03 Venray eindrapport analyse en advies collegesamenstelling

Impact maken voor Venray: wat is bestuurlijk nodig? Advies inzake de omvang van het college van B&W van de gemeente Venray voor de resterende bestuursperiode tot de gemeenteraadsverkiezingen van 2026.

& Van de Laar B.V. R-2023-151, definitief eindrapport Eindhoven/ Venray, 26 april 2023

INHOUD

1.

Tijdens de coalitievorming is de afspraak gemaakt om nut en noodzaak van vijf wethouders in Venray binnen een jaar te evalueren

2.

Vraagstelling van het college van B&W aan bureau & Van de Laar

3a.

Venray heeft een opgavenprofiel dat past bij haar omvang en ligging en het karakter van haar kernen

3b.

In de landelijke referentiegroep 40.000 tot 50.000 inwoners zien we dat gemeenten overwegend colleges hebben met vier wethouders

3c.

In regionaal vergelijkend perspectief zien we dat veel gemeenten met een vergelijkbare omvang en karakter met vier wethouders werken

3d.

Vijfde wethouders bij start college door ons als zeer waardevol beoordeeld, omwille van de opgaven in Venray en de teamvorming binnen het college

3e.

De ambtelijke context geeft géén aanleiding voor continuering situatie met vijf wethouders

4a.

Wij adviseren het college van B&W van Venray om de bestuursperiode voort te zetten met vier wethouders, onder condities

4b. Wij adviseren de volgende portefeuilleverdeling onder de vier wethouders en de kroonbenoemde burgemeester van Venray

en-vandelaar.nl

2

1. Tijdens de coalitievorming is de afspraak gemaakt om nut en noodzaak van vijf wethouders in Venray binnen een jaar te evalueren Start bestuursperiode met vijf wethouders omwille van opgaven en onervarenheid in college

Afspraak met wethouder Jenneskens voor maximaal één jaar, binnen dat jaar evalueren

• Na de verkiezingen van maart 2022 is in Venray een coalitie gevormd tussen VENRAY Lokaal, VVD Venray, D66 Venray en Samenwerking Venray. Het samenwerkingsakkoord ‘Bouwen aan vertrouwen’ vormt de basis onder deze coalitievorming en de ambities van dit college voor de bestuursperiode 2022-2026. Het samenwerkingsakkoord is uitgewerkt in het collegeprogramma ‘Samen maken we Venray!’ van 8 september 2022.

• Vanuit deze behoefte van de coalitiepartners is de afspraak gemaakt om deze bestuursperiode te starten met vijf wethouders, waarbij wethouder Jenneskens na maximaal één jaar zal terugtreden. Het nut en de noodzaak van vijf wethouders zou daarbij binnen een jaar worden geëvalueerd.

• In het formatieproces richting coalitievorming is de vraag ontstaan of er – rekening houdende met de onrustige voorgaande bestuursperiode en de ambities en opgaven en daaruit volgende taakbelasting – een college gevormd moest worden met vier of vijf wethouders. • Gelet op de relatieve bestuurlijke onervarenheid van de toen beoogde wethouderskandidaten, is de heer Jenneskens (D66) gevraagd tijdelijk aan te blijven als vijfde wethouder en deze situatie na een jaar opnieuw te bezien.

• Bij de start van deze collegeperiode hebben de samenwerkende partijen daar afspraken over gemaakt en daarover het volgende opgenomen in het coalitieakkoord: ‘We starten met vijf wethouders. Binnen een jaar evalueren we de werkdruk binnen het college. Op basis daarvan wordt een beslissing genomen over de voorzetting met vijf wethouders of wel een herverdeling van taken over de eerste vier wethouderportefeuilles.’ • Met voorliggende rapportage heeft het college van B&W uitvoering gegeven aan deze afspraak in het samenwerkingsakkoord.

• Zodoende ontstond er een kans om de bestuurlijke ervaring aan de bestuurstafel (tijdelijk) te behouden en de bij de heer Jenneskens aanwezige kennis van context en dossiers zorgvuldig over te kunnen dragen. Ook werd zijn inzet belangrijk gevonden voor de teamvorming binnen het college en voor de begeleiding en ontwikkeling van collega-bestuurders aan de collegetafel.

en-vandelaar.nl

3

2. Vraagstelling van het college van B&W aan bureau & Van de Laar Om recht te doen aan de gemaakte afspraken bij de collegevorming heeft het college van B&W van de gemeente Venray aan bureau & Van de Laar gevraagd de volgende onderzoeksvragen uit te werken: a. Hoe ervaren de wethouders op dit moment de werkdruk binnen het college? b. Hoe ervaren zij de ontwikkeling in de werkdruk naarmate het college meer is ingewerkt en als groep op elkaar ingespeeld? c. Welke objectiveerbare maatstaven voor de werklast van een college in een gemeente als Venray kunnen daarbij worden gebruikt ter toetsing? d. Welke factoren (argumenten vóór en tegen) zijn van belang bij de keuze voor vier of vijf wethouders? e. Welke optimalisatieslagen zijn er binnen het college eventueel te maken in de portefeuilleverdeling? f. Welke verbeteringen zijn er nog te behalen in de organisatie van het werk en de ondersteuning? g. Welk scenario heeft de voorkeur op basis van de uitkomst van deze vragen? h. Vervolg: wat zijn de consequenties van een eventuele herverdeling van taken: op de portefeuilleverdeling, op de organisatie van het werk, op de samenwerking als groep.

en-vandelaar.nl

4

3a. Venray heeft een opgavenprofiel dat past bij haar omvang en ligging en het karakter van haar kernen Venray staat voor vergelijkbare kerntaken en maatschappelijke opgaven als andere gemeenten

Het gemeentebestuur van Venray heeft de ambitie om te bouwen aan vertrouwen door…

• Venray speelt als tweede stedelijke kern van Noord-Limburg een vooraanstaande rol in de regio, met name op het gebied van maatschappelijke opgaven zoals:

• …in te zetten op een inclusieve en energieke gemeenschap, waarin iedereen mee kan doen en waar samen met partners aan de opgaven wordt gewerkt. De gemeente wil hierin zo veel mogelijk belemmeringen wegnemen en voornamelijk inzetten op preventie.

• woningbouw en ruimtelijke ontwikkeling; • mobiliteit; • duurzaamheid;

• huisvesting immigranten/ opvang ontheemden; • economische ontwikkeling. • Als plattelandsgemeente - bestaande uit een stedelijke kern en 13 dorpskernen - heeft Venray een grote opgave in de transitie van het landelijk gebied. • Het samenwerkingsakkoord en uitvoeringsprogramma van het college bevat ambities op deze onderwerpen, maar sindsdien is een aantal opgaven (voor veel gemeenten) urgenter geworden of in een stroomversnelling gekomen. Denk daarbij aan de consequenties van de oorlog in Oekraïne en het stikstof-dossier. Tegelijk zijn er ook opgaven die in een volgende (rustiger) bestuurlijke fase komen, zoals de woningbouwopgave: van deal naar uitvoering. • De energietransitie is de laatste maanden in een stroomversnelling gekomen en vraagt aandacht op beleidsontwikkeling én extra aandacht voor energiearmoede • De Omgevingswet treedt op 1 januari 2024 in werking, vanaf de zomer wordt al gewerkt volgens het nieuwe stelsel.

• …goede woningen te bouwen voor inwoners en flink te investeren in verduurzaming en vergroening van de stedelijke kernen. Daarnaast ligt er met het omgevingsprogramma landelijk gebied een flinke opgave. • …te investeren in een gezonde en toekomstbestendige economie, die aantrekkelijk is voor inwoners én toeristen. Dit vraagt om een hoogwaardig mobiliteitsnetwerk wat het stedelijk gebied met de omgeving verbindt. • …een open en transparante bestuursstijl te beoefenen, waarbij samenwerking centraal staat. De gemeente trekt hier niet alleen in op en treedt actief naar buiten.

Onze analyse van de ‘zwaarte’ van de opgave in Venray • Als we kijken naar het opgaveprofiel van Venray dan zien we mooie ambities, maar geen uitzonderlijke maatschappelijk opgaven in relatie tot de omvang en ligging van deze gemeente en het karakter van haar kernen. • Wel zien we ontwikkeling in een aantal opgaven sinds de start van het college. Zo zijn dossiers als stikstof, het ontwikkelen van gebiedsplannen en de opvang van ontheemden verzwaard en nemen andere dossiers al in zwaarte af. Het college gaat het tweede jaar in, wat vraagt om steeds kritischer te worden op de mate van realisatie van de ambities uit het samenwerkingsakkoord.

en-vandelaar.nl

5

3b. In de landelijke referentiegroep 40.000 tot 50.000 inwoners zien we dat gemeenten overwegend colleges hebben met vier wethouders Landelijk is sprake van normstelling, waarbij vier wethouders gangbaar is voor deze omvang

Grafiektitel

De referentiegroep in beeld: 52% vier (parttime) wethouders, 41% vijf (parttime) wethouders

• Vanuit de Rijksoverheid is een norm vastgelegd voor het maximum aantal wethouders dat een gemeente in haar college kan laten plaatsnemen. Het aantal wethouders dat een gemeente mag benoemen is ten hoogste 20% van het aantal gemeenteraadsleden. Voor de gemeente Venray komt dit uit op 5 wethouders.

5%

2%

• Landelijk zien we een trend richting het aanstellen van het maximaal aantal wethouders. Dit om de hoge mentale en fysieke werkdruk te verdelen over meerdere personen. Druk voortkomend uit de zwaarte van dossiers en de toenemende druk op de rol van bestuurder vanuit de samenleving. De Wethoudersvereniging maakt zich zorgen over deze ontwikkeling in relatie tot het gemaximeerde aantal bestuurders en het aantal parttimers. • Binnen het maximum aantal wethouders zien we namelijk dat gemeenten kiezen voor het aanstellen van parttime wethouders. Parttimers worden veelal toegevoegd om binnen de norm te blijven en toch recht te doen aan politieke belangen, verkiezingsuitslagen en/ of het bieden van een wethouderszetel aan alle coalitiedeelnemers. Parttime wethouders werken echter over het algemeen (meer dan) fulltime.

41% 52%

• Ook wordt in steeds meer gemeenten, voor een bepaalde periode, een projectwethouder aangesteld. Deze staat voor een specifieke opgave binnen het college aan de lat. Deze wethouder hoeft niet voor de gehele duur van de bestuursperiode deel te nemen aan het college en is tevens soms partijloos. • In de referentiegemeenten in Nederland met tussen de 40.000 en 50.000 inwoners zien we dat een meerderheid vier wethouders heeft (zie figuur hiernaast), waaronder ook parttime wethouders.

drie wethouders

vier wethouders

vijf wethouders

zes wethouders

en-vandelaar.nl

6

3c. In regionaal vergelijkend perspectief zien we dat veel gemeenten met een vergelijkbare omvang en karakter met vier wethouders werken • Gemeenten in de directe nabijheid van Venray, zoals Horst aan de Maas (ruim 42.000 inwoners), Peel en Maas (ruim 43.000 inwoners), Gemert-Bakel (ruim 30.000 inwoners) en Deurne (ruim 32.000 inwoners) werken allen met vier wethouders in het college van B&W. • De kleinere gemeenten, zoals Bergen (ruim 13.000 inwoners), Gennep (ruim 17.000 inwoners), Asten (ruim 16.000 inwoners), Someren (ruim 19.000 inwoners) en Nederweert (circa 17.000 inwoners) vormen een college met drie wethouders. • De meer stedelijke gemeenten, welke in omvang groter zijn dan Venray, werken overwegend met vijf wethouders, zoals Meierijstad (circa 80.000 inwoners), Maashorst (bijna 60.000 inwoners), Venlo (ruim 100.000 inwoners) en Roermond (ruim 58.000 inwoners). • Enkel de gemeenten Land van Cuijk (zeer veel kernig, net geherindeeld en ca. 90.000 inwoners) en de stad Helmond (ruim 90.000 inwoners) tellen zeven wethouders, waaronder parttime bestuurders.

en-vandelaar.nl

7

3d. Vijfde wethouder bij start college door ons als zeer waardevol beoordeeld, omwille van de opgaven in Venray én de teamvorming binnen het college Met vijf wethouders bewust en stevig geïnvesteerd in opgaven én teamvorming

Samenspel binnen het college van B&W als collegiaal bestuur te typeren

• De bewuste keuze van deze coalitie om met vijf wethouders deze bestuursperiode van start te gaan, heeft naar mening van ons als onderzoekers goed uitgewerkt en is zeer waardevol gebleken voor de opgaven in Venray en de verbinding binnen het college van B&W.

• We zien in Venray een collegiaal bestuur wat sterk gericht is op samenwerking en goede onderlinge verhoudingen. Er staat een team wat het goede gesprek voert en lief en leed met elkaar deelt. Ook wordt er onderling ‘ingesprongen’ op elkaars portefeuille of hulp aan elkaar geboden bij het realiseren van opkomende opgaven.

• In het voorbije jaar is bewust en intensief geïnvesteerd in ontmoeting, verbinding en ontwikkeling van en binnen het college en de ontwikkeling van de individuele portefeuillehouders daarbinnen. • Op maandagen en dinsdagen is afzonderlijk, in wisselende combinaties en als collectief door het college van B&W van Venray veel tijd geïnvesteerd in (gezamenlijke) portefeuillehoudersoverleggen, collegevergadering en themabijeenkomsten, bedrijfsbezoeken én onderlinge reflecties en discussie en gesprek over inhoud, relatie en proces. • Deze collectieve investeringen lijken zich terug te betalen in de vorm van een hecht college, dat als team opereert om de opgaven voor Venray te realiseren. Wethouder Jenneskens en waarnemend burgemeester Kompier hebben hierin een voorname (voortrekkers)rol vervuld. • In dit eerste jaar van deze bestuursperiode is met name op het woondossier, onderdeel van de portefeuille van wethouder Jenneskens, een grote stap gezet: van woondeal naar uitvoering. Ook is inmiddels de naam van de nieuwe kroonbenoemde ervaren burgemeester bekend.

• Er kan nog meer scherpte worden aangebracht in de (procesmatige) afstemming en voorbereiding om tot besluitvorming te kunnen komen binnen het college. • Vanwege de positieve ontwikkeling in ervaring van individuele wethouders én de voortgang op en bekendheid met de inhoud van de diverse portefeuilles ontstaat er momenteel ruimte in de bezetting van het college als geheel. Dit biedt kansen en momentum voor een evenwichtiger verdeling van de portefeuilles tussen de collegeleden, waaronder de nieuwe burgemeester. Ruimte in bezetting kán namelijk ook leiden tot rolonzuiverheid: managen in plaats van besturen op hoofdlijnen.

• We zien dat de waarnemend burgemeester en wethouder Jenneskens een verbindende rol spelen én zoeken binnen het college. Zij zoeken bewust de scherpte op inhoud en proces op. De burgemeester én wethouder Jenneskens verlaten het college beiden op 11 juli 2023. Een nieuwe ervaren burgemeester start op 11 juli 2023.

en-vandelaar.nl

8

3e. De ambtelijke context geeft géén aanleiding voor continuering situatie met vijf wethouders Onze analyse van de steunstructuur rondom het college • Er is brede bestuurlijke tevredenheid over de kwaliteit van de ambtelijke ondersteuning. We zien wel ruimte voor het verder versterken van het samenspel tussen college en organisatie, in termen van het geven van feedback, de onafhankelijkheid van advisering vanuit de ambtelijke organisatie en het bespreken van dilemma’s tussen ambtenaren en bestuurders. • Venray kent geen bestuursadviseurs, wel een stevige concernstaf die het college goed bedient. Directie en management investeren veel in eigen rol en samenspel en worden steeds krachtiger. • De ambtelijke organisatie is van oudsher ingericht op vier wethouders, in werkstromen en ondersteuning. De afgelopen periode met vijf wethouders was af en toe extra belastend voor de organisatie qua afstemming en besluitvorming, en dat terwijl ze onder druk staat qua capaciteit. • De bestuurders kunnen in dit samenspel nog meer zélf de koers bepalen in hoe zij ondersteund willen worden en hoe zij willen sturen.

en-vandelaar.nl

9

4a. Wij adviseren het college van B&W van Venray om de bestuursperiode voort te zetten met vier wethouders, onder condities Omvang van het college van B&W van Venray: resterende periode door met 4 wethouders •

Het college van Venray heeft het afgelopen jaar ingezet op de vorming van een stabiel en krachtig team, zowel op relatieniveau als in de coalitie. Het vertrek van de waarnemend burgemeester én wethouder Jenneskens leidt tot andere verhoudingen in het college.

•

Het toevoegen van een nieuwe ‘vijfde’ wethouder (naast nieuwe burgemeester) achten wij risicovol voor de stabiliteit binnen het college. De noodzaak daarvoor zou dan ook moeten liggen in het opgavenprofiel van Venray.

•

• •

•

Het opgavenprofiel van Venray voor de resterende drie jaren van deze bestuursperiode rechtvaardigt wat ons betreft vier (fulltime) wethouders. Dit is in lijn met het landelijk beeld in de referentiegroep en de omliggende gemeenten met een vergelijkbare omvang, ligging en karakter. De opgave van Venray, met name rondom het dossier wonen, komt in de uitvoerende fase. Dit verlicht de druk op de bestuurlijke rol. Er is momenteel tevens ruimte in de bezetting van het college als geheel, wat ruimte geeft om de portefeuilles deels te herverdelen en meer balans aan te brengen in de werklast tussen alle collegeleden. Daarnaast biedt de komst van een ervaren (kroonbenoemde) burgemeester de mogelijkheid tot het verbreden van de portefeuille van de burgemeester. Het werken met vier wethouders biedt kansen op een scherpere verdeling tussen collegeleden én op efficiency in de bestuurlijke cyclus (overlegcyclus) én in de ambtelijke ondersteuning/ uitvoering.

•

Het toevoegen van een vijfde (nieuwe) wethouder zou bovendien leiden tot een proces wat lijkt op ‘opnieuw formeren’. De vraag wordt aan welke partij de vijfde wethouderspositie toekomt en welke portefeuilleverdeling dan tussen de partijen en wethouders van toepassing wordt. Dit proces achten wij risicovol voor de continuïteit én de positie van Venray in de regio op de lopende dossiers én achten wij risicovol voor de stabiliteit van het gemeentebestuur van Venray, omdat opnieuw onderhandeld moet worden op vele facetten.

Advies vraagt om goede monitoring en evaluatie • Dit advies vraagt om een (continue) evaluatie op de gekozen herverdeling van portefeuilles én de rolneming van de wethouders en het college als collectief. Vragen die zich daarbij aandienen zijn: • Staat iedereen in zijn kracht op de portefeuille met het oog op rolneming en realisatiekracht? Heeft eenieder voldoende tijd om in verbinding te staan met inwoners, ondernemers, partners en mede-overheden?

• Wat is de ervaren werkdruk? In transparantie met elkaar bewaken of de werklast acceptabel is en in welke mate de ambities in relatie tot deze werklast al dan niet worden gerealiseerd. • Hoe staat het met de evenwichtigheid qua taakbelasting tussen de collegeleden? • In welke mate is (nog steeds) sprake van een collegiaal bestuur, een sterk samenspel met de raad én met de ambtelijke organisatie en de omgeving? • Daarnaast is het naar onze mening goed om als college tweemaal per jaar stil te staan bij de realisatie van de ambities uit het samenwerkingsakkoord, (deels) in aanwezigheid van directie/ management. Om met elkaar te spreken over de balans tussen de ambities en de beschikbare middelen en de eventuele prioritering in de opgaven en ambities. en-vandelaar.nl

10

4b. Wij adviseren de volgende portefeuilleverdeling onder de vier wethouders en de kroonbenoemde burgemeester van Venray Advies vraagt om gesprek over de portefeuilleverdeling tussen collegeleden • Gezien het advies om door te gaan met de vier fulltime (reeds zittende) wethouders, zien wij geen aanleiding voor een totale herverdeling van de portefeuilles.

• Wij adviseren om de vrijvallende onderdelen uit de portefeuille van wethouder Jenneskens te verdelen onder de vier wethouders en de kroonbenoemde burgemeester. • Daar waar in de huidige portefeuilleverdeling ‘onlogische’ keuzen zijn gemaakt (knip tussen logisch met elkaar samenhangende onderdelen in een portefeuille over twee wethouders) of sprake is van een te grote onevenwichtigheid tussen collegeleden in taakbelasting, stellen wij voor om dit moment aan te grijpen voor enkele lichte herschikkingen tussen portefeuilles. • Ons advies is om de portefeuille van de burgemeester te verbreden en hier aan toe te voegen de volgende onderdelen: • personeel en organisatie; • communicatie (algemeen);

• Ons advies is om de portefeuille van wethouder De Schryver te verbreden en hier aan toe te voegen de onderdelen: • grondbeleid;

• ICT (vanwege met name het financiële karakter van deze opgave); • uitvoering infrastructuur (hiermee komen beleid en uitvoering samen bij één portefeuillehouder). • Ons advies is om de portefeuille van wethouder Van Daal te verbreden en hier aan toe te voegen: • wonen.

• Ons advies is om in álle portefeuilles voldoende aandacht te blijven besteden aan de regionale samenwerking, die de afgelopen jaren een impuls heeft gekregen • Ons advies is om de nu bestaande volgorde van loco-burgemeester niet te herbezien, maar ervoor te kiezen dat iedere wethouder één plaats opschuift door het vertrek van de eerste loco-burgemeester zijnde wethouder Jenneskens.

• vliegbasis De Peel (met wethouder De Schryver als betrokken portefeuillehouder economie, vanwege de impact van de vliegbasis op dat domein); • coördinatie op regionale samenwerking en specifiek op de samenwerking met de gemeente Horst aan de Maas.

en-vandelaar.nl

11

Impact maken voor Venray: wat is bestuurlijk nodig? BIJLAGEN

A. Onze aanpak en geraadpleegde bronnen Gevolgde processtappen

• Plaat concern college 2023

•

Stap 1: startgesprek met college van B&W

• Trends en Ontwikkelingen Venray

•

Stap 2: analyse documenten

• Rapport programmeren en prioriteiten

•

Stap 3: opstellen van het opgavenprofiel van Venray

• Formatie en positionering bestuursadvisering en strategisch advies

•

Stap 4: vergelijkend perspectief

•

Stap 5: verdiepende gesprekken met alle collegeleden inclusief de gemeentesecretaris

Geraadpleegde personen

•

Stap 6: analyse en reflectiesessie in het college

•

Burgemeester mevrouw Kompier;

•

Stap 7: opstellen eindrapportage

•

Wethouder de heer De Schryver;

•

Wethouder de heer Jenneskens;

Geraadpleegde documenten

•

Wethouder de heer Leenders;

• Raadsvergadering 31 mei 2022

•

Wethouder de heer Van Daal;

• Collegeprogramma 2022 – 2026

•

Wethouder de heer Janssen;

• Samenwerkingsakkoord 2022 – 2026

•

Gemeentesecretaris de heer Voorn;

• Programmabegroting 2023 – 2026

•

De heer Van Gool, directeur Wethoudersvereniging.

• Toekomstvisie Venray

en-vandelaar.nl

13

& Van de Laar B.V. Emmasingel 29-11 5611 AZ Eindhoven 085 - 747 06 18 info@en-vdl.nl en-vandelaar.nl

& Van de Laar is een onafhankelijk organisatieadviesbureau met denkers én doeners voor de publieke sector. Onze adviseurs zijn op missie: bijdragen aan een weerbare en wendbare publieke sector. Sámen met onze opdrachtgevers werken wij resultaatgericht, betrokken en met energie aan hun maatschappelijke- en organisatievraagstukken. Helpen bij de ontwikkeling van organisaties, teams en mensen. Herijken van governance, structuur en sturing. Versterken van leiderschap. Vormgeven, evalueren en doorontwikkelen van samenwerkingsverbanden. Verkennen van de bestuurlijke toekomst van gemeenten. Begeleiden van ambtelijke integratie, ontvlechting en herindeling. Versterken van participatief werken. Grip aanbrengen op het sociaal domein. Bevorderen van klimaatadaptatie en duurzaamheid. Doen van onafhankelijk onderzoek. Een greep uit de vraagstukken waarop onze ervaren adviseurs én jonge talenten graag hun hersens kraken én waarvoor zij met passie hun handen uit de mouwen steken. & Van de Laar B.V. is lid van de Raad van Organisatieadviesbureaus.

Onderzoek & Advies | Procesbegeleiding & Realisatie | &VDL Academy | Interim, Executive Search & Werving en Selectie

14