Onderzoek Ondermijning RKC Zaltbommel-Onderzoeksrapport LZ-nov 2023

Over (de aanpak van) ondermijning in de gemeente Zaltbommel

In opdracht van de Rekenkamercommissie Zaltbommel

November 2023

Inhoudsopgave 1. 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

Inleiding Een bestuurskundig-criminologische analyse Over ondermijning Onderzoeksvragen Onderzoeksverantwoording Normenkader Leeswijzer

2 2 2 4 4 5 5

2. 2.1 2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.2 2.2.1 2.2.2 2.2.3 2.2.4 2.2.5 2.3

Ondermijning: gelegenheidsstructuren en praktijken Criminele kansen Situationele factoren Sociaaleconomische factoren Culturele factoren Ondermijnende praktijken Drugs Vastgoed Arbeidsmigranten: misstanden en mogelijke uitbuiting Risicolocaties Blinde vlekken en overige fenomenen Afsluiting

6 6 6 7 8 9 9 14 15 16 17 18

3. 3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.2 3.3 3.3.1 3.3.2 3.4 3.5 3.6

De (gemeentelijke) aanpak van ondermijning Kaders en visie Bestuursakkoord: zorgen over toenemende onveiligheid Integraal Veiligheidsplan De Waarden Integraal Veiligheidsplan gemeente Zaltbommel De ambtelijke veiligheidsorganisatie Integraliteit: prestaties en grenzen Gemeentelijke integraliteit Externe netwerkvorming Informatieprocessen De lokale politiek: steun voor veiligheidsbeleid Normenkader: puntsgewijze samenvatting van bevindingen

19 19 19 19 21 23 26 26 31 33 35 36

Literatuur (40) Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3

Normenkader (42) Korte toelichting op politieregistraties (43) Hoofdpunten per onderzoeksvraag (44)

Colofon (48)

1

Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1

Een bestuurskundig-criminologische analyse

Dit onderzoek van de Rekenkamercommissie Zaltbommel beschrijft en analyseert de ondermijnende criminaliteit én de (gemeentelijke) aanpak daarvan in de gemeente Zaltbommel. Ondermijning betreft de schadelijke effecten van georganiseerde criminaliteit. Bij de preventieve en repressieve aanpak daarvan heeft de gemeente een belangrijke taak, in aanvulling op misdaadbestrijding door opsporingsinstanties. Dit onderzoek combineert bestuurskunde en criminologie: empirisch onderzoek naar criminele kansen en praktijken en naar het functioneren van de gemeente (en partners) als opmaat voor realistische aanbevelingen. Het onderzoek stoelt op systeem-informatie, interviews met professionals, gesprekken met burgers en observaties. Zaltbommel is een gemeente met ruim 30.000 inwoners en elf kernen. Het is een gemeente die ordelijk en rustig oogt en in veel opzichten ook is. De lokale criminaliteit kwam in beeld door in gesprekken en (open) bronnen puzzelstukjes te verzamelen en te ordenen. We hopen en denken dat hiermee een goede basis is gelegd voor beleids- en besluitvorming, met daaraan voorafgaand een politiek debat over de actuele (georganiseerde) criminaliteit in de gemeente. 1.2

Over ondermijning

Twee begrippen: georganiseerde misdaad en ondermijning Het vraagstuk van de georganiseerde criminaliteit staat vandaag de dag op de agenda van het lokaal bestuur. ‘Ondermijning’ is de term die wordt gebruikt. Dit begrip spreekt aan en leidt tot onduidelijkheid. Begripsverheldering is nodig. Ondermijning zijn de schadelijke (lokale) effecten van georganiseerde criminaliteit. Omschrijvingen van het begrip georganiseerde criminaliteit bevatten doorgaans de volgende elementen: het gaat om groepen die gericht zijn op illegaal gewin, die stelselmatig delicten plegen met ernstige gevolgen voor de samenleving en die in staat zijn deze delicten af te schermen, onder meer met geweld of corruptie (Fijnaut e.a., 1996). Inmiddels is de communis opinio dat de georganiseerdheid het best kan worden opgevat als een netwerk van groepen en groepjes, die allemaal hun specifieke positie of functie hebben in een soort los-vast netwerk. Ondermijning gaat over de schadelijke effecten van de georganiseerde criminaliteit op de samenleving. Zij tast de beoogde en legale werking van het samenlevingssysteem aan. Ondermijning is georganiseerde criminaliteit die op een nare en schadelijke manier dichtbij komt. Een belangrijk ondermijnend effect is dat georganiseerde criminaliteit te vaak loont en dat met (witgewassen) crimineel geld wordt geïnvesteerd in vastgoed en bedrijven (LIEC, 2019).

Dit resulteert in bewegingen van de ‘onderwereld’ naar de ‘bovenwereld’. De criminele wereld lijkt aantrekkelijk vanwege het idee snel en gemakkelijk (veel) geld te kunnen verdienen. Dat is vaak schijn, want de criminele wereld is hard, met concurrentie, geweld en interne ongelijkheid. Criminele netwerken misbruiken afhankelijkheden van kwetsbare personen. In ruil voor woonruimte, drugs of schuldsanering worden bijvoorbeeld wederdiensten gevraagd, zoals drugshandel, het verrichten van (te) goedkope arbeid, meehelpen aan hennepteelt of illegale prostitutie. Criminelen misbruiken sociale kwetsbaarheden en deinzen er niet voor terug deze te verergeren als dit betekent dat ze er zelf aan verdienen.

2

Over de gemeentelijke taak (en die van politie en justitie) Het onderscheid tussen georganiseerde criminaliteit en ondermijning heeft praktische implicaties en draagt bij aan rolverduidelijking bij terugdringing van beide fenomenen. De aanpak van de georganiseerde criminaliteit is primair de taak van opsporingsdiensten zoals de politie, terwijl het reduceren van de ondermijnende gevolgen met name de taak is van het openbaar bestuur. Met een centrale rol voor gemeenten. De burgemeester is echter in essentie geen crime fighter, maar verantwoordelijk voor het waarborgen van de veiligheid en integriteit van de samenleving. En dus voor het voorkomen en terugdringen van een gunstige voedingsbodem voor de georganiseerde criminaliteit. In de aanpak van ondermijning is samenspel tussen onderwijs, sociale professionals, jongerenwerk, reclassering, gemeentelijke handhaving, lokale politie (wijkpolitie en recherche) en justitie van groot belang. Politie en justitie vervolgen bijvoorbeeld criminelen die hennepteelt organiseren, veel drugs verkopen of misdaadgeld investeren in vastgoed. Dit is justitiële bestrijding van de georganiseerde criminaliteit en dat is belangrijk bij de bescherming van onze samenleving tegen criminele invloeden.

Personen die verslaafd raken, die veel te veel huur betalen voor een verwaarloosde kamer, die worden gedwongen tot prostitutie of die als katvanger worden betrapt met hennep in hun (kleine) woning, hebben de gemeente hard nodig. De gemeente kan controleren en handhaven, al zal dat al snel samengaan met preventie en sociale ondersteuning van personen (huurders) die knel zitten. Georganiseerde criminaliteit en ondermijning zijn dus twee zijden van dezelfde medaille. De ene heeft betrekking op de criminele activiteiten zelf, terwijl de ander gaat over de schadelijke maatschappelijke effecten daarvan. Een serieus bestuurlijk optreden tegen ondermijning kan niet bestaan zonder effectieve strafrechtelijke aanpak van criminele samenwerkingsverbanden; en omgekeerd. Ook de politie en het OM moeten dus hun verantwoordelijkheid nemen en mogen daar ook op aangesproken worden door burgemeester, raadsleden of burgers. De terugdringing van georganiseerde criminaliteit als zodanig is vooral de taak van de justitiële keten (in het bijzonder de politie en het OM), met daartoe bijzondere opsporingsbevoegdheden, bijvoorbeeld stelselmatige observatie. De aanpak van ondermijning is vooral een bestuursrechtelijke en bestuurlijke activiteit.

Zij behelst onder meer het gebruik van specifieke bestuurlijke instrumenten (zoals de wet Bibob, artikel 13b Opiumwet en de APV), het inzetten van toezicht, controle en handhaving én de actieve ontwikkeling van preventief beleid, zowel in algemene zin (bijvoorbeeld via sociaal beleid) als meer specifiek (bijvoorbeeld gericht op ontmoediging van drugsgebruik). De ondermijnende effecten van georganiseerde criminaliteit komen dicht bij burgers, lokale bestuurders en gemeenteambtenaren (Tops en Van der Torre, 2015). Criminelen schermen praktijken af, maar georganiseerde criminelen hebben de legale wereld hard nodig, waaronder het lokaal bestuur. Bijvoorbeeld voor vergunningen (b.v. een horeca- of een bouwvergunning), voor een wijziging van een bestemmingsplan, om arbeidsmigranten in te schrijven, om BSN-nummers aan te vragen, voor een subsidieaanvraag, om vastgoedprojecten te ontwikkelen of om zorgcontracten af te sluiten. Het is daarom belangrijk dat ambtenaren en bestuurders zaken niet alleen juridisch of economisch beoordelen, maar ook op ondermijningsrisico’s. Het betekent ook dat ‘ondermijning’ niet een kwestie is van alleen de burgemeester of van ambtenaren op het terrein van openbare orde en veiligheid en van toezicht, handhaving en vergunningverlening. Ondermijning raakt veel afdelingen of teams in de gemeentelijke organisatie.

Naast klassieke veiligheidsafdelingen gaat het in bijzonder om de ‘harde sector’ (vastgoed, projectontwikkeling, economische zaken), het sociaal domein, burgerzaken en allerhande ambtenaren of (ingehuurde) professionals die vanwege hun taak op straat komen. De consequentie is dat behoefte bestaat aan ‘gemeentelijke integraliteit’: ambtelijke afdelingen die samenwerken en informatie delen. 3

In dit onderzoek staat de gemeentelijke aanpak van ondermijning centraal, al wordt daarbij aandacht geschonken aan externe samenwerking. Onder meer met politie en RIEC. 1.3

Onderzoeksvragen

De Rekenkamer wenst met dit onderzoek inzicht te geven in het beleid en in de uitvoeringspraktijk bij de ondermijningsaanpak en in de mogelijkheden om die aanpak te versterken. Daartoe worden criminologische en bestuurskundige onderzoeksvragen geformuleerd. Bij de beantwoording en interpretatie van de geformuleerde vragen hanteren we een Normenkader dat we in de afgelopen tien jaar, in interactie met professionals, hebben ontwikkeld en toegepast. Zie bijlage 1. Criminologische vragen 1. Wat zijn belangrijke criminele kansen in Zaltbommel? 2. Welke vormen van ondermijnende criminele praktijken doen zich voor in Zaltbommel? Wat kan worden gezegd over de maatschappelijke effecten en over de locaties en branches die het betreft? Bestuurskundige vragen 3. Wat is beleidstheorie bij de gemeentelijke aanpak van ondermijning? 4. Welke instrumenten en maatregelen benut de gemeente (met partners) in het kader van de ondermijningsaanpak en hoe is de bestuurlijke en ambtelijke organisatie daartoe ingericht? 5. In welke mate, en op welke wijzen, is de bestuurlijke en ambtelijke organisatie weerbaar en alert op mogelijke ondermijnende invloeden? Welke maatregelen zijn daartoe getroffen? 6. Wat kan worden gezegd over de effecten van de ondermijningsaanpak? 7. Welke kansen, knelpunten en dilemma’s zien professionals en burgers bij de ondermijningsaanpak? 8.

Zijn er knelpunten wat betreft de rechtmatigheid van de ondermijningsaanpak? Zo ja, welke en hoe valt dat te beoordelen? 9. Hoe is de gemeenteraad betrokken bij de ondermijningsaanpak (kaders stellen, controle en vertegenwoordiging) en welke (formele) instrumenten worden daarbij benut? 1.4

Onderzoeksverantwoording

Om de onderzoeksvragen te beantwoorden zijn verschillende onderzoeksactiviteiten uitgevoerd. We hebben in totaal dertig respondenten geïnterviewd. We spraken met de burgemeester, met vijftien gemeenteambtenaren, inclusief enkele door de gemeente ingehuurde professionals. Voorts spraken we met vier politiemensen. Ook hebben we twee medewerkers van het Regionaal Informatie en Expertise Centrum (verder: RIEC) geïnterviewd. We spraken voorts met acht bewoners, actief in een wijkraad of dorpsplatform. Van de politie ontvingen we geregistreerde drugsincidenten en vermogensmisdrijven. Locaties die in de gesprekken werden genoemd zijn door een onderzoeker tenminste één keer bezocht. Zo kregen we een beeld van de omgeving waarover respondenten spraken. Door de opzet van deze studie worden open bronnen, registraties (van de politie en in het kader van 4

‘Zicht op Ondermijning’) gecombineerd met de kennis en inzichten van (ook uitvoerende) professionals 1 Straatinformatie en vakkennis van politiemensen, ambtenaren en andere professionals (b.v. jongerenwerk) zijn onmisbaar om het lokale gezicht van de georganiseerde misdaad levensecht in kaart te brengen (Tops en Van der Torre, te verschijnen; Van der Torre, 2013). Voor de beschrijvingen van ondermijning in de gemeente Zaltbommel in deze studie zijn de informatie en inschattingen van respondenten dus een belangrijke bron. De aldus verstrekte informatie is deels gebaseerd op strafrechtelijke of bestuurlijke dossiers en/of op ervaringen, onder meer bij controles of bij sociaal-preventieve inspanningen, al hebben we zelf geen dossiers bestudeerd. Daarnaast baseren onze respondenten zich op subjectieve aanwijzingen, vermoedens of verdenkingen. Hoewel het gaat om professionals met veel materie- en locatiekennis, verstrekten ze ook informatie over mogelijke criminaliteit en overtredingen die niet zijn bewezen. Zo dient de tekst dus steeds te worden gelezen, namelijk als een weergave van professionele ervaringen, inzichten en inschattingen wat betreft georganiseerde criminaliteit en ondermijning. Ook vertelden respondenten over criminele kansen. Respondenten zijn uiteraard bevraagd over de beleidsmatige en organisatorische gang van zaken. 1.5

Normenkader

Ten behoeve van onderzoek naar de gemeentelijke aanpak van ondermijning hanteren we een normenkader dat we door de jaren heen hebben ontwikkeld. Het gaat daarbij om de kwalitatieve en kwantitatieve slagkracht van de gemeentelijke (veiligheids-)organisatie bij het voorkomen en bestrijden van ondermijning, afgezet tegen lokale criminele kansen en praktijken. Er gelden dus geen absolute normen. Het is bedoeld als houvast bij de (beoordeling van de) ontwikkeling van maatwerk bij de ondermijningsaanpak. Het helpt bij het onderkennen van verbeter- en ontwikkelpunten. Het normenkader is opgenomen in bijlage 1 en bestaat uit zes onderdelen, namelijk: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 1.6

Beleidstheorie Informatie: inzicht, signalen, overzicht en analyse De (kern van de) ambtelijke uitvoeringsorganisatie Gemeentelijke integraliteit Externe netwerkvorming: publiek en privaat Politieke verantwoording en sturing Leeswijzer

Hoofdstuk 2 beschrijft de criminele kansen en praktijken. Hoofdstuk 3 heeft een bestuurskundige invalshoek en gaat in op de beleidsmatige kaders, de uitvoeringsorganisatie en de interne en externe samenwerking bij de ondermijningsaanpak.

1

De werkwijze stemt, op hoofdlijnen, overeen met de manier waarop ondermijningsbeelden worden uitgevoerd in RIEC-verband (we stelden tientallen van dergelijke ondermijningsbeelden op) en met de methodologische gang van zaken bij de zogenoemde Gebiedsscan Criminaliteit en Overlast (Beke e.a., 2009). Met die scans werden in het politieveld een tijd lang misdaadpatronen in kaart gebracht en verklaard. Bij een studie naar de criminaliteit in de grootste Brabantse gemeenten is deze scan-methodiek, enigszins aangepast, benut. Dat hielp om de aandacht – bij politie, justitie en gemeenten – deels te verleggen van aangiftedelicten naar (ook) georganiseerde misdaad (zie Beke, Van der Torre en Van Duin, 2011).

5

Hoofdstuk 2 Ondermijning: gelegenheidsstructuren en praktijken Inleiding Dit hoofdstuk geeft antwoord op de criminologische vragen. Het beschrijft en analyseert eerst de criminele kansen. Voor bestudering van criminele kansen in een bepaald gebied, in casu de gemeente Zaltbommel, kan onderscheid worden gemaakt tussen vier factoren, namelijk: situationeel, sociaaleconomisch, cultureel en de beleidsmatige en organisatorische slagkracht van de veiligheidsorganisatie. Dit laatste komt in hoofdstuk 3 aan bod. De overige factoren worden in paragraaf 2.1 geanalyseerd. Paragraaf 2.2 gaat over ondermijnende praktijken in de gemeente Zaltbommel. Achtereenvolgens wordt ingegaan op drugscriminaliteit, misstanden met vastgoed en risicolocaties, namelijk recreatieparken en het buitengebied. Tot slot komen andere praktijken aan bod en enkele blinde vlekken. Paragraaf 2.3 is een kort slotwoord. 2.1

Criminele kansen

2.1.1 Situationele factoren De gemeente Zaltbommel heeft twee gezichten, namelijk een stedelijke kern en dorpen in het buitengebied. Dit levert twee verschillende sociale en fysieke infrastructuren op met specifieke criminele kansen. De volgende drie situationele factoren leveren criminele kansen op in Zaltbommel: a. Stedelijke kern en buitengebied b. Te midden van drie drugsmarkten c. Verplaatsing naar vakantieparken in Zaltbommel. Ad a.) Stedelijke kern en buitengebied De gemeente Zaltbommel telt 30.334 inwoners (1 januari 2023) en heeft een oppervlakte van 89,74 km², verdeeld over elf kernen. Zaltbommel is de grootste, met ruim tienduizend inwoners. Deze kern telt duidelijk meer inwoners dan de andere kernen, met (afgerond) tussen de drieduizend (Brakel) en vierhonderd (Kerkwijk) inwoners. Op zo’n groot oppervlak, met zoveel kernen, is het lastig voor handhavers of andere professionals om contacten aan te boren en te onderhouden. Dit creëert criminele kansen, zo blijkt uit onderzoeken. De beschikbare formatie van gemeente en vooral politie is in de kern gebaseerd op inwonertallen, hetgeen in buitengebieden een wissel trekt op de politieaanwezigheid (Van der Torre, Tops en Jongepier, 2023).

Van der Torre en Van Valkenhoef (2017) constateren dat de inzet van politie - ook volgens politiemensen zelf - op twee (voor dit rapport relevante) punten onder elke reële ondergrens is beland. Het betreft de politieaanwezigheid in het buitengebied en de lokale opsporing. Het rapport ‘Vanaf de Zijlijn Bekeken’ constateert in 2017 dat de Nationale Politie te veel is gericht op de Randstad (Wiegant, 2017). Er dreigt “politieloosheid” op het platteland, waar de geüniformeerde politie (‘blauw’) te vaak ontbreekt, net als voldoende recherchecapaciteit. Dit resulteert in criminele kansen: “Als je als crimineel carrière wil maken, doe je er verstandig aan naar landelijke gebieden te gaan, daar is nauwelijks politie” (citaat in: Wiegant, 2017, p. 17). De landelijke norm van één wijkagent op 5.000 inwoners is veel beter geschikt voor een dichtbebouwde wijk dan voor dorpen met honderden of enkele duizenden inwoners. Dat resulteert in een uitgestrekt werkgebied, met verschillende dorpen. In die dorpen is het voor politiemensen (inclusief de wijkagenten) of buitengewone opsporingsambtenaren (verder: boa’s) moeilijk om een invloedrijke factor te zijn. Ook in de kern Zaltbommel is in bepaalde wijken, zoals de Vergt, lastig voor

6

lokale professionals om te doorgronden wat er precies gebeurt. Respondenten zien dus criminele kansen in twee uiteenlopende fysieke omgevingen. Zie verder paragraaf 2.2. Ad b.) Te midden van drie drugsmarkten De gemeente Zaltbommel ligt in de uiterste westhoek van Gelderland: op redelijk korte afstand van de Randstad (Utrecht en regio Rotterdam) en vlakbij Noord-Brabant, bereikbaar over de A2 en vlakbij de A-15 en A-59. Deze ligging plaatst Zaltbommel in de omgeving van drie verschillende drugsmarkten: ▪ ▪

▪

De drugscriminaliteit in Utrecht en omgeving, waaronder goed georganiseerde (internationale) cocaïnehandel (zie b.v. Broekhuizen, 2021). De drugscriminaliteit in een Brabantse stedenrij langs of vlakbij de A-59, met netwerken die veel drugs produceren: naast hennepteelt betreft het hoog professionele productie van synthetische drugs (zie hierover b.v. Tops e.a., 2018). De drugsmarkt in de gemeente ’s-Hertogenbosch (zie hierover b.v. Beke, Van der Torre & Van Duin, 2011).

Tot slot is er ook drugscriminaliteit in het Noord-Brabantse buitengebied, net over de provinciegrens. Ad c.) Verplaatsing naar vakantieparken in Zaltbommel In het kader van twee bovenlokale projecten – genaamd Ariadne (aanpak ondermijning) en veilige vakantieparken (optreden bij parken met economische malaise) – worden door heel Gelderland vakantieparken aangepakt. Deels via controle en handhaving en deels door ‘upgrading’ van parken, zodat ze in economische zin weer levensvatbaar worden. Dit heeft gunstige effecten, al wijzen respondenten op verplaatsingseffecten richting de gemeente Zaltbommel. 2.1.2 Sociaaleconomische factoren De lokale economie in de gemeente Zaltbommel is in veel opzichten vitaal en draagt bij aan de lokale welvaart, alsook aan de goede staat van het onderhoud van panden. Het is voor vastgoedeigenaren tamelijk gemakkelijk om winkelpanden te verhuren aan ondernemers (detailhandel of dienstverlening) die een goede omzet kunnen realiseren. Er zijn tal van ‘gewone’ en bonafide bedrijven geïnteresseerd in bedrijfspanden. Dit vermindert de investeringsruimte voor louche of criminele bedrijven ‘van buitenaf’. Los daarvan schuilen criminele kansen in enkele lokale economische omstandigheden: a. Veel vraag naar goedkope arbeid b. Risicobranches c. Recreatieparken Ad a.) Veel vraag naar goedkope arbeid De glastuinbouwsector is groot in de gemeente Zaltbommel.

Op honderden hectares zijn vele tientallen bedrijven actief, met name met het kweken van bloemen en met fruitteelt. Hier komt bij dat aan de oostkant van de A2 distributiebedrijven zijn gevestigd. Deze lokale economie resulteert in een grote behoefte aan goedkope arbeidskrachten, waaronder zogenoemde seizoenarbeiders. Dit leidt tot een toestroom van arbeidsmigranten en tot een opdracht om de arbeidsmigranten te huisvesten. Dit is noodzakelijk voor de lokale economie. Het levert ook een risico op, namelijk de kans op overtredingen of strafbare feiten bij de arbeidsomstandigheden en/of huisvesting van arbeidsmigranten. De tuinbouwsector kampt met het probleem dat het verdienmodel wordt bedreigd door de hoge energieprijzen en door het lage loonniveau van concurrenten in het buitenland.

7

Ad b.) Risicobranches Informatie in het kader van Zicht op Ondermijning wijst op twee risicobranches.2 Er zijn bovengemiddeld veel bedrijven in de branche ‘handel en reparatie van auto’s’. Dit geldt overigens nog meer voor nabijgelegen gemeenten in de ‘Hoek van Gelderland’, met name Maasdriel, WestBetuwe en West Maas en Waal. De gemeente Zaltbommel telt 30,9 vestigingen per 10.000 inwoners, tegenover gemiddeld 25,6 in Gelderland en 20,9 als Nederlands gemiddelde. Wat betreft het aantal uitzendbureaus staat de gemeente Zaltbommel (met 5,4 vestigingen per 10.000 inwoners) in de top-5 van Oost-Nederland. Tot slot wordt in de interviewronde gewezen op de snelle opkomst van bijzondere personen in de zorgsector. Respondenten vertellen dat personen die bekend zijn uit het criminele milieu (o.a. hennepteelt) actief worden als zorg-ZZP’er; voor zover bekend hebben ze geen cliënten in de gemeente Zaltbommel. Ad c.) Recreatieparken Er bestaat in Nederland, ook in Gelderland, een overschot aan recreatieparken of campings. Een categorie van die parken is economisch kwetsbaar en daarmee vatbaar voor criminele investeringen of voor illegale (permanente) bewoning.

Door de schaarste aan (goedkope of betaalbare en snel beschikbare) woningen fungeren veel (kwetsbare) parken als een soort vluchtheuvel: een plek om kwetsbare personen te huisvesten en het is mogelijk een locatie waar naartoe (marginale) criminelen kunnen uitwijken (zie Bremmers en Ferwerda, 2014; Van der Torre en Spoorendonk, 2020). De gemeente Zaltbommel staat geen permanente bewoning toe op de parken. Zie verder paragraaf 2.2. 2.1.3 Culturele factoren Het sterk ontwikkelde arbeidsethos is, te midden van een vitale lokale economie, een rem op criminele kansen en praktijken in de gemeente Zaltbommel. Voor velen is het vanzelfsprekend hard te werken. Als een soort deugd en als motor van de lokale economie. Vanuit de invalshoek van ons onderzoek komen daarnaast culturele patronen in beeld die resulteren in criminele kansen: a. Afkeer van de (Haagse) overheid b. Gesloten gemeenschappen: autonomie en ondernemerschap c. Lage meldingsbereidheid Ad a.) Afkeer van de (Haagse) overheid Er bestaat een waardenconflict tussen lokale (dorps)gemeenschappen en de Haagse overheid. Dit wordt aangewakkerd door de hoge energieprijzen en door het gevoerde stikstofbeleid. Al langer bestaat er spanning door de internationale concurrentie van lageloonlanden in belangrijke sectoren, zoals de teelt van bloemen en fruit. Regelovertreding (b.v. milieuwetgeving of arbeidswetgeving) kan kosten besparen.

Ad b.) Gesloten gemeenschappen: autonomie en ondernemerschap Er bestaat in de dorpen status voor hard werkende ondernemers; van grote bedrijven tot zzp’ers. Economisch succes verschaft status. Van de overheid wordt verwacht dat ze het ondernemerschap stimuleert of (anders) met rust laat. Het resulteert in een wankel publiek draagvlak voor handhaving. Dat is merkbaar bij grote vraagstukken (arbeidsmigranten), maar ook in het klein, bijvoorbeeld bij het kappen van bomen. De autonomie van ondernemers biedt ruimte voor bonafide ondernemerschap, maar kan ook resulteren in regelovertreding of strafbare feiten. Bijvoorbeeld bij de behandeling van arbeidsmigranten.

2

Zie voor deze informatie: https://www.zichtopondermijning.nl/

8

Ad c.) Lage meldingsbereidheid De hang naar autonomie resulteert in een lage meldingsbereidheid. Als er problemen zijn, lost men die bij voorkeur in eigen kring op. Dat is een staaltje zelfredzaamheid en dat is positief. Het melden van regelovertreding of strafbare feiten wordt daarentegen niet gewaardeerd. Dat geldt in de dorpen, maar evengoed in kwetsbare kringen in De Vergt. 2.2

Ondermijnende praktijken

2.2.1 Drugs Het aantal politieregistraties voor drugshandel ligt in de gemeente Zaltbommel op een laag niveau.3 Over de periode van 2018 tot en met 2022 gaat het om vijftien registraties: tien voor harddrugs en vijf voor softdrugs. Dat zijn slechts 0,25 (!) registraties per maand. Dit suggereert – los van onvermijdelijke onder-registratie – dat er weinig drugshandel is in Zaltbommel. Bewoners zien dat anders, want ze wijzen op drugslocaties met gebruik en handel (zie punt b.). De registraties voor het ‘vervaardigen van softdrugs’ zijn sterk gedaald: van 27 in 2018 en 2019 naar één in 2021 en 2022. De afname van de registraties inzake ‘vervaardigen softdrugs’4 in Zaltbommel (en in het gehele werkgebied van basisteam De Waarden) betekent niet dat de hennepteelt daadwerkelijk afneemt, laat staan met dit soort percentages. Op landelijk niveau daalt de geregistreerde hennepteelt ook, al blijft de stroomdiefstal ongeveer op hetzelfde niveau. Dit wordt gezien als een indicatie voor een stabiele trend wat betreft hennepproductie.5 Experts (van de politie) geven drie algemene (landelijke) verklaringen voor de afname van het aantal hennepkwekerijen, terwijl er waarschijnlijk niet minder wordt geteeld, al geeft dit geen uitsluitsel over de lokale situatie.

Ten eerste schermen criminelen de plantages beter af, waardoor ze bijvoorbeeld niet zijn te detecteren met warmtemetingen en er ook minder stank is. Voorts wordt gewerkt met klimaatcontrole-systemen, waardoor productielocaties minder vaak hoeven te worden bezocht. Er is dan minder (verdachte of opvallende) aanloop bij een pand met een hennepkwekerij. Tevens wordt de aanleg van hennepplantages vaker goed ingebed in legale activiteiten, zoals bouwwerkzaamheden, regulier onderhoud of regulier werkverkeer, dus passend bij een bedrijfspand, woning of agrarisch bedrijf. Ten tweede is bij de politie de prioriteit voor hennepteelt afgenomen. Andere (drugs)delicten, zoals cocaïnehandel of grof geweld, krijgen bijvoorbeeld voorrang. Basisteam De Waarden telt wel een hennepteam. Ten derde maken burgers (onder meer bij Meld Misdaad Anoniem) minder vaak melding van hennepteelt. Dit kan deels worden verklaard door de betere afscherming van kwekerijen; burgers zien of ruiken het dan immers minder snel.

3

Zie bijlage 2 voor een toelichting op politieregistraties. Een registratie voor ‘vervaardigen softdrugs’ is niet een synoniem van een hennepkwekerij. Zie de bijlage 2 voor een toelichting op politieregistraties 5 Bron: Nationale Politie, Nationaal Overzicht Drugslocaties 2022, 2023; Platform Veilig Ondernemen BrabantZeeland, Weer meer drugslabs in 2022, 26 april 2023, geraadpleegd via: https://pvo-brabant-zeeland.nl/weermeer-drugslabs-in-2022-vooral-in-brabant/ 4

9

Tabel 2.1: Drugs-gerelateerde registraties van de politie, in de periode van 2018 tot en met 2022 en in 2023 tot en met medio april, in de gemeente Zaltbommel (Bron: politie). Jaartal Bezit harddrugs (lijst 1) Bezit softdrugs (lijst 2) Handel e.d. harddrugs (lijst 1) Handel e.d. softdrugs (lijst 2) Vervaardigen harddrugs (lijst 1) Vervaardigen softdrugs (lijst 2) Aantreffen drugs – geen verdachte Overige drugsdelicten Overlast i.v.m. alcohol/drugs Noot * Cijfers tot en met medio april

2018 1 3 4 3 2 20 8 1 28

2019 2 1 1 0 0 7 6 2 28

2020 10 4 0 0 0 2 13 3 34

2021 6 2 3 2 1 0 31 0 25

2022 5 0 2 0 0 1 38 0 46

Totaal 24 10 10 5 3 30 96 6 161

2023* 0 1 1 0 0 1 4 0 12

De volgende patronen komen wat drugs betreft in beeld bij ons veldwerk: a. b. c. d.

In de dorpen: drugsgebruik? Volgens bewoners: meer dan vijftien drugslocaties De Vergt: bovenlokale criminele netwerken Drugsproductie: hennep en bovenlokale netwerken

Ad a.) In de dorpen: drugsgebruik? In de dorpen wordt door jongeren en jongvolwassenen – onder meer in horeca, in drankketen en op bedrijfslocaties (de vrijdagmiddagborrel) – (veel) alcohol gedronken. Het resulteert in gevaarlijke situaties op de weg (dronken achter het stuur). Hard werken gaat samen met stevige alcoholconsumptie. De meeste professionele respondenten wijzen niet op problematisch of stevig drugsgebruik onder jongeren of jongvolwassenen. Er wordt wel gesignaleerd dat mobiele drugshandelaren van buitenaf (Maasdriel of ’s-Hertogenbosch) drugs bezorgen in (kernen van) de gemeente Zaltbommel. In het Veiligheidshuis zijn er “genoeg” jongeren met een drugsverslaving, maar dat zijn volgens beleidsambtenaren “individuele gevallen”, want “(…) er is geen drugsprobleem onder de jeugd”. Respondenten wijzen op monitor-informatie over het drugsgebruik onder schoolgaande jongeren in Zaltbommel en schatten dit niet als zorgelijk in. Het gerapporteerde drugsgebruik ligt min of meer op het gemiddelde niveau in Gelderland Zuid; softdrugs iets lager en harddrugs iets hoger. Het lokale alcoholgebruik ligt daar boven.

Deze cijfers bewijzen niet dat drugsgebruik onder jongeren geen wezenlijk probleem is: a.) het gebruik van lachgas is nieuw en het harddrugsgebruik is toegenomen; b.) onder religieuze jongeren rust een taboe op drugsgebruik en dat kan resulteren in onderrapportage of non-respons6, al kunnen we daarover geen uitsluitsel geven. Zie verder de onderstaande tabel. Er wordt onder een deel van de arbeidsmigranten drugsgebruik geconstateerd. Ook is er een kleine groep bekende (oudere) verslaafden. Zij krijgen drugs bezorgd aan huis of gaan naar ’sHertogenbosch om het te kopen.

6

In de gegevens die wij hebben ontvangen ontbreekt informatie over de respons.

10

Tabel 2.2: Door schoolgaande jeugd gerapporteerd gebruik van alcohol, wiet of hasj, lachgas en overige drugs (Bron: GGD Gelderland-Zuid). Gebruik Ooit dronken of aangeschoten geweest Laatste 4 weken dronken of aangeschoten Laatste 4 weken minstens 5 drankjes bij 1 gelegenheid Ooit wiet of hasj gebruikt Laatste 4 weken wiet of hasj gebruikt Ooit lachgas gebruikt Recent lachgas gebruikt Ooit andere drugs (*) gebruikt Laatste 4 weken andere drugs gebruikt

2003 % 51 30 46 18 9 -

2007 % 46 22 35 22 9 1 0

2011 % 33 17 29 15 8 4 1

2015 % 28 15 21 6 3 2 1 2 1

2019 % 23 13 26 8 3 3 1 3 2

2021 % 30 20 26 8 3 3 1 4 1

GZ % 25 17 24 9 5 5 1 3 1

NL % 23 14 20 8 4 -

(*) XTC, cocaïne, paddo’s, amfetamine, en GHB Ad b.) Volgens bewoners: meer dan vijftien drugslocaties In hun directe woonomgeving zien bewoners veel en in een bepaald opzicht meer dan professionals, omdat ze er simpelweg vaak ‘zijn’. Als onderdeel van hun dagelijkse routine observeren ze van alles. Daarbij zijn ze niet uit op het waarnemen van overlast of criminaliteit, al gebeurt dat wel en daarom zijn bewoners nuttige respondenten (Van der Torre, 2013). In een groepsgesprek met bewoners valt op dat ze, gebaseerd op ervaringen, op veel meer locaties met drugsgebruik en drugshandel wijzen dan professionals. Het gaat om ongeveer vijftien locaties. We zetten op een rij wat burgers zien of vermoeden. In de Waluwe vindt volgens bewoners drugshandel en drugsgebruik plaats in de Bisschop Ludgerstraat en op het zogenoemde “Waluwe eiland”: het Parkeiland. In de Bisschop Ludgerstraat kwamen in het voorjaar en in de zomer (van 2022) frequent twee dealers in hun auto, afkomstig uit Zaltbommel, zo werd ons verteld. Het resulteerde in overlast en in incidenten, inclusief een dreigend conflict tussen dealers en bewoners. Er is hierover contact geweest met de politie, waarna drugsklanten volgens de bewoners door een agent zijn aangesproken.

Bewoners zijn verbaasd en verbolgen dat de dealers niet zijn aangehouden, terwijl de locatie zich daarvoor leent (één straat; de dealers zijn goed in te sluiten) en omdat overduidelijk was om wie het ging. Dit is in lijn met een algemene boodschap die bewoners afgeven: er is meer drugshandel in Zaltbommel dan blijkt uit registraties van de politie. Volgens professionals is niet bewezen dat bij een tankstation (met in de directe omgeving goede parkeermogelijkheden) wordt gedeald, terwijl het voor bewoners nagenoeg vaststaat dat dit gebeurt. Ze vertellen dat bewoners verdachte personen op die locatie hebben aangesproken vanwege drugshandel en merkten dat dit leidt tot mobilisatie: (verdachte) personen die laten merken bepaald niet gediend te zijn van dit soort bemoeienis. Er wordt ook drugshandel gezien of vermoed op de parkeerplaats bij twee supermarkten (Albert Heijn en Lidl), net als in de nabijgelegen Beersteeg, bij de parkeer- en camperplaatsen. Voorts wordt volgens bewoners gedeald op de Oude Bosscheweg, zowel rondom het daar gevestigde zwembad (o.a. op de parkeerplaatsen) als in de directe omgeving van twee middelbare scholen: het Cambium College De Waard en Gomarus. Voorts signaleren ze drugsgebruik en -handel bij het skatepark, op korte afstand van de Bisschop Ludgerstraat.

Een andere drugslocatie is volgens hen de omgeving van de Tijningenplas (“De Put”), onder meer rondom de begraafplaats. Er ligt – bereikbaar over de Singelwal – een andere benoemde drugslocatie vlakbij, namelijk het zogenoemde stadspark rondom de Stadswallen. Bewoners vertellen dat hier prullenbakken worden gebruikt om drugs te verstoppen ten behoeve van de drugshandel. Het valt op dat personen er pakketjes in stoppen, waarna die er even later (door een drugsklant) weer worden uitgevist. Dit patroon (dus drugshandel via de prullenbakken) wordt ook gesignaleerd in de binnenstad. Winkelcentrum De Schans wordt door bewoners getypeerd als een – vanuit het gezichtspunt van dealers – ideale drugshandelslocatie. Bewoners wijzen op drugsgebruik, 11

drugshandel en overlast. Het is een locatie die drugsklanten weten te vinden of waar ze toch al komen vanwege de aldaar gevestigde middelbare school, afhaal- en fastfood-restaurants of sportfaciliteiten. Er zijn veel wegen en potentiële routes. Dealers zien de politie aankomen en kunnen er gemakkelijk vandoor. Voorts wordt een parkeerterrein aan de Waal, de Rotterdamse Bol, genoemd als locatie voor drugshandel en drugsgebruik. Tot slot wordt gewezen op de parkeerplaats van de kerk in Nieuwaal als drugslocatie. Bewoners vertellen dat de drugshandel voor een belangrijk deel loopt via social media, zoals Telegram of snapchat. Via één account kan “van alles” worden besteld, zoals harddrugs, softdrugs, illegaal vuurwerk en lachgas. Ad c.) De Vergt: bovenlokale (drugs)netwerken Criminele kopstukken uit de Vergt zijn verhuisd naar steden in de Randstad (Midden-Nederland) en Noord-Brabant, zo constateert onder meer de politie. In die steden zijn ze actief gebleven in criminele netwerken. Hennepteelt wordt genoemd. Criminelen die elders wonen hebben invloed op sociale kringen in Zaltbommel. Kopstukken bezoeken De Vergt in dure auto’s en fungeren als (negatief) rolmodel. Er worden jongeren en jongvolwassenen in Zaltbommel aangesproken, al weten respondenten niet waarom of waar dat in resulteert.

Dat wijst op een rode draad; over de invloed van deze (afgeschermde) bovenlokale criminele praktijken is weinig bekend. Het is op straat in Zaltbommel rustiger geworden en de misdaad wordt aan het oog onttrokken. Geleverde beleidsmatige inspanningen zijn deels succesvol geweest, zeker wat de openbare orde betreft (zie hoofdstuk 3). Ad d.) Drugsproductie: hennep en bovenlokale netwerken In de ‘uithoek van Gelderland’, vlakbij Noord-Brabant, wordt in De Waarden drugs geproduceerd. De netwerken met personen die locaties zoeken en inrichten, die de hennepstekken of de grondstoffen (synthetische drugs) regelen en die produceren, zijn volop aanwezig in de regio. Zowel in Gelderland als in Noord-Brabant. Volgens respondenten gaat het vooral om criminele netwerken met wortels in Noord-Brabant (’s-Hertogenbosch) of in Maasdriel en omgeving. Het buitengebied in Zaltbommel is anoniem, mede omdat er weinig wordt gemeld en er weinig agenten of boa’s surveilleren. Wat drugsproductie in de gemeente Zaltbommel betreft komen vijf patronen in beeld: ▪

Er worden grote en schadelijke (“vuile”) drugslabs aangetroffen. Als het Brabants Dagblad in 2018 een ranglijst maakt met de ‘gevaarlijkste drugslabs’ die in een jaar tijd werden aangetroffen (met Brabantse betrokkenheid), blijkt dat twee van de zeven genoemde riskante productielocaties voor synthetische drugs zijn gesitueerd in de gemeente Zaltbommel. Het betreft een drugslab in het buitengebied (op de Veilingweg, vlakbij de A2) en in Brakel, verstopt achter een autobedrijf.7

▪

Lokale bedrijven worden benut als dekmantel voor drugsproductie. Bijvoorbeeld een Bed and Breakfast in Bruchem met een “xtc-fabriekje”8 als verdienmodel of een kassencomplex in Brakel waar een grote partij hasj werd aangetroffen, namelijk 180 kilo.9 Ook in bedrijfspanden op bedrijventerreinen – er zijn ongeveer tien bedrijventerreinen in de gemeente – worden productielocaties of drugsvoorraden aangetroffen. In de zomermaanden van 2021 vindt de

7

Bron: Brabants Dagblad, Dit zijn de gevaarlijkste drugslabs die dit jaar werden opgerold in Brabant, 11 oktober 2018. 8 Bron: Algemeen Dagblad, Werkstraffen voor drugslab in Bruchem; hoofdverdachte nog op de vlucht, 13 oktober 2021. 9 Bron: Omroep Gelderland, Burgemeester sluit kassencomplex na vondst 180 kilo hasj, 21 augustus 2019.

12

politie ruim achttien kilo hennep in een bedrijfspand in Zaltbommel.10 In juni 2021 had de politie henneptoppen aangetroffen in een bedrijfsauto op bedrijventerrein de Wildeman, met een straatwaarde van meer dan een ton.11 Ook tuinbouwbedrijven worden gebruikt als dekmantel. Zie bijvoorbeeld bullit vijf over een mega-kwekerij bij een fruitteelt-bedrijf. ▪

Aanhoudingen in de nasleep van de ontdekking van een productielocatie bevestigen geregeld dat bovenlokale netwerken actief zijn in de gemeente Zaltbommel. Nadat een drugslab in Brakel was ontdekt, werden bijvoorbeeld op veertien locaties aanhoudingen verricht, onder meer in Eindhoven, ’s-Hertogenbosch en Echt.12 Een hennepvondst in Gameren resulteert in aanhoudingen van Duitse ingezeten.13

▪

Drugsproductie wordt gecombineerd met andere criminele activiteiten en inkomsten. Bijvoorbeeld handel in illegale sigaretten. In augustus 2019 werd in een (leegstaand) kassencomplex in Brakel een grote hoeveelheid hasj aangetroffen (180 kilo) en een illegale sigarettenfabriek.14

▪

Er zijn in de gemeente Zaltbommel zeer grote (en uitzonderlijke) drugsproductie-locaties aangetroffen, met grote omzetten en winsten. Dit geldt voor drugslabs en hennepkwekerijen. Ongeveer 200 hennepplanten leveren naar schatting in de tussenhandel ongeveer € 23.000,- op (Functioneel Parket Afpakken, 2016). In Gameren werden – verstopt in de kassen van een fruitkwekerij – maar liefst 32.000 hennepplanten aangetroffen in de zomer van 2007.15 De handelswaarde werd in een mediabericht geschat op twee miljoen euro. Dat is een voorzichtige schatting. Het bevestigt hoe groot de criminele belangen zijn van grote productielocaties. Bovendien staat de vondst van deze mega-kwekerij niet op zich. Het Gelderse record, uit 2003, betrof ook al een productielocatie in de gemeente Zaltbommel. Namelijk in Nederhemert, met 60.000 hennepplanten.16 In 2015 volgt weer een megavondst, in een bedrijfspand aan het Van Voordenpark in Zaltbommel. De politie treft dit keer ongeveer 33.000 planten aan in een ruimte van 40 bij 100 meter. Als ‘brein’ achter deze drugslocatie wordt een man uit Rosmalen aangewezen en veroordeeld.17 De drie vondsten – samen goed voor ruim 120.000 hennepplanten – in de gemeente Zaltbommel zijn uitzonderlijk, ook op nationale schaal. Ook meer recent is een grote hennepkwekerij aangetroffen, namelijk in 2019.

Toen werden in een gebouw in Zuilichem duizenden hennepplanten ontdekt: vooral stekken, namelijk 10.206, afkomstig van 547 moederplanten.18 Het wijst op grote criminele verdiensten, belangen en activiteiten. Die gedijen bij zwijgzaamheid en rust. Er is dan geen behoefte aan aandacht van politie of boa’s.

10

Bron: Algemeen Dagblad, Bedrijfspand Zaltbommel jaar op slot na vondst hennep, 3 augustus 2021. : Bron: Bommelerwaardgids, Politie vindt henneptoppen op De Wildeman, 1 juni 2021.. 12 Bron: Brabants Dagblad, Groot drugslab in Zaltbommel ontdekt: 14 invallen, zes arrestaties, 16 april 2018. 13 Bron: Brabants Dagblad, Vier arrestaties bij ontdekking grote hennepkwekerij in Gameren, 12 april 2017. 14 Bron: Brabants Dagblad, Burgemeester Zaltbommel: kassen Verdrietweg één jaar op slot vanwege hasj en illegale sigaretten, 21 augustus 2019. 15 Bron: 112Rivierenland.nl, Gameren - Ruim 32.000 hennepplanten aangetroffen, 3 augustus 2007, te raadplegen via: https://112rivierenland.nl/nieuws/4301-gameren-ruim-32000-hennepplanten-aangetroffen 16 Bron: Omroep Gelderland, 'Giga-wietschuur Zaltbommel breekt met trend', 28 januari 2015.. 17 Bron: Brabants Dagblad, Brein achter gigantische hennepkwekerij in Zaltbommel moet jaar de cel in, 17 december 2015. 18 Bron: Brabants Dagblad, 10.000 hennepstekken in kwekerij in Zuilichem, 27 maart 2019. 11

13

Het valt op dat in de interviewronde niemand deze uitzonderlijk grote hennepkwekerijen benoemt. Grote productielocaties (kwekerijen) zijn al snel geen strikt lokale kwestie, maar investeringen van bovenlokale criminele netwerken. Dat bleek onder meer bij een grote ‘stekkerij’ (september 2016) in een bedrijfspand in Gameren. Toen werden 12.600 stekken en 558 moederplanten aangetroffen. Er werden vier arrestanten gemaakt: een 34-jarige vrouw uit Den Haag, een 43-jarige vrouw uit Arnhem, een 25-jarige vrouw uit Uedem (Duitsland) en een 69-jarige man uit Dortmund.19 Criminelen uit Zaltbommel zijn met drugsproductie ook elders in het land actief. In september 2017 wordt een 66-jarige man uit Nederhemert aangehouden in een bedrijfspand aan de Scharlo in Waspik (gemeente Waalwijk). Daar bevond zich een kwekerij met 681 oogstrijpe hennepplanten.20 Een deel van bovengenoemde georganiseerde strafbare feiten deed zich langer geleden voor, al gaat er – zeker bij elkaar opgeteld – een langdurige doorwerking vanuit. Wat onderkend moet worden is het duurzame karakter van georganiseerde misdaad en de invloed die uitgaat van het geld dat daarmee wordt verdiend en de gewenning daaraan (zie Noordanus e.a, 2020). Georganiseerde misdaad is met andere woorden geen vluchtig verschijnsel, zoals een inbraakgolf. Criminele structuren blijven bijna altijd (groten)deels bestaan, ook na aanhoudingen.

Deze criminele continuïteit is in de literatuur beschreven. Tops e.a. (2018) typeren de georganiseerde misdaad als een georganiseerde anarchie; een optelsom van talrijke activiteiten, groepjes, netwerken en criminele specialisatie. Het bestaat voort als productielocaties worden ontmanteld; in de toplaag wordt er bijna laconiek op gereageerd, want het is ingecalculeerd dat dit zo nu en dan gebeurt. Van Wijk en Lenders (2018) concluderen dat de politie – bij een drugsvondst of als een drugsproductielocatie is ontdekt – voornamelijk uitvoerende criminelen vervolgt, terwijl organiserende criminelen buiten schot blijven. De criminele continuïteit wordt in deze studie onder meer zichtbaar in de mega-kwekerijen met mega-opbrengsten, want die werken door vanwege de enorme geldbedragen die ermee zijn verdiend. Het is goed denkbaar dat de drie ontdekte megakwekerijen ongeveer 180 miljoen euro hebben opgebracht.21 Kortom, de gepresenteerde casus zijn geen incidenten, maar gebeurtenissen die wijzen op georganiseerde misdaad met langdurige doorwerking. We legden hierboven uit waarom de hennepteelt volgens politie-experts op hetzelfde niveau is gebleven (in Nederland), terwijl het aantal ruimingen al ongeveer vier jaar sterk afneemt. Dat verklaart waarom we minder recente casus noemen.

2.2.2 Vastgoed Het is in Nederland een patroon dat (witgewassen) misdaadgeld – bijvoorbeeld verdiend met drugsproductie – wordt geïnvesteerd in vastgoed (LIEC, 2019). Bij doorverkoop of verbouwingen van vastgoed wordt vervolgens deels contant betaald, waarbij geld wordt witgewassen. Dergelijke investeringen helpen bij de oversteek van de onderwereld naar de bovenwereld. Dit patroon treffen we in Zaltbommel niet aan. In de interviewronde wordt wel gewezen op de volgende patronen:

19

Bron: Brabants Dagblad, Vier arrestaties bij ontdekking grote hennepkwekerij in Gameren, 12 april 2017. Bron: Brabants Dagblad, Verdachte vast na vondst hennepkwekerij in Waspik, 13 september 2017. 21 Bij de drie grote plantages gaat het in totaal 120.000 planten. Bij een opbrengst van 100 euro per plant (dat is realistisch; zie Functioneel Parket Afpakken, 2016), gaat het per oogst voor de drie plantages om 12 miljoen. Bij vijf oogsten per jaar is dat op jaarbasis 60 miljoen. Indien de plantages er drie jaar zaten, hebben criminelen in Zaltbommel dus een omzet gemaakt van 180 miljoen. 20

14

▪

▪

Personen en rechtspersonen investeren in vakantiewoningen op vakantieparken in de gemeente en verhuren deze (voor long stay, dus meer dan vier maanden) aan arbeidsmigranten. Dit is illegale bewoning. Dit neemt af op de parken vanwege het ingevoerde huisvestingsbeleid voor arbeidsmigranten, met facilitering van huisvesting op het terrein van werkgevers (zoals tuinders), plus handhavingstrajecten. Er wordt geïnvesteerd in woningen om arbeidsmigranten te huisvesten. Dit is gebeurd in vrijwel alle kernen. Genoemd worden Brakel, Poederoijen, Zuilichem, Aalst, Zaltbommel, Bruchem en Gameren. Dit ging gepaard met overtredingen. Het was een “ideaal verdienmodel met acht man in een woning, maandelijks vijftig euro voor het internet en vijfhonderd euro huur per persoon.” Het leidde tot overlast en tot verdringing op de woningmarkt, want (lokale) burgers konden deze panden niet kopen. Het ingevoerde huisvestingsbeleid remt en reduceert dit verschijnsel door huisvesting bij werkgevers.

2.2.3 Arbeidsmigranten: misstanden en mogelijke uitbuiting Bij het strafrechtelijke begrip mensenhandel staat centraal dat dwang wordt uitgeoefend op personen. Sinds 2005 is mensenhandel buiten de seksindustrie strafbaar gesteld. Het betreft gedwongen arbeids- of dienstverlening zonder seksuele component, waaronder arbeidsuitbuiting. Dat laatste is uitbuiting op het domein van werk en inkomen. De afhankelijkheidsrelatie van slachtoffers resulteert in een strafrechtelijk dilemma. Juist bij effectieve dwang is het namelijk uitermate lastig om mensenhandel vast te stellen, want slachtoffers leggen dan bepaald niet snel verklaringen af (LIEC, 2019). Dat komt door geweldsdreiging of door risico’s om elementaire zaken kwijt te raken, zoals inkomen en/of huisvesting. De consequentie is dat strafrechtelijke vervolging ingewikkeld is. Als dit niet mogelijk is, pakt de Arbeidsinspectie mogelijk wel overtredingen van arbeidswetten aan, zoals slecht werkgeverschap. Echter: “Deze aanpak past (…) niet altijd bij het opzettelijke karakter van de overtreding of bij de maatschappelijke overtuiging dat er sprake is van uitbuiting.” (Boerman e.a., Nationaal dreigingsbeeld 2017). De Arbeidsinspectie heeft in de gemeente Zaltbommel enkele boetes opgelegd. Naast het strafrecht bestaat een eenvoudiger perspectief op uitbuiting.

In die opvatting gaat het om personen die onder druk staan en die vanwege misstanden in een penibele situatie verkeren. Die misstanden gaan gepaard met signalen of harde informatie over overtredingen en/of over slechte leef- of werkomstandigheden. Vanuit die ruimere invalshoek constateren of vermoeden professionele respondenten het volgende in de gemeente Zaltbommel: ▪ ▪

▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Arbeidsmigranten die te weinig (uren) betaald lijken te krijgen of die in het ongewisse verkeren over de vraag hoeveel uren ze kunnen werken. Er wordt lang gewacht met het betalen van arbeidsmigranten, zodat ze hier blijven (in afwachting van hun geld) als er tijdelijk geen werk voor ze is, zodat ze beschikbaar blijven als dat nodig mocht zijn. Arbeidsmigranten krijgen instructie, zo lijkt het, om zich niet in te schrijven bij de gemeente. Als werknemers enkele weken op vakantie gaan, wordt hun bed of kamer verhuurd, terwijl ze ervoor (door)betalen. De verhuurder ontvangt dan dubbele huur. Er worden te veel mensen in een woning geplaatst en/of de woonruimte is onveilig of onhygiënisch. Arbeidsmigranten worden “verplaatst” (steeds een andere huurwoning/woonplek) en sommigen pakken hun koffer daarom niet (meer) uit. Professionals stuitten op minderjarigen uit Oost-Europa die, te midden van volwassenen, werden gehuisvest en werkten. Ze gingen niet naar school. Er wordt illegaal gewoond op recreatieparken.

15

De frequentie (omvang) van dit soort praktijken en omstandigheden is onduidelijk. Enkele respondenten baseren zich mede op gesprekken met arbeidsmigranten. 2.2.4 Risicolocaties Recreatieparken en ‘het buitengebied’ worden genoemd als risicolocaties. Recreatieparken We typeren de lokale gang van zaken op de (drie) recreatieparken op basis van vijf vormen van ondermijning op recreatieparken die in de literatuur22 worden beschreven: 1. Criminele praktijken (o.a. drugshandel, hennepteelt of prostitutie) die buiten beeld blijven vanwege beperkte sociale controle en beperkt overheidstoezicht. Over Zaltbommel: Dit wordt geconstateerd. Op Meulenhuis (waar thans een traject loopt om er een grootschalige huisvestingslocatie voor arbeidsmigranten van te maken) gaat het om mensen die zelf problemen ondervinden (ze zijn in de knel gekomen; zie punt 4), maar ze veroorzaken ook problemen: drugsgebruik, overlast, onderlinge conflicten en heling. De situatie op dit park wordt door respondenten getypeerd als beheersbaar of in de kern als een huisvestingsprobleem (mensen zonder woning) of als een sociaal probleem (onaangepast gedrag). Criminaliteit is zo nu en dan een bijproduct. Dit is anders op de Rietschoof. Zie punt 2. 2. Vrijplaatsen of enclavevorming: criminele families of netwerken zijn dominant.

Over Zaltbommel: Deze classificatie gaat volgens respondenten te ver als hierbij wordt gedacht aan de situatie zoals die ooit ontstond op Fort Oranje, al wijzen ze op een patroon waardoor De Rietschoof kenmerken heeft van een vrijplaats. Tussen ongeveer april en september staan – zo constateert de politie – op dit park groepen en families, met daaronder criminelen. 3. Sobere huisvesting van arbeidsmigranten die – door (rechts)personen en/of omstandigheden – onder druk worden gezet om dergelijke huisvesting te accepteren, mede omdat dit is gekoppeld aan hun werk en inkomen. Over Zaltbommel: Er worden arbeidsmigranten gehuisvest op recreatieparken, onder meer in vakantiewoningen die particulier eigendom zijn. Huisvesting van arbeidsmigranten wordt geconstateerd op Meulenhuis (Bruchem) en De Rietschoof (Aalst). Op kleine schaal (enkele gezinnen) gebeurt dit op Het Esmeer (Aalst).23 Door het gemeentelijke beleid ten aanzien van de huisvesting van arbeidsmigranten – waaronder het faciliteren van huisvesting op het terrein van werkgevers – is dit op de parken afgenomen, aldus respondenten. 4. Recreatieparken als vluchtheuvel: kwetsbare personen wijken vanwege bijvoorbeeld woningnood uit naar een park om er (illegaal) langdurig te wonen. Over Zaltbommel: Op de parken wordt (onrechtmatig) langdurig gewoond.

Het betreft veelal personen die uit andere gemeenten komen, zoals ’s-Hertogenbosch of Oss. Het zijn mensen die geen woning kunnen vinden of krijgen (b.v. na uithuisplaatsing of bij gedwongen woningverkoop) en/of personen die liever met rust gelaten willen worden door overheid en (zorg)instanties. Het gaat vooral om ‘stakkers’ en soms om ‘rakkers’, dat wil zeggen personen die misdrijven plegen of hebben gepleegd. Opwaardering en handhaving op andere parken in Gelderland heeft volgens enkele

22 23

Zie voor een overzichtsartikel: Van der Torre en Spoorendonk, 2020. Dit is met handhavingstrajecten aangepakt en is hier volgens gemeenteambtenaren verdwenen.

16

respondenten geleid tot toestroom van dit soort woonruimte-zoekers naar parken in Zaltbommel. 5. Criminele investeringen in een park of in vakantiewoningen op een park. Over Zaltbommel: Dit hebben we niet aangetroffen. Buitengebied De gemeente Zaltbommel kent een uitgestrekt buitengebied. Het RIEC heeft een analyse uitgevoerd om meer inzicht te krijgen in de kwetsbaarheid van dit gebied voor ondermijning. In fase één is op basis van een set indicatoren een analyse gemaakt waaruit, na bespreking met professionals, twee gebieden naar voren kwamen. In een tweede fase is op deze gebieden een verdiepende analyse uitgevoerd naar meer kwetsbare locaties. Het valt op dat het gaat om twee grote gebieden en daarmee om een groot gedeelte van de gemeente. Er wordt gesproken over focusgebieden, maar het is nog een hele stap om op basis van de data-analyse focus aan te brengen. Er wordt in het buitengebied samenwerking opgezet tussen publieke en private partijen om criminaliteit te signaleren, te melden en aan te pakken. Hiertoe wordt gewerkt vanuit een brede coalitie onder de noemer Keurmerk Veilig Buitengebied.

Naast de gemeenten Zaltbommel en Maasdriel gaat het om burgers (ondernemers en inwoners) en partners als Staatsbosbeheer, Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging, Hengelsportfederatie, politie, Veiligheidsregio Gelderland Zuid, LTO Noord, ZLTO, Platform Tuinbouw Bommelerwaard, Wildbeheer eenheid, Omgevingsdienst Rivierenland, Rijkswaterstaat, Gelders Landschap en AVRI. Het zogenoemde Platform Veilig Ondernemen Oost-Nederland zorgt voor begeleiding. 2.2.5 Blinde vlekken en overige fenomenen Naast de hierboven beschreven ondermijnende fenomenen worden andere zaken benoemd. Het betreft criminele praktijken of zogenoemde blinde vlekken: fenomenen waarover enkele respondenten diverse (concrete) signalen benoemen en waarvan het niet onaannemelijk is dat ze voorkomen, terwijl er uiteindelijk weinig over bekend is. De volgende blinde vlekken komen in beeld: ▪

Zorgfraude wordt door een respondent benoemd als een vorm van ondermijning die in opkomst is. Er zijn signalen dat criminelen (die bijvoorbeeld actief waren of zijn in de hennepteelt) actief zijn geworden op de zorgmarkt, met name als ZZP-per. In Zaltbommel gaat het gepaard met uiterlijk vertoon: personen zonder affiniteit met zorg, terwijl ze wel actief zijn in die branche en rondrijden in kostbare auto’s. Dit is ingebracht in integraal overleg (het zogenoemde IGP-overleg over ondermijning ; zie hoofdstuk 3), al werd geconstateerd dat deze zorgverleners geen klanten hebben in Zaltbommel. Een recente analyse in Oost-Nederland (de regio waar Zaltbommel deel vanuit maakt) laat zien dat criminelen inderdaad deze route bewandelen. Dit is geen ‘lokaal bewijs’, maar onderstreept het realiteitsgehalte van het signaal. Het RIEC Oost-Nederland vond 192 veroordelingen bij 28 van de 87 onderzochte zorg-zzp’ers. De misdrijven top-4 is als volgt: vermogensdelicten (103 veroordelingen); drugsdelicten (20 veroordelingen); Wegenverkeerswet (16 veroordelingen); en geweldsdelicten (14 veroordelingen).

De status als zorg-zzp’er is een “ideale dekmantel” voor criminelen: “Omdat zij naar eigen zeggen hiermee veel geld verdienen en het een alternatieve verklaring kan zijn voor het hebben van vermogen”.24 Er werden, zo blijkt uit het RIEC-onderzoek, meerdere zzp’ers staande gehouden met duizenden euro’s aan contant geld op zak of rijdend in auto’s uit het duurdere segment. Dit laatste (rijden in dure auto’s) is precies wat de politie signaleert in Zaltbommel.

24

Bron: RTLNieuws, Veel cash, dure auto's, opvallende werktijden: 'Criminelen gebruiken zorg als dekmantel', 9 mei 2023.

17

▪

De aard en omvang van arbeidsuitbuiting is onduidelijk. Het vraagstuk rondom arbeidsmigranten wordt meer gezien en gedefinieerd als een huisvestingsvraagstuk dan als een kwestie van (mogelijke) mensenhandel. Er is het nodige bekend over de woonsituatie, maar veel minder over de werkomstandigheden.

Tot slot wordt in de interviewronde gewezen op de volgende criminele praktijken: ▪

Er kwamen en komen tot op zekere hoogte georganiseerde vermogensdelicten voor in de gemeente Zaltbommel. In het verleden sprong dieseldiefstal in het oog, gepleegd door criminele (jeugd)groepen, waarbij de buit onder andere werd verkocht aan criminelen in Maasdriel. Vandaag de dag valt op dat de geregistreerde vermogensmisdrijven tussen 2018 en 2022 (i.t.t. de geregistreerde drugsdelicten) stijgen: van in totaal 529 (2018) naar 591 (2022). De stijging komt vooral op conto van de diefstal van (brom- en snor-)fietsen (van 59 naar 88), van winkeldiefstal (van 28 naar 48) en van de categorie ‘overige vermogensdelicten’ (van 218 naar 303). Bewoners merken dat elektrische fietsen een gewild diefstal-object zijn en ze wijzen op diefstal in het buitengebied, onder meer van gps-systemen.

▪

Er wordt illegaal vuurwerk opgeslagen en verkocht. Het afsteken is (ook al ruim voor de jaarwisseling) goed hoorbaar, zowel in bebouwde kernen als in het buitengebied. Er wordt (in het buitenland) illegaal vuurwerk gekocht om zelf af te steken, al is de import en handel in illegaal vuurwerk daarnaast een verdienmodel van georganiseerde criminelen. In de gemeente Zaltbommel wordt zo nu en dan een partij illegaal vuurwerk gevonden. In december 2022 wordt in een pand aan de Ketelsteeg in Zaltbommel ruim 130 kilo illegaal vuurwerk aangetroffen, nadat in oktober dat jaar in hetzelfde pand reeds 164 kilo vuurwerk werd gevonden.25 In oktober kreeg de bewoner een waarschuwing; in december werd het pand gesloten. In december 2020 hield de politie een 34-jarige vader aan, op de A2 bij Zaltbommel, met in de auto zijn driejarige kind en 150 kilo illegaal vuurwerk. De man woont in Zuilichem. Bij een doorzoeking trof de politie vervolgens in het dorp Gellicum (gemeente West-Betuwe) ongeveer 4.500 kilo met zwaar illegaal vuurwerk aan.26 Uit de literatuur blijkt dat infrastructuren (vervoer, opslag, geld en contacten) die zijn opgebouwd met onder meer hennepteelt worden benut bij de handel in illegaal vuurwerk (Van der Torre e.a., 2017).

2.3 Afsluiting Dit hoofdstuk bracht de criminele kansen en ondermijnende praktijken in kaart. Die praktijken blijken veelzijdig. Het volgende hoofdstuk beziet hoe deze ondermijning wordt aangepakt.

25 26

Bron: Bommelerwaardgids, Ruim 130 kilo illegaal vuurwerk gevonden in Zaltbommel, 23 december 2022. Bron: NRC, Aanhouding op A2 leidt politie naar 4.500 kilo zwaar vuurwerk, 12 december 2020.

18

Hoofdstuk 3 De (gemeentelijke) aanpak van ondermijning Inleiding Dit hoofdstuk gaat over de gemeentelijke aanpak van ondermijning. Daartoe wordt in paragraaf 3.1 eerst ingegaan op belangrijke beleidsstukken en op het bestuursakkoord (paragraaf 3.1). Paragraaf 3.2 analyseert de gemeentelijke uitvoeringsorganisatie en paragaaf 3.3 gaat over de integrale ondermijningsaanpak. Vervolgens beschrijft paragraaf 3.4 de informatieprocessen en gaat paragraaf 3.5 over de politieke kaders. Op basis van het normenkader worden de bevindingen in paragraaf 3.6 samengevat. 3.1

Kaders en visie

3.1.1 Bestuursakkoord: zorgen over toenemende onveiligheid Het bestuursakkoord van de Gemeente Zaltbommel (2022-2026) ‘Blijven bouwen’ bevat, vanuit het perspectief van deze studie, enkele interessante constateringen en voornemens. Na de inleiding kent het akkoord (behoudens een financiële verantwoording) de volgende hoofdstukken: 1.) Bestuur, organisatie en financiën; 2.) Sociaal domein; 3.) Wonen & leven; 4.) Voorzieningen; 5.) Economie & Verkeer; en 6.) Duurzaamheid. Veiligheid is één van de zestien sub-thema’s in het hoofdstuk over ‘wonen & leven’. Het vraagstuk van de (georganiseerde) criminaliteit wordt genoemd als één van de vele vormen van onveiligheid. Er wordt geconstateerd dat de onveiligheid verder toeneemt en dat die ontwikkeling dient te worden gekeerd. In hetzelfde hoofdstuk wordt aandacht besteed aan de huisvesting van internationale werknemers. Er wordt gesteld dat het de bedoeling is om – naast de drie geconcentreerde locaties aan de randen van Zuilichem, Bruchem en Gameren – twee soortgelijke locaties te realiseren in of rond de stedelijke kern Zaltbommel. Voorts valt op dat de ambtelijke organisatie kampt met een grote werkdruk, onder meer door de inwonergroei, de mondigheid van de bevolking, de toename van de rijkstaken (vooral op het sociaal domein), de druk op de arbeidsmarkt en de groeiende complexiteit van het gemeentelijke werk.