20250324 raadspresentatie procedure herindeling
Tekst van het document
Gemeentelijke herindeling Inzicht in het proces van herindeling
24 maart 2025
Inleiding
Doel • Inzicht geven in: - De juridische basis van herindelingen - De herindelingsvormen
- Het herindelingsproces • Vragen beantwoorden
3
Gemeentelijke herindeling in Nederland
Onze ervaring Ruime ervaring met herindelingen, sinds 2003 Een kleine greep • Handboek gemeentelijke herindeling Initiatief van de raden
• Echt-Susteren Provinciaal • Hulst-Hontenisse initiatief • Medemblik | Wervershoof, Medemblik, Andijk • Utrechtse Heuvelrug | Maarn, Amerongen, Leersum, Doorn, Driebergen-Rijsenburg • Alkmaar | Alkmaar, Schermer, Graft de Rijp • Boarnsterhim | Leeuwarden, Heerenveen, Súdwest-Fryslân, De Friese Meren Opsplitsing + • Altena | Aalburg, Werkendam, Woudrichem aanleiding voor • Haarlemmermeer | Haarlemmerliede, Haarlemmermeer ‘lichte samenvoeging’ • Maashorst | Landerd, Uden Lichte samenvoeging
4
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
Recente gemeentelijke herindelingen Jaar
Te fuseren gemeenten
Nieuwe gemeente
Type herindeling
Inwoners voor fusie
Inwoners na fusie
2023
Brielle, Hellevoetsluis en Westvoorne
Voorne aan Zee
Regulier
17.750, 40.600 en 14.900
74.342
2022
Heerhugowaard en Langedijk
Dijk en Waard
Regulier
59.100 en 28.600
90.050
2022
Amsterdam en Weesp
Amsterdam
Lichte samenvoeging*
882.000 en 20.700
934.927
2022
Landerd en Uden
Maashorst
Regulier
15.888 en 42.361
58.362
2022
Cuijk, Boxmeer, Sint Anthonis, Grave en Mill en Sint Hubert
Land van Cuijk
Regulier
25.500, 29.700, 11.800, 12.500 en 11.000
91.725
2022
Purmerend en Beemster
Purmerend
Lichte samenvoeging
81.500 en 10.700
95.177
2021
Appingedam, Delfzijl en Loppersum
Eemsdelta
Regulier
10.900, 24.500 en 9.500
45.098
* Herindelingsverkiezingen op het zelfde moment als de reguliere gemeenteraadsverkiezingen (16 maart 2022)
5
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
Wettelijke basis
6
Gemeentelijke herindeling in Nederland
Een herindeling …. • Is wettelijk geregeld in de Wet arhi (okt 1984) • Kan geïnitieerd worden door de betreffende gemeenten (raden), door de provincie (GS) of het rijk (minister)
Dit is (inmiddels) zeer ongebruikelijk
7
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
Leuk feitje: dit gebeurde in Amsterdam e.o. in 1921 • Geïnitieerd door initiatief van de Minister
• Annexatiewet • Grote stedelijke uitbreiding
• Geannexeerde gemeenten: • Nieuwendam • Ransdorp • Watergraafsmeer • Sloten • Buiksloot
8
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
De Wet arhi • Wettelijke processtappen • Harmonisatie beleid en regelingen
• Financieel toezicht - Financiële verhoudingswet art. 12 • Overgang rechten en plichten • Rechtspositie personeel
• Herindelingsverkiezingen
9
Gemeentelijke herindeling in Nederland
Beleidskader herindeling BZK beoordeelt en toetst voorstellen voor herindelingen op: • Draagvlak
Barneveld en Scherpenzeel
• Bestuurskracht • Interne samenhang en nabijheid van bestuur
• Regionale samenhang • Bovenstaande zaken motiveren in herindelingsontwerp en logboek (draagvlak aantonen) Bij lichte samenvoeging aanvullende criteria: • Niet beschreven in Wet arhi, maar beleidskader herindeling
• Overeenstemming over toepassing van de variant • Afspraken over de rechtspositie van het personeel 10
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
Beleidskader en rol van de provincie In de voorbereiding van een herindeling wordt de rol van de provincie door het beleidskader ingeperkt. • (GS kan initiatief nemen (Groningen, Haren)) • (GS geeft zienswijze op initiatief vanuit gemeenten) • van een provincie wordt verwacht dat zij tijdig de minister informeert, schriftelijk én mondeling (nieuw) • het overleg biedt de minister de mogelijkheid om
nadere vragen te stellen en aandachtspunten voor het proces aan de provincie mee te geven (nieuw) 11
Gemeentelijke herindeling in Nederland
Herindelingsvormen
13
Gemeentelijke herindeling in Nederland
3 herindelingsvarianten Hollands Kroon
Reguliere samenvoeging
• Betrokken gemeenten worden opgeheven • Nieuwe gemeente wordt ingesteld
Lichte samenvoeging
• • • •
Grenscorrectie
• Geen opheffing of instelling van gemeenten • Bepaalde rechtsgevolgen blijven achterwege
Súdwest-Fryslân Dijk en Waard
Eén van de gemeenten wordt niet opgeheven Andere gemeenten wel… … en geïntegreerd met niet op te heffen gemeente Bepaalde rechtsgevolgen blijven achterwege
14
Amsterdam - Weesp
Sint-Pancras (wens) Urk – Noordoostpolder Schiermonnikoog
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
Het is mogelijk dat één of meer grenscorrecties met één of meer reguliere of lichte samenvoegingen worden gecombineerd in één herindelingsregeling
15
Gemeentelijke herindeling in Nederland
Wat houdt een lichte samenvoeging precies in? De gemeente die niet wordt opgeheven (ook wel ontvangende gemeente): • Géén ontslag burgemeester, secretaris en griffier • Geen financieel toezicht
• Geen organisatiebrede reorganisatie / ontwerp nieuwe organisatie maar wel afspraken over overgang personeel • Beleid en regelgeving blijft van kracht en wordt van toepassing op latende gemeente(n) maar vanuit werkbaarheid en rechtsgelijkheid is enige harmonisatie toch nodig • Mindere administratieve handelingen • Wel verkiezingen!
16
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
Factsheet
Opheffing gemeente en instelling nieuwe organisatie
Diverse
Ja
Gemeentelijke herindeling Lichte samenvoeging Op te heffen gemeente Niet op te heffen gemeente Ja Nee
- Ontslag burgemeester
Art. 44 Rpb
Ja
Ja
Nee
Nee
- Ontslag secretaris - Ontslag griffier - Organisatiebrede reorganisatie
Art. 57 Art. 57 Art. 59
Ja Ja Ja
Ja Ja Ja
Nee Nee Nee
Nee Nee Nee
Herindelingsverkiezingen
Art. 52
Ja
Ja
Ja
Ja, bij toe- of afname aantal raadszetels Nee, bij gelijk aantal raadszetels
Beleid- en regelgeving (“Voorschriften”)
Art. 28-43
Voorschriften blijven van kracht, maar vervallen na 2 jaar van rechtswege1
Art. 21
Alle betrokken gemeenten
Voorschriften blijven van kracht en worden na 2 jaar van rechtswege van toepassing verklaard op het overgaande gebied1 Nee
Verordeningen ontvangende gemeenten van kracht
Financieel toezicht
Voorschriften vervallen na 2 jaar van rechtswege1. Voorschriften van niet op te heffen gemeente worden dan van kracht Ja
Aspect
1
Wet arhi
Samenvoeging
Grenscorrectie
Nee
Nee
De nieuwe raad kan binnen die termijn nieuw of gewijzigd beleid vaststellen. 17
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
Herindelingsproces
18
Gemeentelijke herindeling in Nederland
Een herindelingsproces • Is meer dan wat in de Wet arhi is beschreven • Bestaat uit 3 sporen:
- Wettelijke spoor gericht op formele inspraak en besluitvorming - Fusiespoor gericht op integratie van bestuurlijke en ambtelijke organisatie - Veranderspoor: gericht op de onderstroom, energie, draagvlak, belangen
19
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
20
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
Wettelijk spoor
21
Gemeentelijke herindeling in Nederland
22
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
Wettelijk spoor | 3 besluiten We kennen in de aanloop naar een herindeling drie belangrijke lokale besluiten: 1. Principebesluit: raden spreken zich uit voor de herindeling en verzoeken het college deze voor te bereiden 2. Herindelingsontwerp: de basis van het wetsvoorstel waarover de raden (gelijkluidend) besluiten en die ter inzage wordt gelegd. Oftewel het voorgenomen besluit. 3. Herindelingsadvies: Het met inachtname van de zienswijzen door raden vastgestelde - gelijkluidende - herindelingsontwerp. Oftewel het definitieve besluit.
• © TwynstraGudde
Bijzonderheden • Herindeling is pas onomkeerbaar als de Eerste Kamer heeft besloten. Veelal ongeveer 6 maanden voor ingangsdatum. De voorbereidingen vragen veel meer tijd. Dus: al beginnen met voorbereiden voordat het onomkeerbaar is.
• De kamercommissie kan besluiten een hoorzitting te organiseren, in Den Haag óf in de betreffende gemeenten. • Gemeenten worden deels gecompenseerd voor de voorbereidingskosten én de korting na herindeling dmv een zogenaamde herindelingsbijdrage • Verkiezingen kunnen worden verplaatst agv een herindeling
• © TwynstraGudde
Verkiezingen • Eens in de vier jaar vinden gemeenteraadsverkiezingen plaats. • Dit ritme wordt doorbroken door herindelingsverkiezingen. • De zittingsduur van een raad wordt opgerekt tot maximaal zes jaar en drie maanden.
Datum herindeling 1 januari 2026
November 2025
Maart 2030
4 jaar en 3 maanden
1 januari 2027
November 2026
Maart 2030
3 jaar en 3 maanden
1 januari 2028
November 2027
Maart 2034
6 jaar en 3 maanden
1 januari 2029
November 2028
Maart 2034
5 jaar en 3 maanden
1 januari 2030
November 2029
Maart 2034
4 jaar en 3 maanden
1 januari 2031
November 2030
Maart 2034
3 jaar en 3 maanden
• © TwynstraGudde
De rol van de gemeenteraad • Principebesluit • Herindelingsontwerp
• Herindelingsadvies • Budget • Participatie • Formele rol in harmonisatie beleid en regelgeving, bv lokale belastingen
26
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
De rol van de provincie • Vanaf het moment dat het Herindelingsontwerp wordt vastgesteld staan herindelende gemeenten onder preventief financieel toezicht • De provincie voert vroeg in het proces een financiële herindelingsscan uit gericht op
verbeterpunten en risico’s • De provincie brengt een zienswijze uit op het herindelingsadvies en zendt het advies met zienswijze aan de minister. Zij moet het advies doorsturen. Ook met een negatief advies.
• © TwynstraGudde
Harmonisatie • Gemeentelijke voorschriften behouden twee jaar na herindelingsdatum voor dat gebied hun rechtskracht • Er worden uitzonderingen gemaakt voor belastingwetgeving (moet direct worden
geharmoniseerd) en omgevingswet (behoudt rechtskracht) • Oftewel: nieuwe gemeente moet vrijwel alle beleid en regelgeving binnen 2 jaar na herindeling harmoniseren • Echter: voor sommige regelingen is harmonisatie al noodzakelijk bij de start van de nieuwe gemeente omwille van bv rechtsgelijkheid en uitvoerbaarheid.
• © TwynstraGudde
Fusiespoor
Gezamenlijke voorbereiding Fusiepartners bereiden gezamenlijk voor • Gezamenlijke projectorganisatie
• Gezamenlijke ontwikkeling visie en ambitie nieuw gemeente • Gezamenlijk voorbereiden en uitwerken
30
Gemeentelijke herindeling in Nederland • © TwynstraGudde
Integratie (bij een reguliere samenvoeging) …. Reguliere samenvoeging
Lichte samenvoeging
Bestuur
Eén raad, één college, één burgemeester, één griffier, één gemeentesecretaris
Burgemeester, griffier, secretaris ontvangende gemeente blijven in functie
Organisaties en mensen
Eén organisatie, (nieuwe) structuur, plaatsingsprocedure
Organisatie kan intact blijven, wel afspraken voor integratie medewerkers ‘latende’ gemeente
Cultuur en werkwijzen
Eén nieuwe cultuur, nieuwe manieren van werken
• © TwynstraGudde
Integratie (bij een reguliere samenvoeging) …. Reguliere samenvoeging
Lichte samenvoeging
Middelen
Eén begroting (afname uitkering gemeentefonds)
Systemen
Eén ICT infrastructuur
Huisvesting
Verbouw, uitbouw of nieuwbouw
Beleid en regelgeving
Harmonisatie verplicht
Harmonisatie niet verplicht, maar wel wenselijk
• © TwynstraGudde
Veranderspoor
Niet alles is voorspelbaar • Herindelen is ook afscheid nemen • En op zoek gaan naar gedeelde ambities en belangen • Gebruik maken van positieve energie • Omgaan met weerstand
34
Uitdagingen ‘Over het graf heen regeren’ of afnemend leiderschap
Potverteren dan wel vooruitschuiven
‘Blik vooruit’ vs. going concern
Onzekerheden over eigen positie(s)
Gelijkwaardig ≠ gelijk
Snelkookpan vs. te lange spanningsboog
Betrokkenheid gemeenteraden
Participatie
Naamgeving
• © TwynstraGudde
Vragen en reacties
Werken met TwynstraGudde betekent samen maatschappelijke transities werkend krijgen. Met advies, management en opleidingen helpen we mensen en organisaties bij duurzame veranderingen. Denk aan energie en klimaat, wonen, veiligheid, landbouw, mobiliteit, zorg en onderwijs. Onze kracht ligt in daadkracht. In het creëren van oplossingen die werkbaar zijn én werkbaar blijven. Samen met onze opdrachtgevers - en alle belanghebbenden daaromheen - werken we aan een samenleving die schoon, veilig, gezond en weerbaar is. Zo maken we blijvend impact op morgen. Alle intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot deze presentatie berusten bij
TwynstraGudde. Niets uit deze presentatie mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming van TwynstraGudde.