04 Bijlage 2. Memo Juridische rechtsvorm (Geanonimiseerd)
Tekst van het document
Berenschot
1/6
Memo Van:
(geanonimiseerd) (geanonimiseerd)
en
Datum:
9
Aan:
Gemeente
Status:
Intern
Venray
april
2026
vertrouwelijk
Ec:
Onderwerp:
Keuze
juridische
rechtsvorm
nieuw
werkbedrijf gemeente Venray
Samenvatting gemeente Venray kan een keuze maken uit diverse rechtsvormen werkbedrijf: een stichting, bv, nv, vereniging en coöperatie. De
Indien
de
gemeente zelfstandig wil kunnen sturen op de nieuwe maatschappelijke doel voor ogen heeft, lijken de nv, coöperatie liggen.
De
nv
coöperatie
en
waardoor De
gemeente
niet
en
de
lijken
buiten
dat
er
geborgd.
aandeelhouder bv
van
De
zelfstandig
zelfstandig
van
bv,
kan
omdat
sturen.
naar
en
zelfs concrete
gaat dienen
er
bv
een
het
sprake
is
omdat
wordt
bij
voldaan
het
ideële
kan
wel
bv
de
een
kan
instructies
gedeelde zeggenschap
van
het beeld
aan
beeld
in de
is sterk
statuten als
gemeente
geven
het
aan
dan
de
1.
Inleiding
De
ideële
meer
positionering
gemeente Venray
staat
van
de
taken
een
Wsw-indicatie
uitvoering
samenwerking noodzakelijk de
aan
Venray geeft
van
en/of
binnen
om
voor
de
huidige
te komen
het
indicatie
een
tot
een
strategische
een
binnen
van
sociaal
beschut
de
enig
bestuur
van
nieuwe
keuze
daarbij
aan
de
in op
WSW-en
een
organisatie
en
participatiewet.
Een
de
in
van
van
de
en
organisatorische en
lokaal
toekomstige inrichting
de
van
inwoners
op
beëindiging
afbouw
maakt
de
bijzonder gericht
licht
de
doelgroep
eigen
aanzien het
In het
juridische
die
ten
domein,
publieke taak, bestuurlijke sturing mogelijk zet
een
stichting.
werk.
GR-constructie
een
laatste
van
in principe opgevolgd Dit is niet mogelijk bij stichting. Uiteindelijk gaat het om een bestuurlijke keuze inzake de rechtsvorm van het werkbedrijf, waarbij de gemeente expliciet moet bepalen of maximale sturing en eigenaarschap van de bv zwaarder wegen
te worden.
daarbij
en
en
stichting
een
uit
toekomstige
vereniging niet voor de hand te verplicht startkapitaal van €45.000. De
een
organisatie; maatschappelijke doel
het
maar
Bij
entiteit
commerciële
een
sturen
die
hand
alternatieven.
is
een
de kan
voor
betere
voorkeur
inrichting
en
qua
niet
sprake
geen
opzichte
ten
worden
bv
eisen
liggen
verenging
de
aanwezig
de
zwaardere
stichting
naar
bv
kent
het
voor
NLW
Groep
van
N.V.
structuur
met
de is
het
die recht doet
tegelijkertijd toekomstbestendig
faciliteert
in
passend
werkbedrijf
kan
daar
werk
en
onderdeel
is.
uitvoering van
uitmaken. De
keuze
moet
voor
voldoende
financiële
en
gekozen
vorm
Deze
een
memo
besloten
passende
rechtsvorm
is
daarbij
een
essentieel
ruimte
bieden
voor
gemeentelijke regie,
juridische
risico's
voor
de
in de
praktijk
uitvoerbaar
vergelijkt
een
vennootschap (bv)
zijn
gemeente en
het
beheersbaar passen
bij
onderdeel.
Deze
maatschappelijke houden.
de aard
en
rechtsvorm
doel
Tegelijkertijd omvang
van
borgen
en
moet
de
de taken.
vijftal mogelijke rechtsvormen; stichting, vereniging, coöperatie, en
naamloze
vennootschap (nv),
aan
de hand
van
een
aantal
de
2/6
relevante afwegingscriteria. Op basis van deze vergelijking wordt een onderbouwd advies gegeven over de rechtsvorm die het beste aansluit bij de ambities en uitgangspunten van de gemeente Venray. 2. Afwegingskader Voor de vergelijking van de verschillende rechtsvormen zijn de volgende criteria gehanteerd: 1.
2.
3.
4.
Bestuurlijke sturing
en
toezicht
De mate waarin de gemeente invloed kan uitoefenen op strategie , beleid en uitvoering , inclusief mogelijkheden voor toezicht en verantwoording. Maatschappelijk doel en winstoogmerk De mate waarin het maatschappelijke karakter van de werkzaamheden is geborgd en of winstuitkering mogelijk of uitgesloten is. Financiën , risico’s en aansprakelijkheid Mogelijkheden voor financiering , de financiële risico’s voor de gemeente en de mogelijke aansprakelijkheid van de gemeente. 1 Juridische complexiteit en uitvoerbaarheid De mate van juridische en administratieve lasten en de praktische uitvoerbaarheid van de rechtsvorm.
3. Vergelijking
van
rechtsvormen
3. 1 Stichting Een stichting is een zelfstandige privaatrechtelijke rechtspersoon , opgericht bij notariële akte , die geen leden kent (wettelijk ‘ledenverbod’) en beoogt met behulp van een daartoe bestemd vermogen een in de statuten vastgelegd doel te realiseren. Winstuitkering aan oprichters of bestuurders is wettelijk uitgesloten. Kenmerken: •
• • • •
Gemeentelijke invloed kan worden geborgd via statutaire bepalingen , zoals goedkeuringsrechten en het recht tot benoeming van bestuurders en toezichthouders , dan wel via het aangaan van een subsidierelatie of dienstverleningsovereenkomst. Sterke borging van het maatschappelijke doel. Geen winstoogmerk of winstuitkering mogelijk. De gemeente kan financieel bijdragen via subsidies of andere vormen van financiering. Relatief eenvoudige juridische structuur en beperkte administratieve lasten.
Aandachtspunt: Ten aanzien van de gemeentelijke invloed is van belang te benoemen dat bij een stichting juridisch geen sprake is van eigenaarschap. Er is een hulpconstructie nodig om het eigenaar- en opdrachtgeverschap in te vullen. Een mogelijke hulpconstructie is het borgen van gemeentelijke invloed via statutaire goedkeuringsrechten. Het risico daarvan is echter dat de gemeente , bij vergaande bevoegdheden en als zij zich actief en structureel bemoeit met het bestuur en in wezen
1 Bij
de beoordeling van de mogelijke aansprakelijkheid is als uitgangspunt gehanteerd dat de gemeente geen rol zal vervullen als statutair bestuurder van de rechtspersoon.
3/6
feitelijk de leiding heeft over de stichting , kan worden aangemerkt als feitelijk bestuurder van de stichting. De gemeente kan dan aansprakelijk worden gesteld in geval van onrechtmatig handelen of kennelijk onbehoorlijk bestuur (bijvoorbeeld: het nemen van onverantwoorde risico’s , het overschrijden van het statutaire doel of bewust handelen tegen het belang van de stichting). Het verdient aanbeveling de gemeentelijke invloed primair te regelen via bijvoorbeeld een subsidierelatie of dienstverleningsovereenkomst , zodat de rolverdeling juridisch zuiver blijft en het risico op feitelijk bestuur wordt beperkt. Deze rolinvulling is echter minder vergaand dan bijvoorbeeld de gemeente als aandeelhouder. Derden kunnen binnen een stichting niet formeel deelnemen als lid of aandeelhouder ; betrokkenheid kan wel worden georganiseerd via adviesstructuren bijvoorbeeld een Adviesraad Raad van Toezicht.
en
3. 2 Besloten vennootschap (bv) Een bv is een privaatrechtelijke rechtspersoon die bij notariële akte wordt opgericht en beschikt over een in aandelen verdeeld kapitaal. De bv heeft één of meer aandeelhouders en een bestuur. De gemeente kan enig aandeelhouder zijn. Kenmerken: • • • • • • • •
Bestuurlijke sturing via aandeelhouderschap. Winstuitkering aan de aandeelhouder is in beginsel toegestaan. Aandelen staan op naam en zijn niet vrij overdraagbaar (blokkeringsregeling). Het kapitaal wordt door de gemeente als oprichter en aandeelhouder bij oprichting in de notariële akte vastgesteld. Het vereiste minimum startkapitaal voor een bv is € 001. , De aandeelhouder is niet persoonlijk aansprakelijk voor de schulden van de BV. Beperkte aansprakelijkheid voor de gemeente. Flexibele (statutaire) inrichting mogelijk.
Aandachtspunt: Bij een bv is de gemeente zowel opdrachtgever als eigenaar (aandeelhouder) en kan zij vanuit deze rollen ook (concreet) sturen op het bestuur van de bv. Indien de gemeente (als aandeelhouder) de bestuurstaak van het bestuur van de bv uitoefent en feitelijk de leiding overneemt als feitelijk bestuurder , draagt de gemeente de bestuurdersaansprakelijkheid. Op grond van art. 2:39 lid 4 BW kan in de statuten worden bepaald dat het bestuur zich dient te gedragen naar de aanwijzingen van de algemene vergadering van aandeelhouders (AVA). Dit zogenoemde instructierecht geeft de gemeente , als enig aandeelhouder , een sterke sturingsmogelijkheid: er kunnen algemene maar ook concrete aanwijzingen aan het bestuur worden gegeven door de gemeente. Het bestuur is in beginsel gehouden deze aanwijzingen van de gemeente als aandeelhouder op te volgen , tenzij deze in strijd zijn met het belang van de vennootschap. In ultimo kan de gemeente als enig aandeelhouder het bestuur/de bestuurder van de bv schorsen of ontslaan. De AVA dient formeel te worden bijeengeroepen , maar indien de gemeente enig aandeelhouder is , beschikt zij binnen dit kader over maximale zeggenschap en bestuurlijke grip. Daarnaast is bij een faillissement van een BV de gemeente (als aandeelhouder) in beginsel alleen haar inleg van de aandelen kwijt.
4/6
Het commerciële karakter en de mogelijkheid van winstuitkering kunnen wringen met het maatschappelijke karakter van de taken. In de statuten kan het maatschappelijke doel wel geborgd worden.
3. 3 Naamloze vennootschap (nv) Een nv is een rechtspersoon , opgericht bij notariële akte , met een in aandelen verdeeld maatschappelijk kapitaal , waarvan de aandelen in beginsel vrij overdraagbaar zijn. De nv heeft aandeelhouders en een bestuur. Een nv lijkt qua rechtsvorm op een bv , maar is bedoeld voor grotere , meer commerciële organisaties , met overdraagbaarheid van aandelen. Bij een nv kan de gemeente als aandeelhouder alleen algemene instructies gegeven aan het bestuur/de bestuurder. Kenmerken: • • • • •
Geschikt voor meerdere aandeelhouders. Minder vergaande instructiemogelijkheid dan bij de bv. Open karakter: aandelen staan niet op naam en zijn in beginsel vrij overdraagbaar. Beperkte aansprakelijkheid voor de gemeente. Zwaardere wettelijke eisen dan bij een bv (bijv. verplicht minimum startkapitaal van €45. 000).
Aandachtspunten: Zwaardere wettelijke eisen , verplichte kapitaalinbreng en een sterk commercieel karakter (beperktere mogelijkheid om overdraagbaarheid van aandelen te beperken) maken deze rechtsvorm minder passend voor de beoogde publieke taak.
3. 4 Vereniging Een vereniging is een rechtspersoon met leden , waarbij de algemene ledenvergadering het hoogste orgaan vormt. Zij wordt opgericht om gezamenlijk een maatschappelijk , sociaal of ideëel doel te realiseren en is niet commercieel van aard. Kenmerken: • • • • •
Minimaal twee leden vereist. Sterke betrokkenheid van leden. Geen winstuitkering aan leden toegestaan. Beperkte aansprakelijkheid gemeente. Relatief eenvoudige oprichting.
Aandachtspunten: De democratische ledenstructuur (ten minste twee leden vereist) beperkt de directe sturingsmogelijkheden en het toezicht van de gemeente en het feit dat de vereniging in beginsel minder geschikt is voor het uitoefenen van een bedrijf , maakt deze rechtsvorm minder geschikt voor exclusieve gemeentelijke regie.
5/6
3. 5 Coöperatie Een coöperatie is een bijzondere vorm van een vereniging , gericht op samenwerking met als doel het bereiken van stoffelijke voordeel voor haar leden , dit stoffelijk voordeel mag ook een kostenbesparing zijn. Kenmerken: • • • • • •
Minimaal twee leden vereist. Geschikt voor samenwerking tussen meerdere partijen. Winstuitkering toegestaan. Gericht op stoffelijk voordeel 2 voor haar leden. De algemene ledenvergadering is het hoogste orgaan en heeft beslissingsbevoegdheid onder meer benoeming en ontslag van het bestuur en statutenwijzigingen. Beperkte aansprakelijkheid mogelijk (coöperatie U. A. )
Aandachtspunten: Winstuitkering aan leden is toegestaan gemeente.
en
over
de gedeelde zeggenschap beperkt de regie van één
4. Samenvattende vergelijking De volgende tabel bevat
een
samenvattende vergelijking
Criterium
de mogelijke rechtsvormen.
van
Stichting
Bv
Nv
Vereniging
Coöperatie
Bestuurlijke sturing en toezicht
±
+
±
–
–
Maatschappelijk doel en
+
±
–
+
-
Financiën , risico’s en aansprakelijkheid
±
+
-
+
±
Juridische complexiteit
en
+
+
–
±
±
Legenda: + = gunstig , ±
=
geen
winstoogmerk
uitvoerbaarheid
gemengd , – = ongunstig
5. Conclusie en advies Het bovenstaande afwegend , liggen een vereniging en een coöperatie niet voor de hand. Beide rechtsvormen vereisen minimaal twee leden met in beginsel gelijkwaardige bevoegdheden , waardoor sprake is van gedeelde zeggenschap. Dit sluit niet aan bij de uitgesproken wens van gemeente Venray om zelfstandig te opereren en exclusieve bestuurlijke regie te behouden. De keuze concentreert zich daarmee op de stichting , de bv , en de nv. De nv is in dit verband minder passend. Hoewel de nv en de bv qua rechtsvorm erg op elkaar lijken , kent de nv een verplicht startkapitaal van €45.000 , vrij overdraagbare aandelen en een zwaarder wettelijk regime. De vrije overdraagbaarheid kan tot gevolg hebben dat onduidelijk is wie de aandeelhouder en dus
2 Hierbij
gaat het om economische of materiële behoeften van de leden. Dit voordeel kan verschillende vormen aannemen , zoals het uitkeren van een exploitatieoverschot (winst) aan de leden , het geven van kortingen , of het besparen van kosten doordat de coöperatie activiteiten onder gunstigere condities kan verrichten dan de leden individueel zouden kunnen bereiken. Het gaat dus om een op geld waardeerbaar voordeel dat de leden door hun lidmaatschap verkrijgen.
6/6
eigenaar is van de nv indien de aandelen op termijn worden overgedragen aan een derde partij. Het probleem kan zich dan voordoen dat bij een belangrijke verandering van de identiteit of het karakter van de nv de aandeelhouders verplicht om goedkeuring moet worden gevraagd , maar dat er aandeelhouders zijn die men niet kent en die mogelijk een ander (eigen) belang hebben dan die van de gemeente. Daarnaast past het meer commerciële profiel van de nv minder goed bij een uitvoeringsorganisatie met een primair publieke taak. De wezenlijke afweging ligt vervolgens tussen stichting en bv. De stichting scoort sterk op borging van het maatschappelijke doel: winstuitkering is wettelijk uitgesloten en het ideële karakter is verankerd in de statuten. Daar staat tegenover dat juridisch geen sprake is van eigenaarschap. De gemeente moet haar invloed organiseren via contractuele afspraken , zoals een subsidie- of dienstverleningsovereenkomst. De sturing is daarmee indirecter en minder vergaand dan bij aandeelhouderschap (eigenaarschap). De bv biedt daarentegen maximale bestuurlijke sturing via het aandeelhouderschap. Indien de gemeente enig aandeelhouder is , kan zij rechtstreeks invloed uitoefenen op strategie , begroting en benoeming en ontslag van bestuurders. De eigenaarsrol is helder belegd en de governanceverhoudingen zijn transparant.
Tegelijkertijd kan het maatschappelijke doel expliciet en bindend worden verankerd in de statuten , zodat het publieke karakter van de organisatie geborgd blijft. Daarnaast is een zeer laag minimum kapitaal vereist voor de bv. Alles afwegend ligt de keuze voor een bv het meest in lijn met de wens tot zelfstandige regie , bestuurlijke grip en flexibiliteit. Uiteindelijk betreft dit echter een bestuurlijke keuze , waarbij de gemeente expliciet moet bepalen of maximale sturing en eigenaarschap zwaarder wegen dan de meer ideële positionering van een stichting.