6. Bouwstenen voor inrichting lokale democratie in het raadsdomein

Bouwstenen voor de inrichting van de lokale democratie in het raadsdomein

Versie: d.d. 23/04/2022 na agendering fusiecommissie

1

Inhoudsopgave Inleiding en verantwoording .................................................................................................................... 3 Bestuurskracht versterken ...................................................................................................................... 4 Bestuurscultuur ....................................................................................................................................... 4 Vergadermodel ........................................................................................................................................ 6

2

Inleiding en verantwoording De inrichting van de lokale democratie van Voorne aan Zee is een zaak van de nieuwe gemeenteraad. De in dit rapport opgesomde bouwstenen zijn door de raadswerkgroep ‘werkwijze en ondersteuning’ van de drie gemeenteraden van Brielle, Westvoorne en Hellevoetsluis besproken en omarmd. Uitgangspunt bij de besprekingen is altijd geweest: de gemeenteraad van Voorne aan Zee bepaalt hoe ze de inrichting van de lokale democratie vorm geeft en wij zorgen er voor dat er voorwerk is gedaan. Door dit voorwerk kan de gemeenteraad van Voorne aan Zee gebruik maken van de kennis, kunde en ervaringen van de drie huidige gemeenteraden. Deze bouwstenen moeten vooral gezien worden als een advies aan de nieuwe gemeenteraad. De gesprekken in de raadswerkgroep zijn gevoerd aan de hand van de notitie ‘uitgangspunten en kaders vergadermodel Voorne aan Zee’ (bijlage 1). Na een verkenning van de verschillende vergadermodellen, een analyse van de huidige en gewenste vergadercultuur en een verdiepend gesprek over wat dat dan kan betekenen voor Voorne aan Zee, zijn deze bouwstenen geformuleerd. Dit rapport is verrijkt door de gesprekken over de toekomstvisie en de effecten op het raadsdomein. De raadswerkgroep adviseert de gemeenteraad van Voorne aan Zee te starten met het vergadermodel ‘raadscommissie’, aangevuld met elementen van de ‘BOB-methode’.

In deze notitie worden bouwstenen aangedragen hoe dit vormgegeven kan worden. Ook adviseert de raadswerkgroep na een half jaar deze opzet te evalueren en eventueel bij te stellen. De raadswerkgroep werkwijze en ondersteuning

De raadswerkgroep bestaat uit: Daan Dankaart (Hellevoetsluis) Patricia Feelders (Brielle) Jan Willem Driesprong (Westvoorne) Bert Heijndijk (Westvoorne) Klaas Kamphuis (Hellevoetsluis) Bas van der Linden (Brielle) Erik Mulder (Westvoorne) Rob Slavenburg (Hellevoetsluis) Anneke Witte (Brielle) En wordt ambtelijk ondersteund door: Bas Nootenboom (raadsgriffier Brielle) Alec Ramak (stagiair, januari t/m maart 2022)

3

Bestuurskracht versterken Een belangrijke reden om te besluiten tot een bestuurlijke fusie tussen de drie gemeenten ligt in het versterken van de bestuurskracht. Voor het versterken van de bestuurskracht is meer nodig dan alleen de bebouwde komborden van de gemeente te wijzigen en 35 leden in de gemeenteraad laten verkiezen. Bestuurskracht wordt vergroot door in de regio grotere invloed te krijgen en te kunnen meedoen aan bovenlokale bestuurlijke tafels. Dit geldt vooral voor de dagelijks bestuurders (college van B&W). Versterking van de bestuurskracht in het raadsdomein uit zich vooral in het positioneren van de gemeenteraad via: - de volksvertegenwoordigende rol; - de kaderstellende rol (inclusief het benoemen van maatschappelijke effecten); - de controlerende rol Deze rollen zijn niet nieuw. De invulling van deze rollen kan wel een oppepper krijgen. Een gemeenteraad die invulling wenst te geven aan versterking van de bestuurskracht is een raad die rolvast is, die ruimte laat aan collegeleden om de uitvoering van beleid vorm te geven en het maatschappelijk initiatief stimuleert. Maar ook een raad die het college op realisatie van de maatschappelijke effecten aanspreekt.

Bestuurscultuur Om de bestuurskracht van Voorne aan Zee sterker te maken dan die van de ‘oude’ gemeenten Brielle, Westvoorne en Hellevoetsluis moet gewerkt worden aan een eenduidig beeld van de gewenste rolopvatting en invulling door de bestuurders (raadsleden en collegeleden). Waar de huidige gemeenteraden zich regelmatig verliezen in details van de uitvoering en het bevragen van het college, zal de nieuwe raad zich vooral dienen te richten op het ontwikkelen van de eigen agenda en het versterken van het democratisch initiatief. Meer initiëren en agenderen en minder controleren en volgen. Bouwsteen 1: Neem in het introductieprogramma van de nieuwe gemeenteraad op: het bespreken van en afspraken maken over de rol van de raads- en collegeleden in het bestuurlijke domein. Veelal zijn de huidige vergaderingen een vraag en antwoord spel tussen raadsleden en portefeuillehouders. Er vindt (te) weinig debat plaats tussen raadsleden over wat men vindt en waarom men dat vindt. Ook wordt relatief weinig actief verkend of men tot overeenstemming kan komen over een onderwerp waar de meningen uit elkaar lijken te liggen. Het debat is veelal een uitwisseling van meningen waar vervolgens een stemming over plaatsvindt. In een bestuurskrachtige gemeenteraad gaan raadsleden op zoek naar het beste voor de inwoners en wordt op basis van argumenten een besluit genomen.

Dit wordt bereikt door het goed voeren van een debat. Bouwsteen 2: Neem in het introductieprogramma van de nieuwe gemeenteraad op: het trainen van debatvaardigheden en andere relevante competenties. Het politieke spel is in de huidige gemeenten in de afgelopen raadsperioden vormgegeven en gegroeid waarbij het verschil tussen coalitie en oppositie belangrijker lijken dan het door de wetgever beoogde dualisme tussen raad en college. De coalitiepartijen voeren regelmatig overleg met de wethouders, vele zaken worden in de luwte aan de voorkant van besluitvormingsprocessen afgestemd en dichtgezet. Een debat in de commissie of raad lijkt op voorhand kansloos omdat de meerderheid zich al heeft geconformeerd aan het coalitiestandpunt. De wetgever heeft bedoeld het dualisme in te voeren als gemeenteraad versus college van B&W. Niet met de intentie een strijd te voeren tussen raad en college, maar om uiting te geven aan de scheiding van macht. De regelgevende macht (raad) en uitvoerende macht (college) zijn niet voor niets van elkaar gescheiden.

4

Een gemeenteraad wint aan bestuurskracht als het optreedt als bestuursorgaan dat de kaders stelt en het college controleert. Een raad die in meerderheid in achterkamers lastige dossiers wegmasseert toont zich niet bestuurskrachtig, maar laat zich leiden door de dagelijks bestuurders. Het werken met een raadsprogramma waar vervolgens wethouders bij gezocht worden die daar uitvoering gaan geven, versterkt de rol van de gemeenteraad en bevordert het dualisme. Wethouders moeten voor de raad werken, niet andersom! Bouwsteen 3: Neem in overweging een raadsprogramma op te stellen op basis van de toekomstvisie Voorne aan Zee en formuleer een maatschappelijke ontwikkelagenda met SMART1 doelstellingen. Bouwsteen 4: Zoek als gemeenteraad wethouders die het raadsprogramma kunnen uitvoeren. Houdt sollicitatiegesprekken voor wethouders. Een bestuurskrachtige raad investeert in zichzelf. Enerzijds door gezamenlijke kennisvergaring en anderzijds door het leren en trainen van vaardigheden. De raadsgriffier en burgemeester spelen een belangrijke rol om met voorstellen te komen om een programma op te stellen waarin de raad als geheel op structurele wijze kan blijven ontwikkelen. Raadsleden komen niet zonder ‘rugzak’ met ervaring in de gemeenteraad, meestal hebben raadsleden de nodige ervaring opgedaan in het bedrijfsleven of in bestuurlijke rollen.

Echter: het is een misverstand om te veronderstellen dat het onderhouden van vaardigheden of het bijspijkeren van inhoudelijke kennis niet nodig zou zijn. De beste sporters staan dagelijks op het trainingsveld, dat doen ze niet voor niets. Dat geldt ook voor raadsleden: zonder training verlies je scherpte, zonder onderhoud van je vaardigheden verlies je positie. Bouwsteen 5: Investeer in (de leden van) de gemeenteraad door een leerprogramma op het gebied van vaardigheden en op inhoudelijke dossiers. Raadseigen bestuurscultuur ontwikkelen en versterken kan ook door fysieke maatregelen zoals opstelling van de vergaderzaal. Door ook zichtbaar te maken dat collegeleden ‘te gast’ zijn in de gemeenteraad wordt het onderlinge debat gestimuleerd en de neiging om het college te bevragen minder. Wethouders en ambtelijke ondersteuning kunnen aan een aparte tafel of door middel van kleurstelling een fysiek andere plaats in de raadzaal krijgen. Niet om een wij-zij cultuur te bevorderen, maar wel om het hoofdschap van de raad te markeren. Bouwsteen 6: markeer de positie van de gemeenteraad en de plaats van de collegeleden in de raadzaal op een fysieke manier. Bestuurskracht komt zeker ook tot uiting in de wijze waarop de gemeenteraad openstaat voor initiatieven uit de samenleving.

Je zou kunnen zeggen dat de raad aan kracht wint als de ruimte voor de inwoners voor maatschappelijke initiatieven groter wordt. De raad is er dan vooral voor om de democratische waarden2 te borgen en de initiatieven op deze waarden te toetsen. Een sterke raad bepaalt zijn eigen agenda en laat de agenda niet domineren door stukken die door het college worden aangeleverd. Bouwsteen 7: Geef ruimte aan maatschappelijke initiatieven en bespreek nadrukkelijk wat dit betekent voor de rol van de gemeenteraad. Een sterke raad is zichtbaar en aanspreekbaar. Actieve communicatie over de rol van de raad, de raadsleden, de actuele onderwerpen, de uitnodiging om mee te doen en de besluiten van de raad is hierbij onmisbaar. Bouwsteen 8: Maak het democratisch proces zichtbaar door actieve communicatie over en uit het raadsdomein (raadscommunicatieplan).

1 Specifiek Meetbaar Acceptabel Realistisch en Tijdgebonden 2 inclusiviteit, dialoog (deliberatie), transparantie, tegenkracht, (checks & balances) en zeggenschap

(invloed) 5

Vergadermodel Er zijn in het land diverse vergadermodellen in het raadsdomein ontwikkeld. In de notitie ‘uitgangspunten en kaders vergadermodellen (bijlage 1) zijn deze beschreven. Gedurende de ‘bouw’ van Voorne aan Zee is gebruik gemaakt van de BOB structuur 3. Er heeft (nog) geen evaluatie plaatsgevonden van deze methode, maar het lijkt er op dat in het raadsdomein lastig is om de drie fases gescheiden te houden. Heeft ook te maken met de faseverschillen waarin de ambtelijke organisatie moet werken. Soms moet in het raadsdomein de beeldvormende fase nog starten, terwijl de oordeelvorming in het ambtelijke domein al bijna is afgerond. De doorlooptijd en snelheid van handelen maken het niet gemakkelijk om de drie fases ook in het raadsdomein voor alle onderwerpen goed in te bedden. Het BOB model kán een goede bijdrage leveren aan versterking van de lokale democratie en het versterken van de bestuurskracht. Er zijn gemeenten en waterschappen waar de BOB-methode helemaal is doorgevoerd. Het gevoel bestaat dat niet ieder onderwerp geschikt is voor de BOBstructuur. Daarom is het aan te raden voor nader te bepalen onderwerpen de BOB-methode toe te passen. Het vergadermodel met commissies werkt in principe prima voor ‘reguliere’ onderwerpen in het raadsdomein.

Bouwsteen 9: start in 2023 met het vergadermodel met commissies en benoem onderwerpen waar de BOB-methode op van toepassing wordt verklaard en evalueer deze opzet na 6 maanden. Als een initiatief vanuit de samenleving besluitvorming of kaders vraagt van de gemeenteraad, dan is het raadzaam om in een vroegtijdig stadium (in de beeldvormende fase) gelijk op te trekken zonder het initiatief bij de initiatiefnemers weg te nemen. Hou rekening in de planning van themabijeenkomsten zodat er ruimte is voor initiatiefnemers om hun initiatief toe te lichten of te verduidelijken. Bouwsteen 10: neem in het vergaderschema thema-avonden op waar de onderwerpen aan de orde komen die zich in de beeldvormende fase bevinden. Bouwsteen 11: hou de beeldvormende fase a-politiek en gericht op vergaren van informatie zodat alle deelnemers op basis van hetzelfde kennisniveau hun oordeel kunnen baseren. Gebruik diverse vormen van informatievergaring: deskundigensessies, hoorzittingen en wijkbezoeken. Bouwsteen 12: bouw in de beeldvormende fase voldoende tijd in voor reflectie. Bouwsteen 13: betrek in de beeldvormende fase nadrukkelijk de doelgroep van beleid. Bouwsteen 14: Ga pas vanaf de oordeelvormende fase het debat in de commissie/gemeenteraad aan. Bouwsteen 15: Laat de collegeleden in beginsel niet deelnemen aan het oordeelvormende debat in de commissie/gemeenteraad.

Een bestuurskrachtige gemeente(raad) weet wat er speelt in de samenleving en onderhoudt en bevordert contacten in de samenleving. Dat gaat echter niet vanzelf: hier moet goed over nagedacht worden hoe dit vorm gegeven kan/moet worden. Op grond van de uitgangspunten uit de strategische visie en de besturingsvisie realiseert Voorne aan Zee publieke waarden4 door samen met de inwoners en ondernemers voorliggende opgaven aan te pakken. Ook in het raadsdomein is dit van belang.

3 Model op basis van Beeldvorming, Oordeelsvorming, Besluitvorming 4 Publieke waarde: dat wat u bereikt voor samenleving en gebied, oplossingen voor maatschappelijke

opgaven. 6

Bouwsteen 16: Geef initiatieven uit de samenleving een plaats op de kalender van themabijeenkomsten. Stimuleer actief burgerschap. Bouwsteen 17: Bevorder het contact tussen bestuurders (raads- en collegeleden) en inwoners. Creëer publieke waarde door in een vroegtijdig stadium het gesprek aan te gaan met inwoners en ondernemers over opgaven die hen aangaan.

7