksdienst, i.v.m. de huidige korte

Pagina 1 van 4

beschrijving van het pand. Mevrouw Oonk zal het rapport over Markt 5 in Bredevoort doorsturen naar de RCE. Ook aan het onderwerp droogte wordt aandacht besteed in de nieuwsbrief. De heer De Graaf ziet dat droogte problemen veroorzaakt bij erfgoed, zoals de Grote gracht in Bredevoort en het Kloosterbos. Gaag een keer op de agenda. Dat is akkoord. 5. Aanvraag verbouw Oosterkerkstraat 1, Aalten De gemeente staat achter het plan, legt de heer Bulsink uit. Er is inmiddels een aanvraag ingediend en het advies van de Rijksdienst is binnen. Het advies van Welstand is onderweg. De heer licht de laatste wijzigingen toe. De commissie heeft nog vragen over het herdenkingsraam en over het orgel. Mevrouw Brethouwer vraagt de garantie dat het herdenkingsraam toegankelijk blijft voor bezoekers; Er zijn afspraken met de kerk maar worden die goed vastgelegd voor toekomstige eigenaren/gebruikers, zoals in een kettingbeding? Mevrouw wijst op de zorgfunctie die het pand krijgt en denkt aan een beperkte openstelling. De heer Bulsink vraagt na te denken over het vanuit de binnenzijde verlichten van het glas-in-lood raam, zodat het ook van de buitenzijde goed zichtbaar is. De heer De Graaf vraagt naar de inrichting van de omgeving. Mevrouw legt uit dat de Rijksdienst daaraan geen eisen heeft gesteld. Afgesproken wordt dat nog na te vragen.

De leden van de CCE hebben de zienswijze van de heer ontvangen. In de zienswijze legt de heer uit dat de monumentale status van het orgel de aanleiding was voor het monumentaal verklaren van de kerk. Volgens de heer De Graaf is dat niet het geval. Bovendien betreft het al dan niet afstoten van het kerkgebouw geen zaak voor de erfgoedcommissie, de kerkenraad heeft zelf besloten de kerk te verkopen. De heer Crols licht toe dat het van belang is het orgel te bewaren en zichtbaar te houden. De Rijksdienst eist niet dat het bespeelbaar blijft. Besloten is het orgel te handhaven. De akoestiek zal veranderen, maar waarschijnlijk blijven er mogelijkheden. Er komt nog een overleg met de orgelspecialist van de Rijksdienst. Mevrouw wijst op de stichting ORGEL in Aalten. De heer De Graaf denkt dat het stilhouden van het orgel en eventueel gebrek aan onderhoud het einde van het orgel zal betekenen. Mevrouw begrijpt de zorgen, maar behoud is nu belangrijk, bespeelbaarheid is van latere zorg. Expert laten bekijken is prima, maar er kunnen nu geen toezeggingen worden gedaan. De voorzitter denkt dat dit een heikel punt blijft. De heer Bulsink vraagt nu wel alvast een samenvatting van het advies zodat dat voor de ontwerpvergunning kan worden gebruikt.

De CCE kan zich vinden in het ontwerp maar met aantekeningen over het gedenkraam, het orgel, de bespeelbaarheid daarvan en het goed schriftelijk vastleggen van de afspraken. 6. Splitsing Hoge Heurnseweg 11 in De Heurne De heer presenteert het plan en legt uit dat het een karakteristiek gebouw is. De aanvraag is inmiddels ingediend, de vergunning verleend. Er was geen budget voor de volledige renovatie van het achterhuis, maar er moest wel een extra woning worden gerealiseerd. Het voorhuis blijft zoals het is. Er wordt getracht de achtergevel van het achterhuis te handhaven, de zijgevels worden hersteld. De gebinten op de oude deel blijven staan. Daar binnen wordt los van de kap een woning gerealiseerd in houtbouw. Duurzaam en circulair. De creatieve oplossing wordt gewaardeerd, fijn dat er iets gaat gebeuren en dat de buitenzijde wordt hersteld. Mevrouw Brethouwer vraagt of het door het open karakter niet inregent? De heer legt uit dat de buitenlaag inderdaad niet helemaal dicht is maar dat het binnenhuis wordt beschermd. Mevrouw Ras wijst nog op het Restauratiefonds, dat is ook voor karakteristieke panden beschikbaar. De voorzitter wenst de heer succes met het plan. 7. Straatnaamgeving zijstraat Kalverweidendijk Voorgesteld wordt om de naam Vorsterkamp te gebruiken. De CCE gaat hiermee akkoord.

De heer De Graaf wil nog wel een kritische kanttekening plaatsen: er is wel een sterke neiging naar veldnamen, misschien eens een andere weg in slaan. 8. Project 1572 in 2022 De heer De Graaf schetst de aanleiding van het project. De verovering van Den Brielle 450 jaar geleden heeft veel teweeggebracht in de Lage Landen en ook in Bredevoort. Een belangrijk jaar in de strijd tegen de Spaanse overheersing, die uiteindelijk uitmondde, via de Zeven Verenigde Provinciën,

Pagina 2 van 4

in de geboorte van Nederland. De herdenking in 2022 heeft een link naar vandaag de dag. Burgemeester Stapelkamp heeft een grote rol bij de landelijke herdenking van deze gebeurtenis. De heer legt uit dat er in Bredevoort, na een bijeenkomst in september, al een coördinatiegroep is samengesteld. Gedacht wordt aan activiteiten van april t/m oktober in aanvulling op het landelijk programma. Het is de bedoeling ook inwoners er bij betrekken. Er is ook een link met ’s Heerenberg. Mevrouw Ras is blij dat er verbreding wordt gezocht. Er is veel geplunderd rondom de steden, met name herenboerderijen, wellicht ook daar iets mee doen. De heer legt uit dat de geuzen met name de katholieke kerken hebben geplunderd. Klooster Nazareth, Heijink Winterswijk en Eppink aan de Romienendiek komen ter sprake. Niet allemaal in kaart maar het wordt genoteerd. Mevrouw Oonk vertelt dat de ridders van Gelre op TV Gelderland aandacht besteden aan het project. Deze week staat het ook in de plaatselijke krant. Mevrouw Brethouwer legt uit dat er ook een samenwerking met musea is vastgelegd. Het verbinden van de geboorte van Nederland met de huidige democratie. Er komt een landelijke expositie, die met lokale items kan worden aangevuld.

Voor een link met de huidige tijd is het goed de leerlingen van Schaersvoorde bij het project te betrekken, aldus mevrouw Ze wijst ook op culturele verbinding, geuzenliederen door Camerata Trajectina of muziekuitvoeringen op het orgel. De heer is blij met de tip over geuzenliederen, hij stelt voor dat de coördinatiegroep rechtstreeks contact opneemt met het museum over een aantal zaken en ook met de middelbare school. 9. Kerkenvisie Oost Achterhoek, stand van zaken Mevrouw Oonk legt uit dat nog hard aan de kerkenvisie wordt gewerkt, de laatste kerken moeten nog worden bezocht, dat is nu lastig vanwege corona. De Rijksdienst heeft onlangs ‘De Kerk van alle kanten – De kerk in perspectief’ gepresenteerd, resultaat van het programma Toekomst Religieus Erfgoed. Daarin was Elza van Liere namens de drie Oost Achterhoekse gemeenten aanwezig. https://channel.royalcast.com/cultureelerfgoed/#!/cultureelerfgoed/20210203_1 Vanaf 45.45 uur is Elza van Liere te zien. Mevrouw legt uit dat de OHK-groep geen terugkoppeling heeft gehad en vraagt of dit klopt. Mevrouw Oonk speelt deze vraag door aan mevrouw Van Liere van Coup. 10. Historische begraafplaatsen De gemeente Aalten heeft met het rapport Cultuurhistorische begraafplaatsen de samenleving meer bij de begraafplaatsen betrokken.

De heer De Graaf denkt dat dat best goed is opgepakt, maar er zijn ook landelijke ontwikkelingen hoe dit te doen. In dit kader stelt hij voor om nog een keer goed naar onze begraafplaatsen te kijken, zoals de begraafplaats aan de Stationsstraat/Piet Heinstraat in Aalten. Er is een vrijwilligersgroep maar ook veel achterstand. Het is geen waardig gemeentelijk monument meer, meent de heer De Graaf. Volgens mevrouw Oonk kunnen we wellicht kijken wat er nog meer kan. Het is goed om hier iemand voor uit te nodigen. 11. Uitvraag Erfgoedprijs 2021 Oproep aan allen om na te denken over het enthousiasmeren van potentiële genomineerden. 12. Torenuurwerk Bredevoort uit 1666 Het monumentale torenuurwerk (hoewel niet officieel aangewezen) is in 1942 uit de toren gehaald en bevindt zich in het Onderduikmuseum. De heer De Graaf legt uit dat het museum aan Bredevoorts belang gevraagd heeft of er een geschikte plek is in Bredevoort. Bredevoorts Belang denkt dat het goed is om het torenuurwerk tot gemeentelijk monument te laten verklaren. De voorzitter vraagt dit verzoek bij het college van burgemeester en wethouders neer te leggen. Mevrouw Oonk legt uit dat de gemeente hier naar wil kijken als de CCE dit steunt, maar dan moet de eigenaar hierbij betrokken worden. Dat is de stichting collectie Aaltense Musea.

Mevrouw Brethouwer legt uit dat de intentie is om een betere plek te vinden, waardoor het uurwerk in de context komt waar het verhaal verteld kan worden. Er zal overleg moeten plaatsvinden met mevrouw van de stichting. De vraag om een betere plek is nog niet opgelost met een aanwijzing als gemeentelijk monument. Mevrouw Oonk stelt voor om vanuit de stichting Aaltense Musea en Bredevoorts Belang een gezamenlijk verzoek aan de gemeente te doen voor de aanwijzing van het uurwerk tot gemeentelijk monument. De Voorzitter vat samen dat het verzoek duidelijk is, verzoek om de gemeentelijke monumentenstatus en dan een

Pagina 3 van 4

goede plek zoeken. De heer De Graaf stelt een gezamenlijk overleg voor, op één lijn komen en dan een verzoek indienen. Dat is akkoord, aldus de voorzitter. 13. Rondvraag De provincie heeft verzocht het hele programma van Gelderland herdenkt door te schuiven naar 2022. GS neemt daar 9 maart een besluit over. Mevrouw Brethouwer legt uit dat met behoud van subsidie projecten in het voorjaar van 2022 gerealiseerd kunnen worden. Voor een deel zijn de herdenkingen wel doorgegaan, maar in de Achterhoek grotendeels niet. Gemeenten kunnen individueel besluiten mee te doen. Mevrouw merkt op dat de activiteiten dan samenvallen met de herdenking van 1572 in Bredevoort. De heer De Graaf ziet ook een goede verbinding met 1572 en is blij dat het mogelijk wordt voortgezet vanwege het kerkenproject. 14. Sluiting De voorzitter sluit de vergadering.

Pagina 4 van 4

1 agpunt 6_1 Canonbijeenkomst 4 maart jl. terugkoppeling.pdf

Van: Aan: Onderwerp: Datum: Bijlagen:

Lammers, Simone Lammers, Simone FW: Canonbijeenkomst 4 maart jl. terugkoppeling voor openbare CCE dinsdag 13 april 2021 7:43:02 image001.png Uitgebreid verslag Canonbijeenkomst 4 maart 2021.docx Presentatie Canon herijking.pdf Rol mijnGelderland Erfgoed GLD.pdf

Van: Elmar van Ree | Erfgoed Gelderland [ Verzonden: maandag 15 maart 2021 15:37 Aan: Elmar van Ree | Erfgoed Gelderland CCOnderwerp: Canonbijeenkomst 4 maart jl. terugkoppeling Beste deelnemer aan de canonbijeenkomst van 4 maart, Afgelopen donderdag 4 maart heeft u deelgenomen aan het canoninspiratiemoment, georganiseerd door Erfgoed Gelderland. Mede dankzij uw aanwezigheid was het een (naar wij hopen, ook voor u) geslaagde middag. Bij deze mail vindt u diverse bijlages: de presentatie van Else Gootjes m.b.t. diversiteit/slavernijverleden, een uitgebreid verslag van de bijeenkomst (zie hier: https://erfgoedgelderland.nl/nieuws/terugblik-inspiratiebijeenkomst-herijking-lokalecanons/ voor een beknopt verslag op de website van Erfgoed Gelderland) en de presentatie van Paul Riezebos over de rol van mijnGelderland. Wij blijven natuurlijk graag op de hoogte van de vorderingen en ontwikkelingen rondom de lokale canons en zijn altijd bereid mee te denken waar nodig. Dus schroom niet om ons te mailen bij vragen of bijvoorbeeld uit te nodigen voor een bijeenkomst van uw lokale canonwerkgroep. Nogmaals dank voor de aanwezigheid en een vriendelijke groet, Elmar van de Ree Webredactie & Projecten (aanwezig ma t/m do) 06 39808759

Erfgoed Gelderland blijft goed bereikbaar. Lees meer op onze speciale pagina over Erfgoed Gelderland in coronatijd. Meer over Gelderland te weten komen? Kijk op www.mijngelderland.nl Op zoek naar een digitale leerlijn? Kijk op www.reizenindetijd.nl Uw collectie zichtbaarder maken? Kijk op www.collectiegelderland.nl Vrijwilligers gezocht? Plaats een vacature op www.erfgoedvrijwilliger.nl

1 agpunt 6_2 Uitgebreid verslag Canonbijeenkomst 4 maart 2021.pdf

Verslag Inspiratiebijeenkomst Canonherijking

04-03-2021

Opening en programma Canonherijking opgestart n.a.v. herijking van Canon van Nederland. Paul is als stagiair hiermee bezig. Veel nieuwe energie waait door mijnGelderland. Programma: • James Kennedy (Voorzitter herijkingscommissie Canon van Nederland) over de herijkte Canon van Nederland; • Else Gootjes (Erfgoed Gelderland) over slavernijverleden in Gelderland; • Paul Riezebos (stagiair Erfgoed Gelderland) over canonherijking mijnGelderland; • Alexandra van Steen (canoncommissie Tiel, directeur Flipje en Streekmuseum Tiel) over Canon van Tiel; • Huub Vilé (Huis van de Nijmeegse Geschiedenis) over Canon van Nijmegen; • Rondvraag en Sluiting. Dhr. James Kennedy (voorzitter herijkingscommissie Canon van Nederland) Dhr. Kennedy: Ik wil vooral een tipje van de sluier oplichten, ook geïnteresseerd in hoe jullie erover denken. Wat is herijking? Veel werk, commissieleden waren het anderhalf jaar geleden niet direct met elkaar eens. Er werd gesproken over het herijken van twee of drie vensters, maar ook over een geheel nieuwe canon. Er is een vergaande herijking doorgevoerd: teksten herschreven, nieuwe thema’s, tien vensters vervangen, canon geïnternationaliseerd.

Voor wie is de canon en waarom? • • •

Cultureel erfgoed; Identiteitsvormend; Onderwijs > omdat het een onderwijscanon is, is gekozen voor nieuwe thema’s, om de canon mee te laten bewegen met maatschappelijke ontwikkelingen.

Aandachtspunten: • • • • • •

•

Prioriteiten stellen; Meer vrouwen > Marga Klompé bijv.; Kolonisatie/dekolonisatie; Religieuze diversiteit; Geografische spreiding > canon vaak teveel op Holland gericht; Populaire cultuur meer onder de aandacht (Oranjegevoel) i.p.v. elitecultuur, mensen niet altijd blij mee; Minder abstract > Republiek vervangen door Johan van Oldenbarnevelt, voor leerlingen beter te begrijpen.

Discussie en proces:

Vensters botsen met elkaar, je kunt ze niet allemaal evenveel aandacht geven. Was een langdurig proces. Driekwart van de bestaande vensters werd belangrijk gevonden. Daarna verder in subgroepen, elke subgroep verantwoordelijk voor één of twee thema’s. Vervolgens brainstormsessies en daarna plenair bespreken. Grote meerderheid van nieuwe vensters hebben het niet gehaald > als venster erbij moest komen moesten daar goede redenen voor zijn. Het was makkelijker nieuwe vensters te kiezen dan oude weg te doen.

Herschrijven teksten:

Bureau ingehuurd hiervoor. Alles in tegenwoordige tijd, zinnen vereenvoudigd, suggesties van historici soms doorgevoerd. Teksten waren oorspronkelijk door verschillende auteurs geschreven. Grondig herschreven in maximaal 600 woorden.

Vragen: Elmar: Qua discussie binnen de commissie: Kunt u een voorbeeld geven van hoe een

afweging gemaakt werd? Dhr. Kennedy: Mag ik niet veel over zeggen. Grillig verloop: aantal vensters die er nu in staan waren in eerste rondes niet eens in beeld. Sommige vensters nauwelijks ter discussie gesteld en sommige veel besproken. Heel veel discussies gingen over enkele vensters en teksten. Over Indonesië bijvoorbeeld. A.R. Pelgrom: Valt er iets te zeggen over de houdbaarheid van een canonvenster? Dhr. Kennedy: Interessante vraag. Waarde van een canon is de discussie eromheen: wat is belangrijk en wat niet? Genoeg gezag voor leidende rol, maar altijd ruimte voor discussie. Canon is ‘moving object,’ schuift door in de tijd. Interessant te zien welke vensters lang houdbaar blijken. Fokko de Zee: Wij hebben in Lochem 36 vensters, willen naar 65 vensters. Is het aantal van 50 vensters leidend? Dhr. Kennedy: Nee. Je moet zelf bedenken welke verhalen je wilt vertellen. 65 moet niet het resultaat zijn van niet kunnen kiezen. Ben Bregman: Zou een schaduwcanon van niet gehaalde vensters een optie zijn? Dhr. Kennedy: Hebben geprobeerd dingen in evenwicht te houden. Wat sneuvelde wordt uiteindelijk niet gepubliceerd. Dat zou aan een nieuwe commissie zijn. Anton Stapelkamp: Vindt u het geslaagd dat de focus op Holland losgelaten is? Dhr. Kennedy: Had meer gekund. In al deze opzichten is het een herijking. Heel radicale keuzes zijn er niet gemaakt. Else Gootjes (Erfgoed Gelderland)

Anton de Kom:

De meesters van mijn dochter wisten niet wie Anton de Kom was. Hij werd geboren in Paramaribo in 1898, zijn vader werd geboren vlak voor de afschaffing van de slavernij. De Kom vertrok naar Nederland omdat hij moeilijk aan werk kon komen. Leerde zijn vrouw kennen in Den Haag en ontwikkelde zich tot schrijver en dichter. Voor het sterven van zijn moeder ging hij terug naar Suriname. De autoriteiten waren niet blij met zijn kritische toon en hij richtte een soort adviesbureau op. Mensen kwamen naar hem toe voor arbeidersbeweging. Vervolgens werd hij gevangen gezet, verbannen uit Suriname en dus keerde hij terug naar Nederland. Hij schreef het boek ‘Wij slaven van Suriname’, een protest tegen het koloniale bewind. Boek werd in die jaren nog niet heel bekend, publicatie rond jaren ’30. Ging tijdens WOII bij het verzet (communismekrant ‘De Vonk’), kwam in concentratiekamp om het leven. In jaren ’60 werden boeken herontdekt, stoffelijke resten overgebracht naar Nederland en op nationale erebegraafplaats in Loenen begraven. Nieuw, verrassend venster van de canon.

Sporen van Slavernijverleden:

Zijn nu ruim een jaar bezig met Sporen van Slavernijverleden. Er zijn heel veel sporen te vinden in Gelderland. Hoe vind je die sporen en waar moet je aan denken? Wat waren nou de koloniale bezittingen? Je kunt bijvoorbeeld kijken naar de gecompenseerde slavenhandelaars/plantageeigenaars. Toen slavernij verboden werd, werden zij gecompenseerd. Ongeveer 32 in

Gelderland. Daarnaast moesten ex- tot slaaf gemaakte mensen na de afschaffing doorwerken en kregen daarna pas vrijheid. Nu special Sporen van Slavernijverleden op mijnGelderland. Met onderzoekers nu mee bezig, veel open eindjes. Voorbeelden zijn: • Harderwijk > koloniaal werfdepot, KNIL soldaten, mannen uit West-Afrika geronseld. Dienstverband KNIL beloofde vrijheid. Burgemeester Jan Bavius de Vries was plantage-eigenaar in Suriname. De Historische Vereniging Harderwijk wil hier meer aandacht aan besteden; • Afrikaanse bedienden bij landhuizen en kastelen > Paleis het Loo, kasteel Rosendael, Kasteel Cannenburch, Anna van Vossenburg. Tot slaaf gemaakte personen te vinden in kasboeken; • Slavernij in Nijkerk > Arent van Curler betrokken bij kolonialisme, historische vereniging is daar nu mee bezig. Nu in een ander licht gezet; • Nazaten in Gelderland > verbinding met plantages, persoonlijke geschiedenissen, herkenning en erkenning. Schuld en schaamte, verborgen geschiedenis, rollen lopen door elkaar: niet zwart-wit.

Vragen: Dunya Verwey: Richt het zich alleen op Suriname/Caraïben of nemen jullie ook andere koloniën mee (Nederlands-Indië bijv.)? Else: Ook Indonesië, koloniaal werfdepot bijv. ook erg gericht op de oost. Rolf Vonk: Moet het onderzoek er concreet toe leiden dat regiocanons vanuit deze thematiek vensters krijgen? Else: Autonomie ligt bij jullie. Zou zeker kunnen, de sporen zijn er. Henriette: er zijn veel databases die tot jullie beschikking staan. Paul Riezebos (Stagiair Erfgoed Gelderland)

Canons op mijnGelderland:

Canons zijn te vinden op MG en via de website van de Canon van Nederland. Via die vensters kom je opnieuw uit op mijnGelderland. Wat mogelijk is, is een aparte website voor jouw canon. Bijna 200.000 bezoekers wisten afgelopen jaar de canons op mijnGelderland te vinden. Verder bezig met het doorbladerbaar maken en linken aan gerelateerde vensters en verhalen.

Afbeeldingen en auteursrecht: • • •

Minimaal 1, maximaal 8 afbeeldingen; Toevoegen YouTube filmpjes ook mogelijk; Beeldrechten: van wie mag de afbeelding gebruikt worden en onder welke voorwaarden? Geschikt voor hergebruik? Niet commercieel? Vermelding van de auteur? Zie ook handleiding verhalen schrijven voor mijnGelderland: https://mijngelderland.blob.core.windows.net/media/11997/handleiding-verhalenschrijven-voor-mijngelderland-2021-v1.pdf.

De rol van Erfgoed Gelderland: • • • • • •

Ondersteunen van het proces; Advies; Digitaal presenteren van canon; Stimuleren van herijking; In overleg is een grotere rol ook mogelijk; Om de zoveel tijd (10 jaar) herzien.

Contactpersonen: • • •

Canon wordt door commissie samengesteld; Het liefst drie contactpersonen; Linken van de canon aan organisatie gewenst, hiermee wordt canon verbonden aan organisatie en blijft deze benaderbaar voor in de toekomst.

Vragen: Ferry Lichtenberg: Is ook een niet geografisch gebonden canon mogelijk? Henriette: Voornamelijk regiocanons, daarvoor bieden wij ondersteuning, anders

is het eerder een special op MG. Paul: Je kunt verhalen insturen die als special gebundeld kunnen worden. Kelly Kreintjes: Is het bij het vormgeven van de canons het voorbeeld gevolgd van de Canon van Nederland? Henriette: Laten ons voornamelijk leiden door mijnGelderland. Dunya Verwey: Wellicht vensters verbinden met muziek? Henriette: Audiofragmenten toevoegen is mogelijk. Jan Reijnen: Fijn samen te werken met specialisten van Erfgoed Gelderland, leidde tot kwaliteit. Henriette: Dankjewel, doen wij heel graag! Ingrid Oonk: Is het mogelijk te linken naar fysieke objecten? Henriette: Belangrijk is je af te vragen: Voor wie is deze canon? Beoogd gebruik is bijv. onderwijs met herkenningspunten, dan kan het altijd helpen. Soms is het ook niet goed mogelijk. Alexandra van Steen (Canon van Tiel)

Canon en museum:

In 2006 was Flipje en Streekmuseum Tiel het eerste museum in Nederland dat een fysieke presentatie had van de canon. Oudheidkamer Tiel heeft teksten gemaakt, geschikt voor basisonderwijs, voortgezet onderwijs en bezoekers museum. Tekst op B1 niveau past daar goed bij. In een vrij kleine setting vijftig kastjes per tijdvak zichtbaar, symbolen uit onderwijs erbij. Kinderen kunnen het herkennen, maar toeristen ook > meeste collectie uit middeleeuwen, nu ook veel van de Romeinen.

Herijking:

Voor ons belangrijk: twee grote zalen teruggebracht tot vijftig kastjes. Kleine teksten en kleine kastjes met één of twee voorwerpen werkt heel erg goed. Verdiepingsslag op website maken, daar komt ook heel andere bezoeker dan in het museum. Commissie met Emile Smit zal zich bezig houden met canonherijking.

Vragen: Elmar: Bedankt Alexandra. Ben Bregman is ook aanwezig, specialist onderwijs. Als

canoncommissie met educatievragen zit, mail dan Ben even via b.bregman@erfgoedgelderland.nl. Huub Vilé (Canon van Nijmegen)

Participatie:

Participatie van inwoners van de stad Nijmegen belangrijk. Nog niet veel ervaring mee, wel veel ideeën. Historische verenigingen betrekken, ideeën over nieuwe canonvensters.

Commissie canon stelt vensters vast > inwoners stad worden betrokken in keuzeproces. Voor scholieren wordt een prijsvraag uitgeschreven, om ook hen te stimuleren.

Proces:

Inzetten op groot bereik: pop up tentoonstellingen door de wijken, schaduwcanon en tijdelijk een 51e vensters (iedere keer weer een ander). Op die manier inwoners en organisaties actief betrokken houden. Verder nog sub-canons vormen om op kleinere schaal nog verdieping toe te voegen. Educatie is belangrijke pijler.

Vragen: Hubert Slings: Wat is het verschil tussen keuzevensters en het 51e venster? Huub: Keuzevensters zijn bedoeld voor herijking, keuze bij deel van de inwoners.

Je hebt altijd discussie over vensters, keuze niet volledig aan commissie zelf. 51e venster achteraf en wisselend, om bezig te blijven met nieuwe thema’s. Henriette: Hoe vaak is een 51e venster mogelijk? Huub: Deels afhankelijk van input. Moet ook voldoende tijd zijn om venster mooi vorm te geven. Eens in het halfjaar bijvoorbeeld. Henriette: Educatie belangrijk, verbonden met bedrukte canon. Kun je daarmee verbinding met onderwijs het beste maken? Huub: Voor leerlingen zelf minder interessant, websites zijn voor thuis makkelijk. Gedrukte vensters voor docenten wellicht interessant. Ben: Leerlingen maken soms ook een eigen canon als opdracht, bijvoorbeeld voor Reizen in de Tijd. Aan het eind van de bassischool stel je je eigen canon samen, met inspiratie van de lokale canon. Henriette: Creatieve manier om leerlingen zelf aan de slag te laten gaan. Laat meer herinnering achter. Anton Stapelkamp: In Aalten wordt er gewerkt met leskisten en werkbladen. Goedkoper dan iedereen een boek te geven. Henriette: Canon is dan eerder een bron waarmee ze aan de slag kunnen. Else: Hoe doe je dat met flexibele vensters als je ook een boekje gaat uitbrengen? Ook met herijking, digitale oplossing lijkt mij flexibeler. Huub: 51e venster is allemaal online, maar uit ervaring weten we dat achterban een boekje fijn vindt, voor promotie wel belangrijk.

Maar met oog op herijking zal online altijd groter blijven dan het gedrukte. Rondvraag

Annelijn Scherff: Over herijking canon is nog wat onzekerheid, wellicht beginnen met

aanpassen één venster. Kun je ook op Canon van Nederland canons aanpassen? Elmar: Ja, dat kan. Jan Reijnen: Wij zijn in Maas en Waal met digitale canon gestart. In het begin: uitgeven in boekvorm? Griezelig om er een dood werk van te maken, er wordt steeds meer digitaal, boek wordt naslagwerk en leent zich dat voor een canon? Hubert Slings: Eén keer in de tien jaar een boek uitgeven, ligt een beetje aan de situatie. Zie ik wel brood in. Voordeel digitaal is makkelijker actueel te houden. Sluit elkaar niet uit. Doelgroep prefereert dat soms. Emile Smit: Het is niet dood in een boek. Je bent idioot bezig als je boeken maakt met veel tekst en weinig illustraties. Canons goed te visualiseren. Omgekeerd: websites hebben iets vluchtigs. Boeken zijn fijn. Om de tien jaar is het helemaal niet zo gek. Anton Stapelkamp: Iemand ervaring met samengestelde gemeenten? Wisselt nogal eens.

Emile Smit: Als je persé een canon wilt van een gemeente: letten op dingen die

samenvallen maar ook op dingen die uniek zijn. Vraag jezelf af: moet een canon aan bestuurlijke eenheid gebonden zijn? Verschillende canons ook mogelijk. Karine: Fusie gemeente is ophanden. Bij het maken van een canon moet ieder dorp zijn eigen dingen erin houden. Mooi als gemeente erachter staat. Henriette: Als historische commissie kijken naar wat is waar gebeurd, mooie van canon is dat volledigheid geen vereiste is. Jan: Boekwerk? De kopij is er, de plaatjes. Wie betaalt het uitgeven van een boek? De gemeenten gaven allemaal een klein bedrag. Henriette: Heel erg bedankt voor jullie aanwezigheid, voor het delen van de kennis en bieden van inspiratie.

1 agpunt 6_3 Rol mijnGelderland Erfgoed GLD.pdf

4 maart 2021

● Op mijngelderland.nl/canons/ ● Op canonvanNederland.nl ● Eigen website (optioneel) ● Voorbeeld: Verhaal van Maas en Waal ● Sociale media en Nieuwsbrief ● Video ● +/- 200.000 bezoekers afgelopen jaar (23%)

● ‘Doorbladerbaar’ “Dit verhaal is onderdeel van de canon van Hattem, om naar het volgende venster te gaan, klik hier.”

● Linken aan gerelateerde vensters en verhalen “Een kleine honderd jaar later, in 1543 zou op deze plek Huis Morgenster verrijzen.”

• Maximaal 8 • Ingesloten video

Van wie mag deze afbeelding gebruikt worden en onder welke voorwaarden? • • • •

Geschikt voor hergebruik Niet commercieel? Vermelding van de auteur? Zie ook handleiding verhalen schrijven voor mijnGelderland

Vragen? Mail naar info@mijngelderland.nl

● Ondersteuning van het proces ● Advies ● Digitaal presenteren van canon ● Stimuleren van herijking In overleg: • Grotere rol

Canoncommissie: ● Contactpersonen (het liefst 3) Organisatie ● Eigenaarschap ● Verantwoordelijk

Gebruik de chatfunctie Specifieke vragen: info@mijngelderland.nl

1 agpunt 6_4 Presentatie Canon herijking.pdf

Sporen van slavernijverleden in Gelderland

Venster Anton de Kom

Anton de Kom 1898-1945

Koloniale Rijk. Republiek der zeven Verenigde Nederlanden (1599-1795) en Koninkrijk der Nederlanden

Gids Slavernijverleden Nederland Auteur: Dienke Hondius, Nancy Jouwe, Dineke Stam Jennifer Tosh Uitgever: Lm Publishers

Lijst namen gecompenseerden + plantages + namen tot slaafgemaakten

Gelderse sporen

Harderwijk

Collecte Rijksmuseum Portret Kees Pop, Isaac Israels

Afrikaanse bedienden/landhuizen & kastelen

Kasteel de Cannenburch Geldersch Landschap en Kasteelen

‘un bonnet pour le petit Housard qui eux le malheur d’etre noire’.

Nijkerk

Nazaten in Gelderland • • • •

•

Verbinding met plantages Persoonlijke geschiedenissen Herkenning en erkenning Schuld en schaamte, verborgen geschiedenis Rollen lopen door elkaar: niet zwart –wit

Ik vind schaamte en schuld totaal niet nodig. Dit gebeurde honderden jaren geleden. Niemand die nu leeft, heeft daar direct verantwoordelijkheid voor. Maar waar je wel verantwoordelijkheid voor hebt, is je te informeren over wat zich heeft afgespeeld. Omdat het voor de samenleving wel belangrijk is. Je kunt niet de glorieuze kant van de geschiedenis vieren zonder dat je er rekenschap van geeft dat die niet voor alle mensen gold. Ik zou willen dat de bezoeker het tot zich neemt, empathie heeft en weet dat er meerdere kanten zijn.’ Valieka Smulders, hoofd conservator Rijksmuseum

Hoe op zoek? https://mijngelderland.nl/specials/sporen-van-slavernijverleden https://erfgoedgelderland.nl/sporenvanslavernijverleden/

https://magazines.cultureelerfgoed.nl/terugnaardetoekomst/2019/01/in dex http://www.suriname-heritage-guide.com/

Vragen of meer weten?

Meer onderzoek of advies nodig? We denken graag met u mee!

b.esseboom@erfgoedgelderland.nl e.gootjes@erfgoedgelderland.nl

06-21502898 06-33776999

1 agpunt 10 Beleidskader Vrijheid publieksversie 8 april 2021.pdf

[

Beleidskader Vrijheid publieksversie

Enkele citaten van Koning Willem-Alexander uit de troonrede van 15 september 2020:

“Nooit zal ik de Nationale Dodenherdenking van 4 mei 2020 vergeten. Het was onwerkelijk en zeer realistisch tegelijk: die bijna lege Dam, de stilte

[ Beleidskader Vrijheid publieksversie

nog oorverdovender dan anders, en het besef dat de viering van 75 jaar vrijheid noodgedwongen een ingetogen karakter had gekregen.”

“Een 94­jarige veteraan maakte veel los met een in­ gezonden brief waarin hij de jongeren van Neder­ land opriep vol te houden en solidair te zijn met zijn generatie. Een 18­jarige student schreef hem terug hoe dankbaar hij was voor de vrijheid en alle mogelijkheden waarmee hij en zijn leeftijdgenoten opgroeien. Maar hij schreef ook hoezeer zij die vrijheid nu missen, hoe zij sleutelmomenten in het leven zomaar zien passeren en hoe extra onzeker de toekomst door de coronacrisis voelt.”

uitgave provincie Gelderland Arnhem, maart 2021

Vrijheid

Inhoudsopgave Voorwoord

5

1. Inleiding

6

2. Doelstelling, kader, ambities en doelgroepen

7

3. Relatie Gelderland Herdenkt en Vrijheid

8

4. (Inter)nationale samenhang

8

5. Wageningen

9

6. Regionale invulling Vrijheid

11

Mijn werk is vaak gericht op het hier en nu, maar zeker ook regelmatig op de toekomst. En wie vooruit denkt, kijkt ook terug naar het verleden. Onze Gelder­ se oorlogsgeschiedenis biedt daar alle aanleiding toe. De laatste, grote wereld­ oorlog in Nederland heeft onze wereld ingrijpend ​veranderd. En indringende lessen geleerd. Mij motiveert het om het juiste te willen doen. Door mensen te zien zoals je ze mag zien. Inwoners die onder zo goed mogelijke omstandig­ heden hun leven zo zinnig en prettig mogelijk willen invullen. Met daarin ruimte voor degenen die anders (lijken te) zijn.

a. Airborneregio

Het programma Vrijheid is opgezet omdat nieuwe generaties steeds verder los komen

b. Veluwe

van de Tweede Wereldoorlog. We hebben de verhalen, de foto’s/films en nog slechts

c. Achterhoek en Liemers

enkele getuigen die ons terugbrengen naar de wreedheden van toen. Het ervan

d. Nijmegen en omgeving

weten blijft belangrijk. We gaan daarin verder kijken dan onze Nederlandse, Gelderse

e. Rivierengebied

grenzen. Zo is er bijvoorbeeld ook aandacht voor de manier waarop de Verenigde Na­

7. Grote Gelderse evenementen

15

8. Overkoepelende projecten

16

ties en de Europese Unie vrede willen realiseren. En de verhalen van veteranen blij­ ven verteld en gehoord worden. Ons oorlogsverleden is meer dan een geschiedenis­ les, we moeten hieruit de lessen trekken voor vandaag en morgen.

a. Innovatie b. Educatie

Het programma Vrijheid moet dit complexe, maar o zo belangrijke bewustzijn reali­

c. Communicatie en marketing

seren. Bewust van een gevoelig, ernstig oorlogsverleden, dat van invloed is op onze

9. Jongeren

18

10. Begroting en financiën

19

huidige keuzes. Ik ben blij dat de Airborneregio, Veluwe, Achterhoek & Liemers, Rijk van Nijmegen en het Rivierengebied hebben a ​ angeven die handschoen te willen oppakken. Ik nodig ​de regio’s uit gebruik te maken van de mogelijkheden die het programma biedt. Onder meer om jongeren via Educatie en Innovatie iets mee te ge­ ven. Inspiratie waarmee ze hun huidige en toekomstige, belangrijke keuzes kunnen maken. Want Vrijheid is niet vanzelfsprekend.

gedeputeerde Vrijheid, Peter van ’t Hoog

4

5

1

Inleiding ‘Vrijheid is niet vanzelfsprekend.’ Dat was de leidraad van het programma Gelderland Herdenkt, 75 jaar Vrijheid in 2019 en 2020. Onder dit motto werd stilgestaan bij het einde van de Tweede Wereldoorlog en 75 jaar vrijheid. Gelderland Herdenkt krijgt in de jaren 2021 tot en met 2023 een vervolg met het programma Vrijheid, onder hetzelfde motto. Daarmee wordt een brug geslagen naar de volgende ‘kroonjaren’,

2

Doelstelling, kader, ambities en doelgroepen

2024/2025, 80 jaar na de beëindiging van de Tweede Wereldoorlog. De doelstelling van het programma Vrijheid is een impuls geven aan een actieve Gelderland was van september 1944 tot en met mei 1945 negen maanden onaf­

bewustwording van naoorlogse generaties in Gelderland van de onschatbare waarde

gebroken het centrum van de bevrijdingsstrijd van Nederland. Met Zeeland behoort

van vrijheid en hoe wij met elkaar samenleven in deze vrijheid. Bewust zijn van de

Gelderland tot de provincies met de meeste oorlogsslachtoffers en oorlogsschade.

immense betekenis van het hebben van vrijheid, hoe we samen in vrijheid leven en

Steden en dorpen werden verwoest, talloze locaties in Gelderland herinneren aan de

deze borgen voor de toekomst.

periode 1940-1945. De verhalen over wat de mensen toen doormaakten worden van generatie op genera­

Als we in dit programma spreken over ‘vrijheid’, wordt gerefereerd aan hoofdstuk 1

tie doorgegeven en zitten als het ware in ons DNA. Een provincie die zozeer gete­

van de Nederlandse Grondwet. Dit hoofdstuk borgt onze grondrechten en daarmee

kend is door die strijd om de vrijheid, is het aan zichzelf verplicht de herinnering

de vrijheid in onze samenleving. Het gaat bijvoorbeeld om de vrijheid van menings­

aan die tijd levend te houden. Door te blijven herdenken en de vrijheid te vieren.

uiting, de vrijheid van vergadering en betoging en de vrijheid van godsdienst en

Door de lessen die we uit die periode trekken op een eigentijdse manier door te

levensovertuiging. We schenken ook aandacht aan de waarde en het functioneren

geven.

van democratie en rechtstaat als waarborgen voor die vrijheid.

Vrijheid is geen statische waarde, maar een kernwaarde die steeds vraagt om reken­ schap geven, actie, alertheid en maatschappelijk debat. Democratie, rechtstaat en

In het programma Vrijheid passen historische gebeurtenissen, onze recente ervarin­

vrijheid zijn drie met elkaar verbonden begrippen die een belangrijke basis vormen

gen tijdens de coronacrisis en discussies over de inclusieve samenleving. De histori­

om in vrijheid te kunnen leven. Nu, maar ook in de toekomst. De boodschap blijft:

sche begrenzing van het project ligt bij de Tweede Wereldoorlog. Andere historische

‘Vrijheid is niet vanzelfsprekend’.

episoden kunnen aan bod komen als de actualiteit daarom vraagt, zoals de discussie rond ons slavernijverleden. Net als Gelderland Herdenkt richt Vrijheid zich op een zo breed mogelijk publiek, waarbij jongeren een aparte focusgroep vormen. Elke Gelderlander krijgt de kans deel te nemen aan het programma, dat is de ambitie. Of hij of zij daar gebruik van wil maken, is een eigen keuzevrijheid.

6

7

3

Relatie Gelderland Herdenkt en Vrijheid

5

Wageningen Op 5 mei 1945 werd in Wageningen, in Hotel de Wereld, een einde gemaakt aan de meest recente bezetting van Nederland. Het bezorgde Wageningen de titel ‘stad der

Het programma Vrijheid ligt in het verlengde van Gelderland Herdenkt. Inhoudelijk

bevrijding’. Onder verantwoordelijkheid van Wageningen45 (gemeente Wageningen

lopen ze in elkaar over. Als het gaat om subsidieregelingen zijn het echter geschei­

en Stichting Nationaal Comité Herdenking Capitulaties 1945) zijn hier elk jaar op 4

den trajecten. De subsidieregeling voor het programma Vrijheid is per 3 mei geopend

mei de dodenherdenking en op 5 mei de bevrijdingsvuurestafette, het defilé en het

en geldt tot eind 2023.

Gelders Bevrijdingsfestival.

Het programma Gelderland Herdenkt was gebouwd op een samenwerking tussen

Wageningen45 wil zich echter niet beperken tot beide dagen in mei, maar perma­

de provincie en de Gelderse gemeenten. Van beide zijden bestaat de wens om die

nent ‘een platform bieden voor vrede en vrijheid en heeft ten doel het herdenken

samenwerking voort te zetten richting de volgende ‘kroonjaren’, 2024­2025, 80 jaar

van de capitulaties, vieren van de verkregen vrijheid en aandacht te vragen voor de

na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Het programma Vrijheid reikt echter niet

wereldwijde vraagstukken van vrede, vrijheid en veiligheid vanuit Wageningen.

verder dan de ‘regeerperiode’ van de huidige Gelderse coalitie, 2019­2023. Mogelijk

Gewerkt wordt aan een onderscheidend programma: lokaal, regionaal, landelijk,

krijgt het daarna een vervolg.

internationaal, het hele jaar rond. Met ontmoetingen, evenementen, dialoog, kennis­ deling en educatie. Fysiek en online. De coronacrisis maakt ook dit jaar op 4 en 5 mei grote publieksevenementen onmo­

4

(Inter)nationale samenhang

gelijk. Als alternatief werkt Wageningen45 samen met Omroep Gelderland, Poppunt Gelderland en Cultuur Oost aan een ‘Muzikale tour van de vrijheid’. Die bestaat uit ontmoetingen tussen verhalenvertellers (mensen met een persoonlijk verhaal over WOII) en muziekmakers, bij circa acht locaties in Gelderland die een rol speelden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het gaat om verhalen over leven en dood, verzet, verraad, vriendschap, onderdrukking en vrijheid. Muziekmakers van nu laten zich inspireren door de verhalen van toen, aangevuld met hun eigen ervaringen en blik

Het programma Gelderland Herdenkt stond niet op zichzelf. Niet alleen in Gelder­

op de wereld.

land, maar in heel Nederland en elders in de wereld werd in 2019 en 2020 stilgestaan

Wageningen heeft een prominente plaats in het programma Vrijheid.

bij het einde van de Tweede Wereldoorlog en 75 jaar vrijheid gevierd, tot de corona­ crisis roet in het eten gooide. Vrijheid bestaat bij de gratie dat je onvrijheid voorkomt. In eigen land, wereldwijd. In het programma Vrijheid is daarom aandacht voor internationale organisaties als de Verenigde Naties en de Europese Unie, die onder meer in het leven zijn geroepen om vrede, vrijheid en veiligheid te borgen, zoals Defensie in eigen land. De Nederlandse veteranen, die dienden in ruim honderd vredesmissies sinds de Tweede Wereldoorlog, verdienen aandacht in Vrijheid. Het Nederlands Veteranen­ instituut in Doorn en de 11e Luchtmobiele Brigade ondersteunen het programma actief.

8

9

6

Hattem Oldebroek

Veluwe

Elburg

Achterhoek/Liemers Airborneregio

Heerde

Gelderland Herdenkt was opgebouwd rond een gemeenschappelijk verhaal: Gelder­

Nunspeet

Harderwijk

land in de Tweede Wereldoorlog, met name het laatste oorlogsjaar september 1944-

Epe

Rivierengebied

mei 1945. Binnen dat kader hadden de Gelderse regio’s Arnhem (Airborneregio),

Ermelo

Regio Nijmegen

Nijmegen, Achterhoek/Liemers, Veluwe en Rivierengebied elk hun eigen verhaal, accenten en momenten. Zo ontstond een gezamenlijk programma.

Putten Nijkerk

In september 2019 kwamen de Airborneregio en Nijmegen en omgeving volop aan

Voorst

Apeldoorn

bod met hun herdenkingsactiviteiten rond Market Garden, de Slag om Arnhem,

Lochem

in september 1944. De regio’s Veluwe, Achterhoek en Rivierengebied wilden in het

Barneveld

voorjaar van 2020 met name stilstaan bij de Bevrijding in het voorjaar van 1945 en

Zutphen

75 jaar vrijheid vieren. Zoals bekend viel dat deel van Gelderland Herdenkt door de

Brummen Scherpenzeel

Arnhem Wageningen Culemborg

Buren Neder-Betuwe

Geldermalsen

Tiel

Neerijnen

Druten West Maas en Waal

Maasdriel

coronacrisis in het water, onderdelen worden alsnog ingehaald. De provincie en genoemde regio’s willen in het kader van Vrijheid op dezelfde ma­

Bronckhorst

nier samenwerken als bij Gelderland Herdenkt: een gezamenlijk Gelders verhaal en

Doesburg

Oost-Gelre

Renkum Westervoort Overbetuwe

Duiven

Montferland

Zevenaar

Beuningen

OudeIJsselstreek

educatieprogramma, een aantal Gelderse evenementen en daarnaast per regio eigen

Winterswijk

Doetinchem

Lingewaard

Aalten

verhalen, accenten en momenten. Het is belangrijk op te merken dat Vrijheid wat betreft impact, mensen en middelen aanzienlijk bescheidener zal zijn dan Gelderland Herdenkt en als zodanig gezien moet worden als een overgang naar de volgende kroonjaren, 2024-2025, 80 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog.

Nijmegen Wijchen

Zaltbommel

Berkelland

Ede Rozendaal Rheden

Lingewaal

Regionale invulling Vrijheid

Niettemin begint het programma Vrijheid al de nodige contouren te krijgen.

Berg en Dal

Hier volgt een overzicht per regio.

Heumen

1 Overbetuwe is tevens penvoerder

voor Regio Rivierengebied 2 Gemeente Arnhem is tevens pen-

voerder voor de Regio Veluwe

10

11

a

Airborneregio De Airborneregio zet in op verdere uitvoering van het

c

Achterhoek en Liemers In de regio Achterhoek kozen acht gemeenten voor samenwerking in het kader van

Masterplan Airborneregio 2018-2022 en met name het

Gelderland Herdenkt, 75 jaar vrijheid, met als leidraad ‘Samen vieren we de vrijheid’.

toekomstbestendig maken van de programmalijnen her­

De Liemerse gemeenten Duiven, Westervoort en Zevenaar sloten zich daarbij aan.

denken, beseffen en beleven. Zo wil zij het verhaal van de

Daarnaast werd de samenwerking gezocht met negen gemeenten in de Duitse grens­

Slag om Arnhem vertalen naar het nu, de dialoog aangaan

regio om samen met hen 75 jaar vrijheid te vieren, onder meer met een gezamen­

over heden­­daagse vraagstukken, gelieerd aan vrijheid en

lijke vrijheidsmaaltijd en de grensoverschrijdende exposities Kind van de Vrijheid,

onderliggende begrippen.

Sporen van de Vrijheid en Kunst en Vrijheid. Het Achterhoekse programma viel vrijwel

Daarnaast werkt de regio aan doorontwikkeling van

geheel in het water door de coronacrisis. Een deel wordt nog ingehaald.

digitale educatieve programma’s en projecten, samen

De Achterhoekse gemeenten hebben besloten de samenwerking voort te zetten en

met onder meer het mbo, het Airborne Museum Harten­

dat geldt ook voor hun Duitse partners. In het kader van Vrijheid wordt gedacht aan

stein, het Platform Militaire Historie Ede en de Stichting

een grensoverschrijdend basisprogramma met als thema: ‘Vrijheid maak je samen’

Driel-Polen.

of ‘Vrijheid in verscheidenheid’. Bij het programma zullen musea, culturele- en erfgoedinstellingen, het onderwijs en sportorganisaties betrokken worden. Lokale initiatieven zijn welkom, vanuit het motto ‘iedereen doet mee’. Mogelijke programmaonderdelen zijn grensoverschrijdende ontmoetingen over vrijheid, uitingen van kunstenaars en vrijdenkers, vrijheidsroutes en een Duits-

b

Nederlandse Vrijheidsprijs.

Veluwe Op de Veluwe ontwikkelden 21 gemeenten in het kader van Gelderland Herdenkt gezamenlijk het programma Veluwe

 De Spiegel | Renee van Bavel

d

Nijmegen en omgeving In de regio Nijmegen konden de activiteiten en evenementen in 2019 en begin 2020

Remembers, met zo’n 40 evenementen en 130 projectjes uit

in het kader van Gelderland Herdenkt doorgaan. De activiteiten, gepland in mei 2020

de haarvaten van de samenleving (‘poppies’). Het programma

zijn deels afgelast en deels verplaatst naar latere data. In het Gelderland Herdenkt

moest vanwege de coronacrisis vrijwel geheel worden

regioprogramma werkten de volgende gemeenten samen: Nijmegen, Berg en Dal,

uitgesteld, een deel wordt alsnog uitgevoerd.

Druten, Heumen en Wijchen. De samenwerking in de regio blijft ook voor het Programma Vrijheid in stand en richt

In het regioprogramma Vrijheid worden de verhaallijnen uit

zich op de kroonjaren 2024-2025. De gemeenten Nijmegen, Berg en Dal, Druten en

Veluwe Remembers verder uitgebouwd:

Wijchen zullen ook programmatische invulling geven aan de tussenliggende jaren.

• Market Garden en de nasleep daarvan (opvang vluchtelingen)

In 2022 en 2023 staan vooralsnog onder andere de volgende evenementen op de agenda: Sunset March

• De Joodse geschiedenis • De bevrijding door de Canadezen, de bevochten

Een speciale Sunset March over de brug De Oversteek in Nijmegen

Faces tot Graves Portretten bij de graven op de

Veluwe Het Nationaal Ereveld Loenen, de voormalige Joodse psy­

Erebegraafplaats Groesbeek Free Future

chiatrische inrichting Het Apeldoornsche Bosch en Het

Jongerenfestival

Westerborkpad spelen als herinneringsplek een rol in het programma op de Veluwe. Voor een aantal verhaallijnen wordt aansluiting gezocht bij andere regio’s, zoals de Airborneregio (Market Garden) en de Achterhoek (Jodenvervolging).

12

College 13

De evenementen in de regio Nijmegen zijn gekoppeld aan historische momenten in de tijd: Market Garden, Operati­ on Veritable en de bevrijding door de Canadezen.

7 e

Grote Gelderse evenementen Op de agenda van Gelderland Herdenkt stonden drie grote Gelderse evenementen:

Rivierengebied

• Bridge to Liberation Experience, september 2019 in Arnhem.

Als het gaat om de herdenking van de Tweede Wereldoorlog is het

• Jongerenfestival Free Future, februari 2020 in Nijmegen.

Rivierengebied op te delen in twee gebieden. In het oostelijk deel

• Bevrijdingsevenement, mei 2020 in Wageningen.

(Overbetuwe, Lingewaard, Neder-Betuwe) ligt de nadruk op septem­ ber 1944 (Market Garden/Slag om Arnhem) en de periode daarna. Dit

Met de organisaties van deze evenementen lopen gesprekken over voortzetting in

deel van programma Gelderland Herdenkt kon doorgang vinden.

de jaren 2021 tot en met 2023, met de kanttekening dat Free Future in Nijmegen in

In het westelijk Rivierengebied (Tiel, Buren, Culemborg, West

die periode slechts één keer zal worden georganiseerd. Daarnaast is het mogelijk dat

Betuwe, Zaltbommel en Maasdriel) ligt de nadruk op mei 1945, de

nieuwe Gelderse evenementen ontstaan.

bevrijding. De herdenkingsactiviteiten in het voorjaar 2020 moesten vanwege corona vrijwel alle worden uitgesteld, een deel wordt nog ingehaald. Voor het programma Vrijheid springt er vooralsnog één evenement uit: Tour de Waal, Fietsen in Vrijheid, op 5 mei. In 2014 begonnen als een initiatief van kunstenares Joyce Bloem, is het inmiddels uitge­ groeid tot een jaarlijks programma op 5 mei met activiteiten aan bei­ de zijden van de Waal, van Slot Loevestein/Fort Vuren tot en met Tiel. Komende jaren haken de gemeenten Neder-Betuwe, Over­betuwe, Lingewaard, Druten en Beuningen hier mogelijk bij aan.

14

15

8

Overkoepelende projecten

Via deze wegen wordt de kennis over Gelderland en de Tweede Wereldoorlog vergroot en het publiek uitgedaagd om te reflecteren over vormen van (on) vrijheid en een eigen mening te vormen: ‘Hoe vrij ben jij om je mening te uiten?’ ‘Hoe vrij zijn je klas­

Net als bij Gelderland Herdenkt omvat het programma Vrijheid

genoten om zichzelf te zijn?’ ‘Wanneer is vrijheid of

een aantal overkoepelende projecten, die niet regionaal ge­

de democratische rechtstaat in gevaar?’

bonden zijn, maar inzetbaar zijn in de hele provincie:

Educatie is bedoeld voor een breed publiek van alle

a. Innovatie

leeftijden en richt zich niet alleen op onderwijs,

b. Educatie

tor. Het hoofdstuk educatie krijgt vormt in samen­

c. Communicatie en marketing

spraak met partijen in de onderwijswereld, musea,

maar bijvoorbeeld ook op musea en de cultuursec­

bibliotheken, cultuurinstellingen en WO2­organi­

Deze projecten worden in de eerste helft van 2021 nader

saties.

uitgewerkt. Hierbij een eerste aanzet.

a

c

Innovatie

Het programma Vrijheid kan net als Gelderland

In alle regio’s leeft de wens tot innovatie, een vernieuwings­

Herdenkt steunen op een breed communicatie­ en

slag als aanvulling op de bestaande infrastructuur. Die is

marketingpakket, bestaande uit: • De website www.gelderlandherdenkt.nl;

in de eerste plaats ingegeven door de behoefte om nieuwe doelgroepen te bereiken. Dit vraagt om een andere toekomst­

naam en inhoud worden omgevormd naar Vrijheid.

bestendige aanpak. We betrekken de groepen om wie het gaat actief bij de vormgeving hiervan zodat de aanpak goed aan­

• Sociale media, digitale nieuwsbrieven en

sluit. De coronacrisis heeft de wens tot innovatie versterkt,

minimaps (uitvouwfolders).

met name de behoefte om ‘fysiek’ en ‘digitaal’ te combineren.

• Het multimediaplatform van

Kernbegrippen zijn: informatie, educatie, interactie, uitwisse­

mediapartner Omroep Gelderland.

ling en verbinding.

b

Communicatie en marketing

• De Gelderse bibliotheken, verenigd in de Rijnbrink­groep, vormen eveneens een belangrijke partner, om op een

Educatie

laagdrempelige manier een groot publiek

Het doel van het onderdeel educatie is het vergroten van het

te bereiken.

besef dat vrijheid, democratie en rechtsstaat kostbaar, kwets­

• Publiciteit in de regionale dagbladen

baar en niet vanzelfsprekend zijn. Dit doel willen we bereiken

De Gelderlander en De Stentor.

met verhalen en activiteiten die dicht bij de belevingswereld van de verschillende doelgroepen staan. De aanpak van het educatieve onderdeel van Vrijheid is daarmee ervaringsge­ richt. Te denken valt aan storytelling, debatten en de inzet van een escaperoom, maar ook aan Virtual Reality­ervaringen en verschillende kunstuitingen.

16

17

9

Jongeren Jongeren vormen in het programma Vrijheid een focusgroep. Bedoeling is dat onderdelen van het programma specifiek op hen zijn gericht en dat zij bij zoveel mogelijk andere programmaonderdelen als doelgroep worden betrokken. Hoe kijken jongeren aan tegen het onderwerp ‘vrijheid’?

10

En tegen ‘democratie’ en ‘rechtsstaat’? Interessante vragen, zeker in deze tijd, waarin de corona­ pandemie de vrijheid ernstig beknot en ook jongeren te maken krijgen met maatregelen die hun doen en laten beperken.

Begroting en financiën

We hopen uitwisselingen tussen jongeren uit verschillende regio’s te faciliteren, bijvoorbeeld door in het educatie­

Het programma Vrijheid wordt financieel gedragen

programma te werken aan een gezamenlijk eindproduct of

door de provincie Gelderland en de deelnemende

door het organiseren van een bovenregionaal festival.

gemeenten, aangevuld door bijdragen van fondsen en sponsoren. De verdeelsleutel van de kosten voor de regiona­ le projecten is: 50 procent voor rekening van de provincie, 50 procent voor rekening van de regio/ sponsoren etc. De kosten voor de overkoepelende projecten, zoals innovatie en educatie, komen voor het grootste deel voor rekening van de provincie. De provincie heeft voor 2021 een bedrag beschikbaar gesteld van  1,1 miljoen. Besluitvorming over financiering voor de jaren 2022 en 2023 volgt later dit jaar.

18

19

Colofon Opdrachtgever: provincie Gelderland Samenstelling: provincie Gelderland, hoofdzakelijk gebaseerd op teksten van Ad van Heiningen Fotografie: Rene van Laar (omslag), Herman Stöver (p.9), Jacqueline van den Boom

(p.12 en 16), Rob Gieling (p.12), Cees Beumer (p.15), Dick Peterse (p.18) Opmaak en vormgeving: Louman & Friso ontwerpbureau Maart 2021

1 agpunt 12 Thema OMD 2021.pdf

Agendapunt 12: Open Monumentendag 2021 In 2021 wordt de Open Monumentendag gevierd op zaterdag 11 en zondag 12 september. De European Heritage Days (EHD) heeft voor 2021 het thema ‘inclusive heritage’ gedefinieerd, met als ondertitel ‘heritage for everyone’. De Nederlandse interpretatie daarvan is ‘Mijn monument is jouw monument’. Het thema is een vrije vertaling van ‘Mi casa es su casa’ (mijn huis is jouw huis). Dit thema draagt gastvrijheid en toegankelijkheid uit. Tijdens de BankGiro Loterij Open Monumentendag 2021 openen letterlijk en figuurlijk de deuren van veel monumenten voor iedereen!