5_8 Plan van Aanpak Kerkenvisie Oost Achterhoek.pdf

PLAN VAN AANPAK

Kerkenvisie Oost Achterhoek Gemeente Aalten, Oost Gelre en Winterswijk

WWW.ERFGOEDOOSTACHTERHOEK.NL

Gemeente

Aalten Erfgoed in de gemeente Aalten, Oost Gelre en Winterswijk

KERKENVISIE

Inleiding De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) stelt sinds 1 januari 2019 middelen beschikbaar voor het opstellen van kerkenvisies. Het primaire doel van OCW is het behoud van (rijks)monumentale kerkgebouwen. Om dat doel te bereiken is het noodzakelijk om álle kerkgebouwen in samenhang te bezien: van alle tijden, van alle geloven, monumentaal en niet-monumentaal. De belangen van alle betrokken partijen (eigenaren, kerkgenootschappen, gemeenten, burgers en erfgoedorganisaties) worden daarbij onderling gehoord en gewogen. In gezamenlijkheid wordt zo een duurzaam toekomstperspectief ontwikkeld voor de kerkgebouwen: de Kerkenvisie.

Kerkenvisie Oost Achterhoek INHOUD Plan van aanpak pagina

03 04 04 06 07 08

Inleiding Indeling kerkenvisie Cultuurhistorisch onderzoek Gesprekken Kansenkaart voor de kerken Contactgegevens

Gemeente

Aalten Erfgoed in de gemeente Aalten, Oost Gelre en Winterswijk

SAMENWERKING Op basis van de nota ‘Wi-j doet ’t samen. Erfgoedbeleid 20172020’ geven de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk samen uitvoering aan hun erfgoedbeleid. Ook op het gebied van de Kerkenvisie trekken we samen op. In de drie gemeenten speelt eenzelfde problematiek rond de vrijkomende kerkgebouwen. Bijvoorbeeld het besluit van de parochie St. Ludger, om in de Oost Achterhoek 6 van de 9 kerken te sluiten tussen nu en 2026, onderstreept het belang van de samenwerking op dit terrein. UITKERING ONTVANGEN De gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk hebben na het openstellen van de rijksregeling direct een decentralisatie-uitkering aangevraagd voor het opstellen van een Kerkenvisie. Deze is toegekend in de meicirculaire van 2019. De uitkering is gebaseerd op het aantal kerken per gemeente en bedraagt voor de drie gemeenten elk € 25.000,--. INTERN PROCES Voorafgaand aan het traject met externe partijen, worden de verschillende te zetten stappen intern besproken in de drie gemeenten. Bij deze voorbereiding zijn collega’s vanuit Ruimtelijke Ordening, Vergunningen, Kunst en Cultuur, Vastgoed, Duurzaamheid en Communicatie betrokken. EXTERN PROCES Op 4 november 2019 vond er in Groenlo een congres plaats, over vrijkomende kerkgebouwen. Het congres werd georganiseerd door LEADER Achterhoek,

Stichting Oude Gelderse Kerken en Vereniging DKK Gelderland (Dorpshuizen en Kleine Kernen). De inzichten die tijdens dit congres naar voren komen, betrekken we bij de Kerkenvisie Oost Achterhoek. ERFGOEDBIJEENKOMST Op 13 februari 2020 wordt er door de drie gemeenten een erfgoedbijeenkomst georganiseerd. Tijdens deze bijeenkomst wordt teruggeblikt op wat we hebben uitgevoerd in de afgelopen jaren op het gebied van erfgoed en vooruit gekeken naar de komende periode. Tijdens deze bijeenkomst willen we ruim aandacht besteden aan de Kerkenvisie Oost Achterhoek. Tijdens deze bijeenkomst komen de volgende onderwerpen aan bod: - Toelichting op het samenwerkingsverband en het proces Kerkenvisie Oost Achterhoek. - Uitgangspunt en doel van de Kerkenvisie. - Presentatie betrokken partijen en toelichting op hun rol en werkzaamheden. -  Uitleg over de verschillende deelprojecten binnen de Kerkenvisie. - Wat doen we wel en wat doen we (nu) niet > mogelijkheid voor verdieping later. -  Creëren draagvlak voor de visie, ophalen wensen en behoeften bij de eigenaren. In het externe proces wordt ruimte ingebouwd om inzichten, wensen en behoeften vanuit deze bijeenkomst te kunnen betrekken in het vervolgtraject.

pagina 03

PLAN VAN AANPAK

De Kerkenvisie Oost Achterhoek bestaat uit verschillende onderdelen:

Cultuurhistorisch onderzoek

CULTUURHISTORISCH ONDERZOEK, bestaande uit: Inventarisatie - Cultuurhistorische quickscan per gebouw - Waardering van de religieuze gebouwen

INVENTARISATIE, CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN EN WAARDERING VAN DE KERKGEBOUWEN We brengen in kaart wat we hebben en waar de waarden liggen. (stedenbouw, architectuur, exterieur, interieur en inventaris).

GESPREKKEN Gesprekken met de eigenaren en andere betrokkenen. Aan de hand van een vragenlijst worden gesprekken gevoerd met de eigenaren van de kerken en mensen/organisaties die zij daar bij willen betrekken.

INVENTARISATIE Ten behoeve van de inventarisatie worden de volgende stappen gezet: - Bezoek ter plaatse, waarbij informatie over de aard van het gebouw, stedenbouwkundige en beeldbepalende betekenis, architectonische kenmerken, interieur, inventaris, context (bijgebouwen, aanleg) worden verzameld. - Naast het veldwerk vindt een beknopt bronnenonderzoek plaats, waarbij literatuur en/of het bouwarchief wordt geraadpleegd.

KANSENKAART VOOR DE KERKEN We werken samen met de TU Delft. Zij gaan een Kansenkaart voor de kerken opstellen. De methodiek kan gezien worden als een stappenplan, dat doorlopen worden om meer inzicht te geven in of een kerk nog als kerk gebruikt kan worden, of (tijdelijk) getransformeerd kan worden, of in het uiterste geval kan worden gesloopt.

VERVOLG OP DE KERKENVISIE Naar verwachting komen uit de Kerkenvisie ook verdiepingsvragen naar voren, die in een vervolgstadium opgepakt kunnen worden. Bijvoorbeeld in de vorm van een haalbaarheidsonderzoek, waarvoor bij het rijk jaarlijks van 1 oktober tot en met 30 november subsidie kan worden aangevraagd.

pagina 04

KERKENVISIE

We inventariseren circa 55 religieuze gebouwen: kerken, kloosterkapellen, synagogen, moskeeën, kerkelijke ensembles (bv. combinatie van kerk, pastorie, kerkhof).

QUICKSCAN Deze informatie wordt samengebracht in een quickscanformulier, waarin ook de getrapte waardering zichtbaar wordt gemaakt. Het gebouw wordt getoetst aan een set relevante erfgoedcriteria: - Stedenbouw (ruimtelijke context, ensemble, beeldbepalend, landmark) - Architectuur- en bouwhistorie - Kunsthistorie (denk aan glas-in-lood, muurschildering, mozaïek) - Kerkelijk interieurensemble - Kerkhistorie (lokale historie, liturgie, kerkgenootschap) - Gaafheid - Zeldzaamheid

WAARDENSTELLING Via een score-systeem resulteert de toetsing in een getrapte waardenstelling, waarbij op zijn minst vier rangen of categorieën te onderscheiden zijn, variërend van zeer hoge tot beperkte cultuurhistorische waarde. De vier categorieën staan voor verschillende strategieën bij instandhoudings- en herbestemmingsprocessen. De toetsingscriteria en de strategieën worden nader gedefinieerd in overleg met de erfgoedspecialisten van de drie gemeenten. ERFGOEDWAARDEN De quickscan brengt dus de erfgoedwaarden in beeld. Niet alleen worden verschillen in waarden tussen de diverse gebouwen duidelijk, ook is per gebouw zichtbaar welke waarden in hoge of lage mate aanwezig zijn. Tevens worden aanbevelingen gedaan voor wenselijk verdiepend onderzoek. Bijvoorbeeld wanneer een gebouw (of delen daarvan) niet toegankelijk is, of kerkhistorische waarden onvoldoende bekend zijn.

DATABASE In de studie ‘Een sterke toren in het midden der stad. Verleden, heden en toekomst van bedreigde Nederlandse kerkgebouwen’ (Herman Wesselink) wordt aanbevolen de kennis over de lokale kerkelijke gebouwen samen te brengen in een database. De database bevat informatie over naam en adres, denominatie(s), architect, bouwjaar en bouwstijl, vorm en type, oorspronkelijke en huidige bestemming, monumentenstatus, bijzondere kunstuitingen en aanwezigheid van waardevolle inventaris, bronnen, etc. De resultaten van de quickscans worden verwerkt in een database voor kerkelijke gebouwen per gemeente. De data kunnen zo eenvoudig onderling worden vergeleken. De database kan tevens uitgangspunt zijn voor de Kansenkaart voor kerken en betrokken worden bij het gemeentelijke Omgevingsplan.

UITGANGSPUNT De quickscan is voor de kerkenvisie een belangrijk uitgangspunt: het instrument scheidt het kaf van het koren, geeft inzicht in waar (hoge) cultuurhistorische waarden en instandhouding/herbestemming spanningsvelden opleveren en waar dus prioriteiten liggen. Dit vanuit cultuurhistorisch (erfgoed) perspectief. CATALOGUS De quickscan heeft de vorm van een catalogus, met toelichtingen en conclusies. Uit de quickscan is een aantal pagina’s per kerkgebouw te destilleren, die samen een laagdrempelig, toegankelijk document vormen, waarbij in één oogopslag een beeld wordt gegeven van het ex- en interieur per kerk, de ligging, bouwvolumes, waardering, kansen en bedreigingen. Deze gebundelde documenten worden voorzien van een gezamenlijke korte opdeknotitie voor de drie gemeenten met de belangrijkste conclusies uit het cultuurhistorisch onderzoek.

pagina 05

PLAN VAN AANPAK

KERKENVISIE

Kansenkaart voor de kerken De Kansenkaart voor de kerken is een door de TU Delft ontwikkelde methodiek, om de mogelijkheden tot hergebruik van kerken in kaart te brengen. De methodiek kan gezien worden als een stappenplan, bestaande uit vier stappen, die doorlopen worden om meer inzicht te geven in of een kerk (gedeeltelijk) nog als kerk gebruikt kan worden, of (tijdelijk) getransformeerd kan worden, of in het uiterste geval kan worden gesloopt.

Kerkenvisie - Gesprekken Een kerkenvisie is vormvrij, er zijn geen richtlijnen vanuit het Ministerie van OCW. Van belang is niet zozeer het uiteindelijke document waarin de afspraken worden vastgelegd, dan wel het feit dat partijen met elkaar de dialoog aangaan over een duurzaam toekomstperspectief voor de kerkgebouwen. Wij willen de dialoog op verschillende manieren voeren met de betrokken partijen: - Ophalen behoeften en wensen tijdens congres Leader Achterhoek over leegkomende kerkgebouwen. - Aandacht voor de Kerkenvisie tijdens de Erfgoeddag ‘Wi-j doet ’t samen’ op 13 februari 2020. -  Gesprekken met de kerkbesturen/eigenaren van de religieuze gebouwen. - Inspiratietocht langs kerkgebouwen in Gelderland, die verschillende functies hebben gekregen. Presentatie van de Kerkenvisie.

DE TOEKOMST VAN HET KERKGEBOUW Als men staat voor het maken van keuzes over de (nieuwe) bestemming van de kerkgebouwen in een gemeente, dan is het palet ongeveer het volgende (mengvormen zijn natuurlijk ook denkbaar): welke kerkgebouwen blijven in religieus gebruik; - welke kerkgebouwen staan open voor ander gebruik, naast het religieuze gebruik; - welke kerkgebouwen zullen hun religieuze gebruik verliezen en in principe herbestemd kunnen worden; - welke kerkgebouwen kunnen (gedeeltelijk) worden gesloopt of fysiek aangepast; - voor welke kerken wordt een time-out afgesproken omdat nog niet duidelijk is wat het toekomstperspectief van die gebouwen zal zijn.

pagina 06

DOELSTELLING GESPREKKEN Belangrijk doel van de te voeren gesprekken is om inzichtelijk te krijgen hoe de eigenaar van het kerkgebouw de toekomst van het kerkgebouw ziet op de korte, middellange en lange termijn. Hierover wordt met elkaar van gedachten gewisseld, waarbij de verschillende belangen en perspectieven gedeeld kunnen worden. We zoeken naar een gemeenschappelijke basis, van waaruit nu of later oplossingen tot stand kunnen worden gebracht. Elkaar leren kennen is ook een doel van de gesprekken, zodat wanneer er zich ontwikkelingen voordoen rond een kerkgebouw, partijen elkaar snel weten te vinden. Van de gesprekken wordt een verslag gemaakt. In samenspraak wordt bepaald welke informatie daarin wordt opgenomen.

Stappenplan 1. Het onderzoeken van de wensen van de geloofsgemeenschap en de eigenaar; 2. Het onderzoeken van de wensen en ideeën van lokale stakeholders en de buurt; 3. Het gezamenlijk in kaart brengen van voordelige markt, locatie en gebouwfactoren. 4. Het in beeld brengen van de mogelijkheden van de kerken voor herbestemming (transformatie) en functiebehoud + functie-uitbreiding.

PARTICIPATIEPROCES In stap 1 en 2 wordt een participatieproces of co-creatie proces voorgesteld, waardoor lokale stakeholders en buurtbewoners betrokken worden bij het proces. Dit proces bestaat uit een of meerdere co-creatie sessies (ook participatiebijeenkomsten of buurt-workshops genoemd), waarin meerdere stappen worden doorlopen: 1. Opzetten bijeenkomsten, wie moet uitgenodigd worden; 2. Ideevorming, a) wat zijn mogelijke nieuwe functies, b) wat niet; 3. Wie zijn mogelijke aankopende partijen, wie te betrekken bij transformatie. FACTOREN Markt-, locatie- en gebouwfactoren die invloed hebben op de transformeerbaarheid (voorlopig): MARKT: MOGELIJK PROGRAMMA - Waar is er vraag naar? - Wie zijn bekende ruimtevragende partijen in de buurt? - Kan het gebouw nog als kerk (gedeeltelijk) gebruikt worden? LOCATIE KENMERKEN - Bereikbaarheid (OV, auto, fiets) - Parkeren - Omgevingskenmerken (groen, blauw, binnenstedelijk,

dorp, landschappelijk, wegen, etc.) - Functies in de omgeving (ondersteunend of juist belemmerend) - Voorzieningen aanwezig (commerciële, culturele, maatschappelijke) - Aanbod van vastgoed in de omgeving GEBOUW - Cultuurhistorische waarde / bouwhistorische betekenis - Symboolwaarde, betekenis voor de omgeving - Oppervlakte, plafondhoogten - Ruimtelijke typologie - Aanpasbaarheid / indeelbaarheid - Energie-efficiëntie: isolatie, verwarming - Verkenning van plaatsen van mogelijke functies DRIE KERKGEBOUWEN Uitgangspunt is dat per gemeente met de betrokkenen bij 1 kerkgebouw de vier stappen doorlopen worden. In totaal worden zo drie kerkgebouwen in een co-creatie proces onderzocht. DIGITALE KANSENKAART Verder brengt de TU Delft de kansen voor de kerkgebouwen in kaart. Dit betreft een digitale Kansenkaart. De kaart kan als een bouwsteen worden ingebracht voor het gemeentelijke Omgevingsplan. Waar mogelijk worden hierbij het cultuurhistorisch onderzoek (onderdeel 1 Kerkenvisie), de gesprekken met eigenaren (onderdeel 2 Kerkenvisie) en de opbrengsten uit de drie co-creaties (onderdeel 3 Kerkenvisie) betrokken. KADER De Kansenkaart voor kerken komt voort uit KaDER. Dit staat voor Karakteristiek Duurzaam Erfgoed en is een samenwerking tussen de provincie Gelderland, de TU-Delft (TUD) en de Gelderse Erfgoedalliantiepartners.

Planning We gaan er vanuit dat de werkzaamheden voor de verschillende onderdelen binnen de Kerkenvisie Oost Achterhoek in de tweede helft van 2021 afgerond zijn. Daarna bestaat vanzelfsprekend de mogelijkheid om waar nodig verdiepend onderzoek uit te voeren of vervolggesprekken aan te gaan.

pagina 07

PLAN VAN AANPAK

Meer informatie? GEMEENTE AALTEN Ingrid Oonk Mail. i.oonk@aalten.nl Tel. (0543) 49 33 33. www.aalten.nl

GEMEENTE OOST GELRE Peter Ballast Mail. p.ballast@oostgelre.nl Tel. (0544) 39 35 35. www.oostgelre.nl

GEMEENTE WINTERSWIJK Joyce Ras Mail. jras@winterswijk.nl Tel. (0543) 543 524. www.winterswijk.nl

Gemeente

Aalten

pagina 08